Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana 2.2

अन्यथाभावि यद् वस्तु तदनित्यमिति स्थितिः । तन्मते तदनित्यत्वं पुद्गलस्यानिवारितम्

anyathābhāvi yad vastu tadanityamiti sthitiḥ / tanmate tadanityatvaṃ pudgalasyānivāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानित्यतास्मत्पक्षे तु चैतन्यादेर्विशेषिणः । लक्षणस्य निवृत्तौ तु स्यान्न तच्चेतने क्वचित्

nānityatāsmatpakṣe tu caitanyāderviśeṣiṇaḥ / lakṣaṇasya nivṛttau tu syānna taccetane kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओतप्रोतात्मकत्वं तु पटे देहे ऽङ्गसंस्थितिः । इत्यादिलक्षणस्यैव निवृत्तौ स्यादनित्यता

otaprotātmakatvaṃ tu paṭe dehe 'ṅgasaṃsthitiḥ / ityādilakṣaṇasyaiva nivṛttau syādanityatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मते । नैवं तस्यान्यथाभावो यस्यानित्यत्वमीरितम्

bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate / naivaṃ tasyānyathābhāvo yasyānityatvamīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये । व्याप्त्या तयान्यथाभावादात्मनो ऽनित्यता भवेत्

rūpādiyuktasya tathā jagannāśitvasiddhaye / vyāptyā tayānyathābhāvādātmano 'nityatā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्योर्ध्वगतिरप्येषा या मुक्तिरिति कथ्यते । अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा

nityordhvagatirapyeṣā yā muktiriti kathyate / alokākāśamāptasya kathaṃ na vikṛtiśca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते । संस्थानापगमश्चेत् स न हि भूसागरादिषु

kīdṛśaścānyathābhāvo nāśahetutayeṣyate / saṃsthānāpagamaścet sa na hi bhūsāgarādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः कश्चिदन्यथाभावो यदि मुक्तिश्च तादृशी । देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः

yaḥ kaścidanyathābhāvo yadi muktiśca tādṛśī / dehamāne vikāraḥ syāditi sthāsnūnanātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभावः । अणुदेहस्य जीवस्य गजत्वे विकृतिर्हि या । देहव्याप्त्यै विशेषः कस्तस्याः स्थास्नुतनौ च नुः

āha hastyādideheṣu hyapi syādanyathābhāvaḥ / aṇudehasya jīvasya gajatve vikṛtirhi yā / dehavyāptyai viśeṣaḥ kastasyāḥ sthāsnutanau ca nuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतात् पुष्पफलावाप्तिः स्पर्शात् कार्श्यं रसात् स्थितिः । अपि वृक्षस्य दृश्यन्त इति नानात्मता भवेत् । एवञ्चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित्

gītāt puṣpaphalāvāptiḥ sparśāt kārśyaṃ rasāt sthitiḥ / api vṛkṣasya dṛśyanta iti nānātmatā bhavet / evañcātmākārtsnyamiti tata evāha vedavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् । जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम्

sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktaṃ sadāśivam / jagadvicitraracanākartāraṃ doṣavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहुः पाशुपतास्तच्च बहुश्रुतिविरोधतः । नोपादेयं मतं ह्यस्य देवस्य स्तुहि गर्तगम्

āhuḥ pāśupatāstacca bahuśrutivirodhataḥ / nopādeyaṃ mataṃ hyasya devasya stuhi gartagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् । यद् विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्टते मया

utpipeṣa śirastasya gṛṇīṣe satpatiṃ padam / yad viṣṇorupamaṃ hantuṃ rudramākṛṣṭate mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः । घ्नञ्छिश्नदेवानेको ऽसावासीन्नारायणः परः

dhanuryaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ mā śiśnadevatāḥ / ghnañchiśnadevāneko 'sāvāsīnnārāyaṇaḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् । यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन् पुरुषं पशुम्

tasmād rudraḥ samprasādaścābhūtāṃ vaiṣṇavaṃ makham / yajñena yajñamayajantābadhnan puruṣaṃ paśum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा । इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात् पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः

yo bhūtānāmadhipatī rudrastanticaro vṛṣā / ityādiśrutisāmarthyāt pāratantryaṃ janirmṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पराधीनपरप्राप्तिरज्ञत्वं प्रऌअये ऽभवः । प्रतीयन्ते सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः

parādhīnaparaprāptirajñatvaṃ praḷaye 'bhavaḥ / pratīyante sadoṣatvānneśaḥ paśupatistataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशरीरत्वतस्तस्य सम्बन्धो जगता क्वचित् । कर्तृत्वेन न युज्येत देहिनो ज्ञानदृष्टितः

aśarīratvatastasya sambandho jagatā kvacit / kartṛtvena na yujyeta dehino jñānadṛṣṭitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च देहादिवद् विश्वमस्य स्याद् भोगसम्भवात् । अधिष्ठाने स्थितः कर्ता कार्यं कुर्वन् प्रतीयते । नास्याधिष्ठानयोगो ऽस्ति भूतानां प्रऌअये तदा

na ca dehādivad viśvamasya syād bhogasambhavāt / adhiṣṭhāne sthitaḥ kartā kāryaṃ kurvan pratīyate / nāsyādhiṣṭhānayogo 'sti bhūtānāṃ praḷaye tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदेहश्चेदसार्वज्ञः शिलाकाष्ठादिवत् सदा । देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात्

adehaścedasārvajñaḥ śilākāṣṭhādivat sadā / dehī cedantavāneva yajñadattanidarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचैतदखिलं विष्णौ श्रुतिप्रामाण्यगौरवात् । मनोबुद्धयङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः

nacaitadakhilaṃ viṣṇau śrutiprāmāṇyagauravāt / manobuddhayaṅgitāṃ viṣṇorlakṣayāmo ya eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता । देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवो ऽग्रतो ऽभवत्

sa eva deho vijñānamaiśvaryaṃ śaktirūrjitā / deho viṣṇorna te viṣṇo vāsudevo 'grato 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको नारायणस्त्वासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः । अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः

eko nārāyaṇastvāsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ / ajasya nābhāvadhyekamarpitaṃ mātrayā paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः । ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमाक्षरः

saddehaḥ sukhagandhaśca jñānabhāḥ satparākramaḥ / jñānajñānaḥ sukhasukhaḥ sa viṣṇuḥ paramākṣaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः । प्रियं तस्य शिरे मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः

ānanda eka evāgra āsīnnārāyaṇaḥ prabhuḥ / priyaṃ tasya śire modapramodau ca bhujau hareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत् क्वचित् । मनसो ऽस्याभवद् ब्रह्मा ललाटादपि शङ्करः

ānando madhyato brahma pucchaṃ nānyadabhūt kvacit / manaso 'syābhavad brahmā lalāṭādapi śaṅkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादास सरस्वती । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्

pakṣayorgaruḍaḥ śeṣo mukhādāsa sarasvatī / sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः । विष्णोर्देहाज्जगत् सर्वमाविरासीदितीयते

ityādiśrutisandarbhabalānnityaguṇātmanaḥ / viṣṇordehājjagat sarvamāvirāsīditīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानवत्त्वाद् विरोधः को नामानं क्वचिदिष्यते । अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते

mānavattvād virodhaḥ ko nāmānaṃ kvacidiṣyate / avirodho virodhaśca mānenaiva hi gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते । शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः

ata uktaṃ samastaṃ ca vāsudevasya yujyate / śivādināmayuktāśca śrutayo viṣṇuvācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवनामधाः । विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम्

nāmāni sarvāṇi ca yameko yo devanāmadhāḥ / viṣṇunāmāni nānyasya sarvanāmā hariḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ । इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः

na nārāyaṇanāmāni tadanyeṣvapare harau / ityādiśrutayastatra mānaṃ coktaḥ samanvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत् प्रमा । तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः

purāṇāni purāṇādyairviruddhatvānna tat pramā / tadviruddheṣu no mānaṃ pūrvāparavirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समब्राह्मविरोधाच्च नियमाद् वैष्णवेष्वपि । मोहार्थमुक्तितश्चैव विष्णुरेको गुणार्णवः

samabrāhmavirodhācca niyamād vaiṣṇaveṣvapi / mohārthamuktitaścaiva viṣṇureko guṇārṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्कन्दसूर्यगणेशादिमतानि न्यायतो ऽमुतः । निराकृतान्यशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः

skandasūryagaṇeśādimatāni nyāyato 'mutaḥ / nirākṛtānyaśeṣeṇa siddhāntasyāviśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् । दूष्यते महती देवी ह्रीङ्करी सर्वकारणम् । त्रिपुराभैरवीत्यादिनामभिः साभिधीयते

nirākṛtau viśeṣasya bhāvācchaktimataṃ pṛthak / dūṣyate mahatī devī hrīṅkarī sarvakāraṇam / tripurābhairavītyādināmabhiḥ sābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः सदाशिवाद्याश्च जायन्ते देवमानुषाः । भूतभौतिकमप्येतदिति तन्नोपपद्यते

tasyāḥ sadāśivādyāśca jāyante devamānuṣāḥ / bhūtabhautikamapyetaditi tannopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टा पुम्भ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुम्भ्यो वा विशेषतः । केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात्

dṛṣṭā pumbhyaḥ sadā sṛṣṭiḥ strīpumbhyo vā viśeṣataḥ / kevalābhyo na hi strībhyastata utpattyasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नार्च्यं महावाममतं वामैरन्यदुदीर्यते । शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः

nārcyaṃ mahāvāmamataṃ vāmairanyadudīryate / śivopasarjanā śaktiḥ sasarjedaṃ samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तच्चोपपन्नं न शिवस्याकरणत्वतः । अदेहत्वादपि ह्यन्ये ब्रूयुः सर्वज्ञमीश्वरम्

iti taccopapannaṃ na śivasyākaraṇatvataḥ / adehatvādapi hyanye brūyuḥ sarvajñamīśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणुवामा न तद्युक्तमीशवादप्रवेशनात् । सार्वज्ञ्यादिगुणैर्युक्तं गुरुकल्पनया द्वयम्

aṇuvāmā na tadyuktamīśavādapraveśanāt / sārvajñyādiguṇairyuktaṃ gurukalpanayā dvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न युज्यते ह्यतस्त्वीश एक एव प्रयोजकः । उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते

na yujyate hyatastvīśa eka eva prayojakaḥ / uktadoṣaśca tatpakṣa iti naivātra dūṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः । सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम्

śrutismṛtītihāsānāṃ sāmastyena virodhataḥ / satāṃ jugupsitatvācca nāṅgīkāryaṃ hi tanmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चरात्रनिषेधार्थमेतान्याचक्षते यदि । सूत्राण्यतिविरुद्धं तद् यत आह स भारते

pañcarātraniṣedhārthametānyācakṣate yadi / sūtrāṇyativiruddhaṃ tad yata āha sa bhārate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद् विशिष्टते

pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam / jñāneṣveteṣu rājendra sarveṣvetad viśiṣṭate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप । एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते

pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa / ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति गीता च तच्छास्त्रसङ्क्षेप इति हीरितम् । वेदेन पञ्चरात्रेण भक्तया यज्ञेन चैव हि

iti gītā ca tacchāstrasaṅkṣepa iti hīritam / vedena pañcarātreṇa bhaktayā yajñena caiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यो ऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि । इति वाराहवचनं श्लोका इति वचः श्रुतौ

dṛśyo 'haṃ nānyathā dṛśyo varṣakoṭiśatairapi / iti vārāhavacanaṃ ślokā iti vacaḥ śrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः । पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते

vedaiśca pañcarātraiśca dhyeyo nārāyaṇaḥ paraḥ / pañcarātraṃ ca vedāśca vidyaikaiva dvidheyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिवेदवचनैः पञ्चरात्रमपोद्यते । कथमेवात्र दोषः क उत्पत्तिर्ज्ञो ऽत इत्यपि

ityādivedavacanaiḥ pañcarātramapodyate / kathamevātra doṣaḥ ka utpattirjño 'ta ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहैवोक्ता नचाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते । अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले

ihaivoktā nacābhūtabhāvastatrāpi kathyate / anādikarmaṇā baddho jīvaḥ saṃsāramaṇḍale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमतीति हि तद्वचः । न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित्

vāsudevecchayā nityaṃ bhramatīti hi tadvacaḥ / na hi saṃsārasāditvaṃ pañcarātroditaṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु । वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा

jīvābhimāniśeṣasya nāmnā saṅkarṣaṇasya tu / vāsudevājjaniḥ proktā pradyumnasya tatastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो ऽभिमानिनः कामस्यैवं साक्षाद्धरेः क्वचित् । सङ्कर्षणादिनाम्नैव नित्याचिन्त्योरुशक्तितः । व्यूह उक्तो ऽन्यथानूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते

mano 'bhimāninaḥ kāmasyaivaṃ sākṣāddhareḥ kvacit / saṅkarṣaṇādināmnaiva nityācintyoruśaktitaḥ / vyūha ukto 'nyathānūdya kathaṃ duṣṭatvamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि विद्याच्चतुर्वेदानितिवद् वेदपूरणम् । पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने

yadi vidyāccaturvedānitivad vedapūraṇam / pañcarātrāditi kuto dveṣaḥ śāṇḍilyavartane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः । दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम्

ataḥ paramaśāstrorudveṣāduditamāsuraiḥ / dūṣaṇaṃ pañcarātrasya vīkṣāyāmapi na kṣamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः । नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते

ato 'śeṣajagaddhātā nirdoṣoruguṇārṇavaḥ / nārāyaṇaḥ śrutigaṇatātparyādavasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धं तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते । ततो भूय इवाप्स्यन्ति ये तस्या नैव निन्दकाः

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye tvavidyāmupāsate / tato bhūya ivāpsyanti ye tasyā naiva nindakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह । दोषज्ञानादतीत्यैतान् विद्ययामृतमश्नुते

tato vidyāmavidyāṃ ca yo jānātyubhayaṃ saha / doṣajñānādatītyaitān vidyayāmṛtamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.