Library·Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana·3·3.2
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ पश्चाददृष्टयविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः । स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतोभवः
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ || paścādadṛṣṭayavijñānakāladuḥkhapṛthagbhavāḥ / sthānabhedo viruddhatvaṃ nyāyasāmyaṃ svatobhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता । नानाभावः प्रलोभश्च पूर्वपक्षगाः
guṇasāmyamayogaśca tarkabādho vilomatā / nānābhāvaḥ pralobhaśca pūrvapakṣagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतो ऽबोधस्तदेव च । अमानकॢप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः
aśakyakartṛtāśaktiḥ svato 'bodhastadeva ca / amānakḷptisanmānavyavasthātyalpatābhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिदर्शनम् । अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः
viśeṣadṛṣṭivākye ca puṃśaktiḥ sunidarśanam / alaukikatvamādhikyaṃ svātantryaṃ nirṇayapramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः । सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः
vāsanāḥ sarvavastūnāmanādyanubhavāgatāḥ / santyevāśeṣajīvānāmanādimanasi sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिगुणात्मकं मनो ऽस्त्येव यावन्मुक्तिः सदातनम् । तत्रैवाशेषसंस्काराः सञ्चीयन्ते सदैव च
triguṇātmakaṃ mano 'styeva yāvanmuktiḥ sadātanam / tatraivāśeṣasaṃskārāḥ sañcīyante sadaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूक्ष्मत्वेन लये सच्च प्राकृतैरुपचीयते । सृष्टिकाले यदा तन्न कुतः संसारसंस्थितिः
sūkṣmatvena laye sacca prākṛtairupacīyate / sṛṣṭikāle yadā tanna kutaḥ saṃsārasaṃsthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्कारैर्भगवानेव सृष्ट्वा नानाविधं जगत् । स्वप्नकाले दर्शयति भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि
saṃskārairbhagavāneva sṛṣṭvā nānāvidhaṃ jagat / svapnakāle darśayati bhrāntirjāgrattvameva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते । अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते
adṛṣṭe cāśrute bhāve na bhāva upajāyate / adṛṣṭādaśrutād bhāvānna bhāva upajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रुतिपुराणोक्तिरनादित्वात्तु युज्यते । कदाचिद् दर्शनायोग्यं यत् तत्रापि विभागतः
iti śrutipurāṇoktiranāditvāttu yujyate / kadācid darśanāyogyaṃ yat tatrāpi vibhāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टं समानाधिकरणं दृश्यते च स च भ्रमः । वासनामात्रमूलत्वाज्जाग्रद्वत् स्पष्टता न च
dṛṣṭaṃ samānādhikaraṇaṃ dṛśyate ca sa ca bhramaḥ / vāsanāmātramūlatvājjāgradvat spaṣṭatā na ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदो ऽभेदो ऽथवा द्वन्द्वमिति प्रश्नो न युज्यते । द्रष्टुः स्वप्नस्य दृष्टत्वाद् भेदस्यैवाखिलैर्जनैः
bhedo 'bhedo 'thavā dvandvamiti praśno na yujyate / draṣṭuḥ svapnasya dṛṣṭatvād bhedasyaivākhilairjanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रश्नदोषा हि चत्वारः स्वव्याहतिरसङ्गतिः । सिद्धार्थता च वैफल्यं न तैः स्यात् तत्त्वनिर्णयः
praśnadoṣā hi catvāraḥ svavyāhatirasaṅgatiḥ / siddhārthatā ca vaiphalyaṃ na taiḥ syāt tattvanirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं स्याद् वादे ऽपि हि निग्रहः । उद्भावनीयमेव स्यान्न कथावसितिर्भवेत्
tattvanirṇayavailomyaṃ syād vāde 'pi hi nigrahaḥ / udbhāvanīyameva syānna kathāvasitirbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विजिगीषुकथायां तु कथावसितिकारणम् । परिहारे ऽपि सिद्धत्वं दूषणं प्रतिवादिनः । प्रतिज्ञायां तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधका
vijigīṣukathāyāṃ tu kathāvasitikāraṇam / parihāre 'pi siddhatvaṃ dūṣaṇaṃ prativādinaḥ / pratijñāyāṃ tadanyasya siddhataiva hi sādhakā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्रयव्याश्रयासिद्धी साध्यसिद्धिश्च दूषणम् । केषाञ्चिन् न च ते दोषा व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन
āśrayavyāśrayāsiddhī sādhyasiddhiśca dūṣaṇam / keṣāñcin na ca te doṣā vyāptau satyāṃ kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषो व्याहतिरेवास्ति नृशृङ्गास्तित्वसाधने । यत्र व्याहतता नास्ति को ऽतिसङ्गो ऽस्य साधने
doṣo vyāhatirevāsti nṛśṛṅgāstitvasādhane / yatra vyāhatatā nāsti ko 'tisaṅgo 'sya sādhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षागममूलास्तु न्यायाः सर्वे भवन्ति हि । न्यायाभासा अमूलाः स्युर्न्यायस्यान्यस्य तौ पुनः
pratyakṣāgamamūlāstu nyāyāḥ sarve bhavanti hi / nyāyābhāsā amūlāḥ syurnyāyasyānyasya tau punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृष्टे व्यभिचारे तु साधकं तदिति स्फुटम् । ज्ञायते साक्षिणैवाद्वा मानबाधे न तद् भवेत्
adṛṣṭe vyabhicāre tu sādhakaṃ taditi sphuṭam / jñāyate sākṣiṇaivādvā mānabādhe na tad bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् साक्षिणैव मानत्वं मानानामवसीयते । अमानस्य तु मानत्वं मानसत्वाच्चलं भवेत्
yat sākṣiṇaiva mānatvaṃ mānānāmavasīyate / amānasya tu mānatvaṃ mānasatvāccalaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्सर्गतो ऽपि यत् प्राप्तमपवादविवर्जितम् । व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति
utsargato 'pi yat prāptamapavādavivarjitam / vyabhicāryapavādena mānameva bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो हि भोजनादीनामिष्टसाधनतानुमा । मानं व्यवहृतौ नित्यं व्यभिचारो हि तत्र च
ato hi bhojanādīnāmiṣṭasādhanatānumā / mānaṃ vyavahṛtau nityaṃ vyabhicāro hi tatra ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याप्तत्वे व्याश्रयत्वं तु कथमेव हि दूषणम् । रोहिण्युदय आसन्नः कृत्तिकाभ्युदिता यतः । इत्युक्ते साधनं नो किं न ह्याज्ञैवात्र साधका
vyāptatve vyāśrayatvaṃ tu kathameva hi dūṣaṇam / rohiṇyudaya āsannaḥ kṛttikābhyuditā yataḥ / ityukte sādhanaṃ no kiṃ na hyājñaivātra sādhakā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत् सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा । असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते
anyat sadasatorviśvamiti ca vyāhateramā / asiddhasādhane doṣaḥ ko vyāptiryadi vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याप्तिश्च व्यतिरेकेण तत्र तैश्चैव गम्यते । अप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वं यदेष्यते । लिङ्गस्योक्तौ विशेषो ऽयं केन मानेन गम्यते
vyāptiśca vyatirekeṇa tatra taiścaiva gamyate / aprasiddhasya sādhyasya sādhakatvaṃ yadeṣyate / liṅgasyoktau viśeṣo 'yaṃ kena mānena gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधनं परमाण्वादेर्यदासिद्धस्य चेष्यते । यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा
sādhanaṃ paramāṇvāderyadāsiddhasya ceṣyate / yathānubhavamevaitannāṅgīkāryaṃ kutastadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र नातिप्रसङ्गो ऽस्ति मानं न च विपर्यते । क्लिष्टकल्पनयैवात्र साध्यमित्यतिदुर्वचः
yatra nātiprasaṅgo 'sti mānaṃ na ca viparyate / kliṣṭakalpanayaivātra sādhyamityatidurvacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिशेषो मिथःसिद्धिः चक्रकस्वाश्रयादयः । असिद्धसाधकत्वेन पञ्चावयवतां विना । अङ्गीकार्याः समस्तैस्तन्नियमः किंनिबन्धनः
pariśeṣo mithaḥsiddhiḥ cakrakasvāśrayādayaḥ / asiddhasādhakatvena pañcāvayavatāṃ vinā / aṅgīkāryāḥ samastaistanniyamaḥ kiṃnibandhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्दसाधनतायां च न कथावसितिर्भवेत् । व्यभिचारो हेत्वसिद्धिरेकपक्षे ऽपि दूषणम्
siddasādhanatāyāṃ ca na kathāvasitirbhavet / vyabhicāro hetvasiddhirekapakṣe 'pi dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य विशेषणे । वैयथ्यर्मेकासिद्धौ च विशिष्टासिद्धिरेव हि
sādhyasādhanavaikalyaṃ dṛṣṭāntasya viśeṣaṇe / vaiyathyarmekāsiddhau ca viśiṣṭāsiddhireva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रयोजकता तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम् । सिद्धप्रश्नादिकं यत् तदाधिक्यान्तगर्तं भवेत्
aprayojakatā tatra prathamapraśnadūṣaṇam / siddhapraśnādikaṃ yat tadādhikyāntagartaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थापत्त्युपमाभावा अनुमान्तर्गताः क्वचित् । प्रत्यक्षान्तर्गतो ऽभावः सुखादेर्नियमेन च
arthāpattyupamābhāvā anumāntargatāḥ kvacit / pratyakṣāntargato 'bhāvaḥ sukhāderniyamena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्र खडिति प्राप्तः प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः । आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयो ऽखिलाः
anyatra khaḍiti prāptaḥ prārambhādyāśca yuktayaḥ / āgamārthāvasityarthā niyatavyāptayo 'khilāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च तथाविधाः । कुरुपाण्डववत् तेषामुपपत्तेः पृथग् वचः
vākyaṃ prakaraṇaṃ sthānaṃ samākhyā ca tathāvidhāḥ / kurupāṇḍavavat teṣāmupapatteḥ pṛthag vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् । स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः
svanyāyaiḥ sādhanaṃ kāryaṃ paranyāyaistu dūṣaṇam / svanyāyairdūṣaṇaṃ ca syāt sādhitaiḥ prativādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसङ्गार्थतया प्रोक्ता न सिद्धान्तस्य दूषकाः । छलं जातिरिति द्वेधा व्याहत्यन्तरमिष्यते । जातिः स्वव्याहतिर्ज्ञेया छलमर्थान्तरोत्तरम्
prasaṅgārthatayā proktā na siddhāntasya dūṣakāḥ / chalaṃ jātiriti dvedhā vyāhatyantaramiṣyate / jātiḥ svavyāhatirjñeyā chalamarthāntarottaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः । नानिर्वाच्यमिह प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि
evaṃ saṃśodhitanyāyasadāgamavirodhataḥ / nānirvācyamiha proktaṃ māyāmātrapadena hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलक्षणं सदसतोरिति हि व्याहतं स्वतः । प्रतियोगित्वमप्यस्य ब्रह्मणो ऽङ्गीकृतं भवेत्
vilakṣaṇaṃ sadasatoriti hi vyāhataṃ svataḥ / pratiyogitvamapyasya brahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्या चेत् प्रतियोगित्वं वैलक्षण्यं ततो न हि । अविलक्षणत्वं सत्यं स्यान्मिथ्यात्वं ब्रह्मणस्ततः
mithyā cet pratiyogitvaṃ vailakṣaṇyaṃ tato na hi / avilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syānmithyātvaṃ brahmaṇastataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिर्वाच्यस्य सत्त्वं वा यदि धर्मा न केचन । ब्रह्मणो नैव जिज्ञास्यं जिज्ञासा धर्मनिर्णयः
anirvācyasya sattvaṃ vā yadi dharmā na kecana / brahmaṇo naiva jijñāsyaṃ jijñāsā dharmanirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनम् । इत्थम्भावो हि धर्मो ऽस्य न चेन्न प्रतियोगिता
idamitthamiti jñānaṃ jijñāsāyāḥ prayojanam / itthambhāvo hi dharmo 'sya na cenna pratiyogitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थम्भावात्मकान् धर्मानाहुश्च श्रुतयो ऽखिलाः । अदृश्यत्वादयो ऽप्यस्य गुणा हि प्रभुणोदिताः
itthambhāvātmakān dharmānāhuśca śrutayo 'khilāḥ / adṛśyatvādayo 'pyasya guṇā hi prabhuṇoditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि स्युस्तादृशा धर्माः सर्वज्ञत्वादयो न किम् । अन्यापेक्षा यदि स्युष्टे सत्तैवं देशकालगा
yadi syustādṛśā dharmāḥ sarvajñatvādayo na kim / anyāpekṣā yadi syuṣṭe sattaivaṃ deśakālagā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालानपेक्षा हि न सत्ता क्वापि दृश्यते । सर्वधर्मोज्ज्ञितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यते
deśakālānapekṣā hi na sattā kvāpi dṛśyate / sarvadharmojjñitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणता । अप्राप्तां भ्रान्तिमापाद्य किं वेदो मानतां व्रजेत्
mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇatā / aprāptāṃ bhrāntimāpādya kiṃ vedo mānatāṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि वेदं विना ब्रह्म वेद्यं धर्माश्च तद्गताः । वेदवेद्यस्य मिथ्यात्वं यदि नैक्यस्य तत् कथम्
na hi vedaṃ vinā brahma vedyaṃ dharmāśca tadgatāḥ / vedavedyasya mithyātvaṃ yadi naikyasya tat katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मारोपो ऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दशर्ने । इदन्तदादिधर्मित्वे धर्मो ऽन्यः कल्प्यते ऽत्र हि
dharmāropo 'pi sāmānyadharmādīnāṃ hi daśarne / idantadādidharmitve dharmo 'nyaḥ kalpyate 'tra hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क्व दृश्यते । तदर्थं यदि धर्माणामारोपः सानवस्थितिः
sarvadharmavihīnasya dharmāropaḥ kva dṛśyate / tadarthaṃ yadi dharmāṇāmāropaḥ sānavasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईशतज्ज्ञानवेदाक्षजानुमामातृपूर्विणः । भ्रान्तिर्विश्वस्य येनैव मानाभासेन कल्प्यते ऽत्र हि
īśatajjñānavedākṣajānumāmātṛpūrviṇaḥ / bhrāntirviśvasya yenaiva mānābhāsena kalpyate 'tra hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मात्रस्यान्यथा भावात् किं न स्याद् विश्वसत्यता । येनेदं कल्प्यते भ्रान्तं भ्रान्तिस्तस्यैव किं न सा
tanmātrasyānyathā bhāvāt kiṃ na syād viśvasatyatā / yenedaṃ kalpyate bhrāntaṃ bhrāntistasyaiva kiṃ na sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रान्तत्वे तस्य विश्वादेरीशाद्यभ्रान्तमेव हि । भवेयुर्भ्रान्तयो नृणां नैवेशादेः कथञ्चन
bhrāntatve tasya viśvāderīśādyabhrāntameva hi / bhaveyurbhrāntayo nṛṇāṃ naiveśādeḥ kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यत्वमक्षजप्राप्तं यदि भ्रान्तमितीष्यते । प्रामाण्यमागमस्यापि प्रत्यक्षादन्यतः कुतः
satyatvamakṣajaprāptaṃ yadi bhrāntamitīṣyate / prāmāṇyamāgamasyāpi pratyakṣādanyataḥ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षिप्रत्यक्षतो ह्येव मानानां मानतेयते । साक्षिणः स्वप्रकाशत्वमनवस्था ततो न हि
sākṣipratyakṣato hyeva mānānāṃ mānateyate / sākṣiṇaḥ svaprakāśatvamanavasthā tato na hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तात्कालिकं प्रमाणत्वमक्षजस्य यदा भवेत् । ऐक्यागमस्य किं न स्यात् तस्याप्येतादृशं यदि । ऐक्यप्रामाण्यमिथ्यात्वं यदा विश्वस्य सत्यता
tātkālikaṃ pramāṇatvamakṣajasya yadā bhavet / aikyāgamasya kiṃ na syāt tasyāpyetādṛśaṃ yadi / aikyaprāmāṇyamithyātvaṃ yadā viśvasya satyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐक्यागमस्य मानत्वं यद्यबाध्यमितीष्यते । अक्षजस्यापि मानत्वं नाबाध्यं किमितीष्यते
aikyāgamasya mānatvaṃ yadyabādhyamitīṣyate / akṣajasyāpi mānatvaṃ nābādhyaṃ kimitīṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्वैतहानिसामान्यान्न विशेषश्च कश्चन । यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते
advaitahānisāmānyānna viśeṣaśca kaścana / yadi svatastvaṃ prāmāṇye viśvasattā kathaṃ na te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत् । कालान्तरे ऽप्यमानं चेदिदानीं मानता कुतः
prāmāṇyasya ca maryādā kālato vyāhatā bhavet / kālāntare 'pyamānaṃ cedidānīṃ mānatā kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्यात्वमानं मोक्षे ऽपि मानं किं नेति भण्यताम् । मानत्वे ऽद्वैतहानिः स्यादमानत्वे ऽप्यमोक्षता
mithyātvamānaṃ mokṣe 'pi mānaṃ kiṃ neti bhaṇyatām / mānatve 'dvaitahāniḥ syādamānatve 'pyamokṣatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वस्य पुनरापत्तिर्मिथ्यामानं यदा न मा । अस्ति चेन्मुक्तयवस्था च द्वैतापत्तिरतो ऽन्यथा
viśvasya punarāpattirmithyāmānaṃ yadā na mā / asti cenmuktayavasthā ca dvaitāpattirato 'nyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमुक्तत्वं तथा काले कालाधीना हि मुक्तता । काल एवागमो ऽप्याह मुक्तिं कालनिवर्तने । मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यात् संसारित्वमतो भवेत्
amuktatvaṃ tathā kāle kālādhīnā hi muktatā / kāla evāgamo 'pyāha muktiṃ kālanivartane / mukterapi nivṛttiḥ syāt saṃsāritvamato bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम् । देहात्मत्वं यदि न तत् प्राप्तं प्रत्यक्षतः क्वचित् । मम देह इति ह्येव न देहो ऽहमिति प्रमा
kva ca pratyakṣataḥ prāptamanumāgamabādhitam / dehātmatvaṃ yadi na tat prāptaṃ pratyakṣataḥ kvacit / mama deha iti hyeva na deho 'hamiti pramā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपचारश्च कृष्णो ऽहमिति कर्दमलेपने । वस्त्रस्य यद्वदेवं स्याद् यद्युपाधिकृतं तदा । स्वतः शुक्लत्ववत् कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते
upacāraśca kṛṣṇo 'hamiti kardamalepane / vastrasya yadvadevaṃ syād yadyupādhikṛtaṃ tadā / svataḥ śuklatvavat kārṣṇyaṃ na mameti pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं च भेदो देहादेरात्मनो न प्रमीयते । जातमात्रा मृगा गावो हस्तिनः पक्षिणो खषाः । भयाभयस्वभोगादौ कारणानि विजानते
kathaṃ ca bhedo dehāderātmano na pramīyate / jātamātrā mṛgā gāvo hastinaḥ pakṣiṇo khaṣāḥ / bhayābhayasvabhogādau kāraṇāni vijānate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मृतौ पूर्वदेहस्य विज्ञानं तत् कथं भवेत् । अन्वयव्यतिरेकादेरनुसन्धानविस्मृतौ
asmṛtau pūrvadehasya vijñānaṃ tat kathaṃ bhavet / anvayavyatirekāderanusandhānavismṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः । व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात्
yadā dehāntarajñānaṃ dehaikyāvasitiḥ kutaḥ / vyāptatvādātmano dehe vyavahāreṣvapāṭavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदज्ञाने ऽपि चाङ्गारवह्निवत् स्वाविविक्तवत् । भवन्ति व्यवहाराश्च न हि प्रत्यक्षगानपि
bhedajñāne 'pi cāṅgāravahnivat svāviviktavat / bhavanti vyavahārāśca na hi pratyakṣagānapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थान् यथानुभवतः प्रतिपादयितुं क्षमाः । लोकास्ततो हि प्रत्यक्षसिद्धं नान्येन केनचित्
arthān yathānubhavataḥ pratipādayituṃ kṣamāḥ / lokāstato hi pratyakṣasiddhaṃ nānyena kenacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्यं वारयितुं क्वापि तच्चेन्नोत्तरगोचरम् । कथमेवोत्तरः कालस्तद्गो मोक्षश्च गम्यते
śakyaṃ vārayituṃ kvāpi taccennottaragocaram / kathamevottaraḥ kālastadgo mokṣaśca gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमो ऽपि हि सामान्ये सिद्धे प्रत्यक्षतः पुनः । विशेषं गमयेदेव कथं शक्तिग्रहो ऽन्यथा
āgamo 'pi hi sāmānye siddhe pratyakṣataḥ punaḥ / viśeṣaṃ gamayedeva kathaṃ śaktigraho 'nyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीतानागतार्थेषु जाते शक्तिग्रहे ऽखिलम् । विशेषं ज्ञापयेद् वाक्यं न तदज्ञातशक्तिके
atītānāgatārtheṣu jāte śaktigrahe 'khilam / viśeṣaṃ jñāpayed vākyaṃ na tadajñātaśaktike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिश्चेद् वर्तमाने स्यान्नातीतानागतं वदेत् । यदि शक्तिग्रहो ऽन्यत्र कथं स स्यात् तदग्रहे
śaktiśced vartamāne syānnātītānāgataṃ vadet / yadi śaktigraho 'nyatra kathaṃ sa syāt tadagrahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद् यदि । सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरूपं गमयेत् कथम्
sāmānyaṃ dṛṣṭamevāsāvanyatra gamayed yadi / sāmānyavarjitaṃ vastusvarūpaṃ gamayet katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स्वरूपत्वसामान्यं केनाप्यङ्गीकृतं क्वचित् । स्वरूपं चेदनुगतं व्यावृत्तं तत्र किं भवेत्
na svarūpatvasāmānyaṃ kenāpyaṅgīkṛtaṃ kvacit / svarūpaṃ cedanugataṃ vyāvṛttaṃ tatra kiṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वानुगतधर्माणामन्ते हि स्वत्वमिष्यते । किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने स्वरूपमिति केवलम् । स्यादुत्तरं ततो ऽन्यच्चेत् तदेव स्वयमेव नः
sarvānugatadharmāṇāmante hi svatvamiṣyate / kiṃ vyāvṛttamiti praśne svarūpamiti kevalam / syāduttaraṃ tato 'nyaccet tadeva svayameva naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं व्यावृत्तरूपे ऽपि यदा शक्तिग्रहो भवेत् । तस्य सामान्यतो ज्ञानं विना स च भवेत् कुतः
evaṃ vyāvṛttarūpe 'pi yadā śaktigraho bhavet / tasya sāmānyato jñānaṃ vinā sa ca bhavet kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यते । व्यावृत्तं यच्च सामान्यं तदेव स्याद् विशेषतः
ato viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyate / vyāvṛttaṃ yacca sāmānyaṃ tadeva syād viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नचैकधर्मता तेन पदार्थानां परस्परम् । धर्माणां भेददृष्टयैव तत्सादृश्यस्य दर्शनात्
nacaikadharmatā tena padārthānāṃ parasparam / dharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayaiva tatsādṛśyasya darśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः सर्वपदार्थाश्च सामान्यात् साक्षिगोचराः । सर्वमित्येव विज्ञानं सर्वेषां कथमन्यथा
ataḥ sarvapadārthāśca sāmānyāt sākṣigocarāḥ / sarvamityeva vijñānaṃ sarveṣāṃ kathamanyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चित्सादृश्यविज्ञानादखिलस्यापि वस्तुनः । शब्दशक्तिग्रहश्च स्यात् तत्तत्सादृश्यमानतः
kiñcitsādṛśyavijñānādakhilasyāpi vastunaḥ / śabdaśaktigrahaśca syāt tattatsādṛśyamānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षं मानसं चैव यदातीतार्थगोचरम् । तदा स्मृतिप्रमाणत्वमतीतत्वविशेषितम्
pratyakṣaṃ mānasaṃ caiva yadātītārthagocaram / tadā smṛtipramāṇatvamatītatvaviśeṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधिक्यमनुभूतात्तु यदातीतत्वमिष्यते । मानता च कथं न स्यात् स्मृतेर्बाधश्च नात्रहि
ādhikyamanubhūtāttu yadātītatvamiṣyate / mānatā ca kathaṃ na syāt smṛterbādhaśca nātrahi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानत्वं प्रत्यभिज्ञाया अपि सर्वानुभूतिगम् । अतीतवर्तमानत्वधर्मिणी सा च दृश्यते
mānatvaṃ pratyabhijñāyā api sarvānubhūtigam / atītavartamānatvadharmiṇī sā ca dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च सा स्मृतिमात्रार्धा तदिदन्त्वग्रहैकतः । अतो न वतर्मानैकनियमः स्याद् ग्रहे ऽक्षजे
na ca sā smṛtimātrārdhā tadidantvagrahaikataḥ / ato na vatarmānaikaniyamaḥ syād grahe 'kṣaje
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च प्रमाणतो ऽन्या स्यात् प्रमितिर्नाम कुत्रचित् । मानाभावाद् गौरवाच्च कल्पनायाः किमेतया
na ca pramāṇato 'nyā syāt pramitirnāma kutracit / mānābhāvād gauravācca kalpanāyāḥ kimetayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयैतज्ज्ञातमिति तु साक्षिगं ज्ञानगोचरम् । ज्ञानमेव ततो ऽन्या न प्रमितिर्नाम दृश्यते
mayaitajjñātamiti tu sākṣigaṃ jñānagocaram / jñānameva tato 'nyā na pramitirnāma dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानामातृप्रमेयाणां तदुच्छित्तिर्नहि क्वचित् । स्वप्नानामपि चैतेषां न बाधो दृश्यते क्वचित्
mānāmātṛprameyāṇāṃ taducchittirnahi kvacit / svapnānāmapi caiteṣāṃ na bādho dṛśyate kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाग्रत्त्वमात्रमत्रैकमन्यथा दृश्यते स्फुटम् । अतो मिथ्या न च स्वप्नो जाग्रद्वज्जाग्रदेव च
jāgrattvamātramatraikamanyathā dṛśyate sphuṭam / ato mithyā na ca svapno jāgradvajjāgradeva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मवत् क्वचिदात्मा च स्यादेव भ्रमगोचरः । एतावता न मिथ्यासौ स्वप्ने जागरिते तथा
ātmavat kvacidātmā ca syādeva bhramagocaraḥ / etāvatā na mithyāsau svapne jāgarite tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यात्मन्यन्यथा दृश्यं भ्रान्तमत्रापि तद् भवेत् । अबाधितानुवृत्तेस्तु स्वप्नादेर्भ्रान्तता कुतः
yadyātmanyanyathā dṛśyaṃ bhrāntamatrāpi tad bhavet / abādhitānuvṛttestu svapnāderbhrāntatā kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च काचित् प्रमा विश्वभ्रान्तत्वे सर्वमेव च । अभ्रान्तत्वे प्रमाणं तु कथं तद्भ्रान्तिता भवेत्
na ca kācit pramā viśvabhrāntatve sarvameva ca / abhrāntatve pramāṇaṃ tu kathaṃ tadbhrāntitā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्च भ्रान्तत्ववादी स भ्रान्तत्वं स्वमतस्य च । अङ्गीकरोति नियतं तत्र सम्प्रतिपन्नता । वादिनोस्तेन चाभ्रान्तं विश्वमेव भविष्यति
kiñca bhrāntatvavādī sa bhrāntatvaṃ svamatasya ca / aṅgīkaroti niyataṃ tatra sampratipannatā / vādinostena cābhrāntaṃ viśvameva bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रान्तित्वभ्रान्तता चेत् स्यात् कथं नाभ्रान्तिसत्यता । अशेषदोषदुष्यं तन्मतं हेयं बुभूषिभिः
bhrāntitvabhrāntatā cet syāt kathaṃ nābhrāntisatyatā / aśeṣadoṣaduṣyaṃ tanmataṃ heyaṃ bubhūṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन स्वमतहेयत्वं स्वयमङ्गीकृतं सदा । भ्रान्तित्वाद् दुर्घटत्वस्य भूषणत्वाच्च केवलम्
yena svamataheyatvaṃ svayamaṅgīkṛtaṃ sadā / bhrāntitvād durghaṭatvasya bhūṣaṇatvācca kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्मत्तो ऽपि कथं तस्य मतं स्वीकर्तुमिच्छति । ईशशक्तेरचिन्त्यत्वान्महोन्मत्तैः प्रवर्तितम्
unmatto 'pi kathaṃ tasya mataṃ svīkartumicchati / īśaśakteracintyatvānmahonmattaiḥ pravartitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः प्रज्ञात्र मायोक्ता जैव्युपादानमेव सा । निमित्तमैश्वरी मुख्यं निर्मितं त्रातमेव च
ataḥ prajñātra māyoktā jaivyupādānameva sā / nimittamaiśvarī mukhyaṃ nirmitaṃ trātameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्यां सह पृथक् चैव मायामात्रमितीर्यते । उभाभ्यां मातमैश्वर्या त्रातं सह पृथक् ततः
tābhyāṃ saha pṛthak caiva māyāmātramitīryate / ubhābhyāṃ mātamaiśvaryā trātaṃ saha pṛthak tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रज्ञात्मकं मनो येन मनोरूपाश्च वासनाः । धीर्भीरिति मनस्त्वेवेत्याह च श्रुतिरञ्जसा
prajñātmakaṃ mano yena manorūpāśca vāsanāḥ / dhīrbhīriti manastvevetyāha ca śrutirañjasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिदचिन्मिश्रमेवैतन्मनो यावच्च संसृतिः । तेनावस्था इमाः सर्वा जीवः पश्यति सर्वदा
cidacinmiśramevaitanmano yāvacca saṃsṛtiḥ / tenāvasthā imāḥ sarvā jīvaḥ paśyati sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोविकारा विषयाः स्वाप्ना यद् बह्यवन्न ते । स्थूला भवन्त्यतस्तेषां स्पष्टता न तथा क्वचित्
manovikārā viṣayāḥ svāpnā yad bahyavanna te / sthūlā bhavantyatasteṣāṃ spaṣṭatā na tathā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचित् स्पष्टा अपि स्युष्ये वासना मानसी च सा । ईशेच्छयान्तर्दधाति व्यज्यते च पुनस्तया
kvacit spaṣṭā api syuṣye vāsanā mānasī ca sā / īśecchayāntardadhāti vyajyate ca punastayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्ट्वैव वासानभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः । वासनामात्रतां तस्य नीत्वान्तर्धापयत्यजः
sṛṣṭvaiva vāsānabhiśca prapañcaṃ svāpnamīśvaraḥ / vāsanāmātratāṃ tasya nītvāntardhāpayatyajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुषुप्तिमोहबोधांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा । जीवं नयति देवेशो नान्यः कर्तास्य कश्चन
suṣuptimohabodhāṃśca svavaśastadvaśaṃ sadā / jīvaṃ nayati deveśo nānyaḥ kartāsya kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स्थानभेदतो ऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः । सर्वत्राशेषदोषोज्खपूर्णकल्याणचिद्गुणः
na sthānabhedato 'pyasya bhedaḥ kaścit pareśituḥ / sarvatrāśeṣadoṣojkhapūrṇakalyāṇacidguṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्विरुद्धं तु यत् तत्र मानं नैव भवेत् क्वचित् । महातात्पर्यरोधेन कथं तन्मानमत्र तु
tadviruddhaṃ tu yat tatra mānaṃ naiva bhavet kvacit / mahātātparyarodhena kathaṃ tanmānamatra tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव वेदवाक् । भवेन्मानं तदीशानात् प्रसन्नादेव नान्यथा
duḥkhāpyayasukhāvāptihetutvenaiva vedavāk / bhavenmānaṃ tadīśānāt prasannādeva nānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसन्नता गुणोत्कर्षज्ञानादेव हि केवलम् । निर्दोषतापरिज्ञानादपि नान्येन केनचित्
prasannatā guṇotkarṣajñānādeva hi kevalam / nirdoṣatāparijñānādapi nānyena kenacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो मामशेषदोषोज्खं गुणसर्वस्वबृंहितम् । जानात्यस्मै प्रसन्नो ऽहं दद्यां मुक्तिं नचान्यथा
yo māmaśeṣadoṣojkhaṃ guṇasarvasvabṛṃhitam / jānātyasmai prasanno 'haṃ dadyāṃ muktiṃ nacānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो मामशेषाभ्यधिकं विजानाति स एव माम् । विजानात्यखिलांस्तस्य दद्यां कामान् परं पदम्
yo māmaśeṣābhyadhikaṃ vijānāti sa eva mām / vijānātyakhilāṃstasya dadyāṃ kāmān paraṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो मामेवमसम्मूढः किं मा निन्दन्ति शत्रवः । इत्यादिवेदस्मृतिगवाक्यैरेवावसीयते
yo māmevamasammūḍhaḥ kiṃ mā nindanti śatravaḥ / ityādivedasmṛtigavākyairevāvasīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकतश्च प्रसादेन मुक्तिः स गुणवेदनात् । महातात्पर्यमुख्यस्य विरोधादत एव हि
lokataśca prasādena muktiḥ sa guṇavedanāt / mahātātparyamukhyasya virodhādata eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषित्वनिर्गुणत्वाल्पगुणत्वादि कथञ्चन । नार्थः श्रुतिपुराणादेस्तद्विरुद्धो ऽखिलस्य च । अर्थः स्वयं विनिर्णीतो वासुदेवेन सादरम्
doṣitvanirguṇatvālpaguṇatvādi kathañcana / nārthaḥ śrutipurāṇādestadviruddho 'khilasya ca / arthaḥ svayaṃ vinirṇīto vāsudevena sādaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत
iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha / etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यतो ऽखिलसच्छास्त्रविरुद्धत्वेन नानुमा । वर्तते तत्र तेनेशो निर्णीतो ऽखिलसद्गुणः
ityato 'khilasacchāstraviruddhatvena nānumā / vartate tatra teneśo nirṇīto 'khilasadguṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च चित्त्वादभिन्नत्वं जीवस्येशवदाप्यते । यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम्
na ca cittvādabhinnatvaṃ jīvasyeśavadāpyate / yata ābhāsatāmeva śrutirasya vadatyalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम् । छाया यथा पुंसदृशा पुमाधीना च दृश्यते । एवमेवात्मकाः सर्वे ब्रह्माद्याः परमात्मनः
yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam / chāyā yathā puṃsadṛśā pumādhīnā ca dṛśyate / evamevātmakāḥ sarve brahmādyāḥ paramātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्ताप्रतीतिकार्येषु पुमधीनो यथेयते । आभास एव पुरुषा मुक्ताश्च परमात्मनः
sattāpratītikāryeṣu pumadhīno yatheyate / ābhāsa eva puruṣā muktāśca paramātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छाया विष्णो रमा तस्याश्छाया धाता विशेषकौ । तस्येन्द्रकामौ च तयोस्तयोरन्ये ऽखिला अपि
chāyā viṣṇo ramā tasyāśchāyā dhātā viśeṣakau / tasyendrakāmau ca tayostayoranye 'khilā api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरेर्ब्रह्मास्य गीस्तस्या विशेषाविन्द्र एतयोः । मारश्चाभासकाः सर्व एतयोस्तदधीनतः
harerbrahmāsya gīstasyā viśeṣāvindra etayoḥ / māraścābhāsakāḥ sarva etayostadadhīnataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे ऽल्पशक्तयश्चैव पूर्णशक्तिः परो हरिः । चेतनत्वे ऽपि भिन्नास्ते तस्मादेतेन सर्वदा । इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यो ज्ञायते भेद एव हि
sarve 'lpaśaktayaścaiva pūrṇaśaktiḥ paro hariḥ / cetanatve 'pi bhinnāste tasmādetena sarvadā / ityādiśrutivākyebhyo jñāyate bheda eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभासत्वं हि निर्णीतं जीवस्य परमात्मनः । तन्न युक्तं यदाभास उपाध्यायत्त ईयते
ābhāsatvaṃ hi nirṇītaṃ jīvasya paramātmanaḥ / tanna yuktaṃ yadābhāsa upādhyāyatta īyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.