Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana 3.3

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् । आपरोक्ष्यं भवेद् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत्

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ || vairāgyato bhaktidārḍhyaṃ tenopāsā yadā bhavet / āparokṣyaṃ bhaved viṣṇoriti pādakramo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् । परस्परविरोधं च प्रणुद्याशेषवाक्यगम्

yuktito jñātavedārtho nirasya samayān parān / parasparavirodhaṃ ca praṇudyāśeṣavākyagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यात्मप्रणवो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः । बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः

adhyātmapraṇavo bhūtvā tasya sannihitatvataḥ / bahuyuktivirodhānāṃ bhānāt tatsahitaśruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतस्त्वगान् । परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः

virodhaṃ ca nirākṛtya śrutīnāṃ prāṇatastvagān / parihṛtya virodhāṃśca tatprasādānurañjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः । विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतो ऽधिकम्

dehakartṛtvamīśasya jñātvā tatpitṛtāsmṛteḥ / viśeṣasnehamāpādya sarvakartṛtvato 'dhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः । उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात्

niṣpādya bahumānaṃ ca tadanyatrātiduḥkhataḥ / utpādyādhikavairāgyaṃ tadguṇādhikyavedanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च । यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा

sarvasya tadvaśatvācca dārḍhyaṃ bhakteravāpya ca / yatetopāsanāyaiva viśiṣṭācāryasampadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये । अत इत्युदिते ऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः

kartavyā brahmajijñāsetyukte kimiti saṃśaye / ata ityudite 'pyasya viśeṣānuktitaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः । यतो मोक्षादिदातासावतो जिज्ञास्य एव वः । इत्याह तत् परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत्

sṛṣṭibandhanamokṣādikartṛtvasya śrutatvataḥ / yato mokṣādidātāsāvato jijñāsya eva vaḥ / ityāha tat paraṃ brahma vyāsākhyaṃ jñānaraśmimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः । सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासातो ऽस्य मुक्तिदा

yenaiva bandhamokṣaḥ syāt sa ca jijñāsayā gataḥ / suprasanno bhavedīśo jijñāsāto 'sya muktidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते । इति चेच्छास्त्रयोनित्वाच्छास्त्रगम्यो हि मोक्षदः

mokṣādidatvamīśasya kathamevāvagamyate / iti cecchāstrayonitvācchāstragamyo hi mokṣadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद् यदि मोक्षः कथञ्चन । किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः

pratyakṣāvasitebhyaḥ syād yadi mokṣaḥ kathañcana / kimityanādisaṃsāramagnāḥ sarvā imāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् । धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः

yasmānniyamato duḥkhahāniḥ pratyakṣato bhavet / dhāvantyeva tamuddiśya rājādyamakhilāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानगम्यतो मोक्षो यदि तस्यानुमैव हि । दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत्

anumānagamyato mokṣo yadi tasyānumaiva hi / dṛṣṭapūruṣavanmokṣadātṛtāṃ vinivārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम् । शास्त्रगम्यश्च नान्यो ऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात्

tacchāstragamya evaiko mokṣado bhavati dhruvam / śāstragamyaśca nānyo 'sti mokṣadatvena keśavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षदो हि स्वतन्त्रः स्यात् परतन्त्रः स्वयं सृतौ । वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम्

mokṣado hi svatantraḥ syāt paratantraḥ svayaṃ sṛtau / vartamānaḥ kathaṃ śaktaḥ paramokṣāya kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्याश्रयेण यद्येष दद्यान्मोक्षं स एव हि । तेनाननुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः । अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षिभिः

anyāśrayeṇa yadyeṣa dadyānmokṣaṃ sa eva hi / tenānanusṛto mokṣaṃ na dadyādanyavākyataḥ / atastadarthamapi sa jñeyo viṣṇurmumukṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमेवैष इति श्रुत्या तमेवेति च सादरम् । शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः

yamevaiṣa iti śrutyā tameveti ca sādaram / śāstrayonitvamasyaiva jñāyate vedavādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एनं विदुरमृता इत्युक्तस्तु समुद्रगः । तदेव ब्रह्म परममिति श्रुत्यावधारितः

ya enaṃ viduramṛtā ityuktastu samudragaḥ / tadeva brahma paramamiti śrutyāvadhāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः प्रसूतेति ततः सृष्टिमाह ततो हरिः । शास्त्रयोनिर्नचान्यो ऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते

yataḥ prasūteti tataḥ sṛṣṭimāha tato hariḥ / śāstrayonirnacānyo 'sti mukhyatastviti gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात् । समिति ह्युपसर्गेण परमुख्याथर्तोच्यते

śāstrayonitvametasya jñāyate hi samanvayāt / samiti hyupasargeṇa paramukhyāthartocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः । निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ

evaṃ paramamukhyārtho nārāyaṇa iti śruteḥ / nirdhāraṇāya nāśabdamiti vedapatirjagau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम् । वेदा ह्यनन्ता इति हि श्रुतिराहाप्यनन्तताम्

kathaṃ samanvayo jñeyaḥ svalpaśākhāvidāṃ nṛṇām / vedā hyanantā iti hi śrutirāhāpyanantatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रऌअयवारिधेः । उत्तारणोपमेत्यस्मान्न ज्ञेयो ऽत्र समन्वयः

anantavedanirṇītirmahāpraḷayavāridheḥ / uttāraṇopametyasmānna jñeyo 'tra samanvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति शङ्कापनोदार्थं स आह करुणाकरः । अशक्योत्तरणत्वे ऽपि ह्यागमापारवारिधेः । निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना

iti śaṅkāpanodārthaṃ sa āha karuṇākaraḥ / aśakyottaraṇatve 'pi hyāgamāpāravāridheḥ / nirṇīyate mayaivāyaṃ romakūpalayodinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमो ऽखिलमानवैः । मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम्

yadyapyaśeṣavedārtho durgamo 'khilamānavaiḥ / majjñānāvyākṛtākāśe prāpnoti paramāṇutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रकाशयन् विश्वपतिराह प्रमेयताम् । निखिलस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा

iti prakāśayan viśvapatirāha prameyatām / nikhilasyāpi vedasya gatisāmānyamañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः । ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम्

ko nāma gatisāmānyamanantāgamasampadaḥ / jñānasūryamṛte brūyāt tamekaṃ bādarāyaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यो ऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु । जानन्नानुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः

anyo 'pyalpamatiḥ śākhācatuṣpañcagataṃ vasu / jānannānumitatvena brūyāt tasya prasādataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मुख्यतयाशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः । प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद् देवानामपि पूर्यते

iti mukhyatayāśeṣagatisāmānyavit prabhuḥ / pratijajñe dṛḍhaṃ yasmād devānāmapi pūryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो निखिलवेदानां सिद्ध एवं समन्वयः । इति सुज्ञापितार्थो ऽपि पृथक् चाह समन्वयम्

ato nikhilavedānāṃ siddha evaṃ samanvayaḥ / iti sujñāpitārtho 'pi pṛthak cāha samanvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रथमतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः । शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत्

tatra prathamato 'nyatra prasiddhānāṃ samanvayaḥ / śabdānāṃ vācya evātra mahāmalleśabhaṅgavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतो ऽत्यभ्यधिकत्वे ऽपि तुर्यपादोदितस्य तु । महासमन्वये तस्मिन् नाधिकारो ऽखिलस्य हि

ito 'tyabhyadhikatve 'pi turyapādoditasya tu / mahāsamanvaye tasmin nādhikāro 'khilasya hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतो ऽन्ये यथाक्रमम् । दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितो ऽञ्जसा

brahmaivādhikṛtastatra mukhyato 'nye yathākramam / durgamatvācca naivātra prāthamyenodito 'ñjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु । प्रवृत्तः प्रथमं देवस्तत्रानन्दादयो गुणाः । ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात्

ato 'nyatra prasiddhānāṃ śabdānāṃ nirṇayāya tu / pravṛttaḥ prathamaṃ devastatrānandādayo guṇāḥ / īśasyaiveti nirṇītāḥ śrutiyuktisamāśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवतान्तरगाः सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः । विष्णुमेव वदन्त्यद्धा तत्सङ्गादुपचारतः

devatāntaragāḥ sarve śabdavṛttinimittataḥ / viṣṇumeva vadantyaddhā tatsaṅgādupacārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यदेवान् वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः । विष्णुमेव परं ब्रूयुरेवमन्ये ऽप्यशेषतः

anyadevān vadantīha viśeṣaguṇavaktṛtaḥ / viṣṇumeva paraṃ brūyurevamanye 'pyaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्यत्रप्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः । ज्ञाते समन्वये विष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः

ityanyatraprasiddhoruśabdarāśeraśeṣataḥ / jñāte samanvaye viṣṇau liṅgairhyeṣa samanvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक् समन्वयः । इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम्

teṣāmanyagatatve tu na syāt samyak samanvayaḥ / ityevāśeṣaliṅgānāṃ brahmaṇyeva samanvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहोभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः । इति संशयनुत्त्यर्थमुभयत्र प्रतीतितः

āhobhayagatatvaṃ ca syādato liṅgaśabdayoḥ / iti saṃśayanuttyarthamubhayatra pratītitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः । समन्वयो हरावेव यन्नैवान्यत्र मुख्यतः

śabdānāṃ vartamānānāṃ saliṅgānāṃ viśeṣataḥ / samanvayo harāveva yannaivānyatra mukhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दा लिङ्गानि च यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता । अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः

śabdā liṅgāni ca yato naivānyatra svatantratā / asvatantreṣu śabdasya vṛttiheturna mukhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो ऽतो यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागताः । अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु

yato 'to yadadhīnāste śabdārthatvamupāgatāḥ / atyalpenaiva śabdasya vṛttihetuguṇena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः । मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः

ayo yathā dāhakatvaṃ sa eveśaḥ svatantrataḥ / mukhyaśabdārtha iti hi svīkartavyo manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याहैवञ्च शब्दानां नारायणसमन्वये । सिद्धे ऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते

ityāhaivañca śabdānāṃ nārāyaṇasamanvaye / siddhe 'pyaśeṣaśabdānāṃ na kathañcana yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरोधाववरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् । इति चेदवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते

virodhāvavaratvāderapi prāptiryato bhavet / iti cedavaratvādi dvividhaṃ hyupalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् । सो ऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत्

parasyāvaratāheturyaḥ svayaṃ para eva san / so 'pi hyavaraśabdārtho yathā rājā jayī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यो ऽवरत्वानुभवी तयोः पूर्वो ऽस्ति केशवे । द्वितीयो जीव एवास्ति स्वातन्त्रान्नच दूषणम्

anyo 'varatvānubhavī tayoḥ pūrvo 'sti keśave / dvitīyo jīva evāsti svātantrānnaca dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरेरेवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये । उक्ते विरोधहीनस्य स्यात् समन्वयता यतः । अतो ऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः

harerevamaśeṣeṇa sarvaśabdasamanvaye / ukte virodhahīnasya syāt samanvayatā yataḥ / ato 'śeṣavirodhānāṃ kṛteśena nirākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये । किं मया कार्यमित्येव स्याद् बुद्धिरधिकारिणः

samanvayāvirodhābhyāṃ sañjāte vastunirṇaye / kiṃ mayā kāryamityeva syād buddhiradhikāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ । उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्ते ऽशेषगुणोच्चये । वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि

tatra bhaktividhānārthamabhaktānarthasantatau / uktāyāṃ bhaktidārḍhyāya prokte 'śeṣaguṇoccaye / vaktavyopāsanā nityaṃ kartavyetyādareṇa hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी । ध्यानरूपा परा चैव तदङ्गं धारणादिकम्

sopāsanā ca dvividhā śāstrābhyāsasvarūpiṇī / dhyānarūpā parā caiva tadaṅgaṃ dhāraṇādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथोभयात्मकं चैव पादे ऽस्मिन् बादरायणः । आहोपासनमद्धव विस्तराच्छ्रुतिपूर्वकम्

tathobhayātmakaṃ caiva pāde 'smin bādarāyaṇaḥ / āhopāsanamaddhava vistarācchrutipūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः । विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता

pṛthagdṛṣṭiraśakyatvamanirṇītiḥ samuccayaḥ / viśeṣadarśanaṃ kāryalopo nānoktirāśutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभ्रमो ऽपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता । अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गो ऽदूरसंश्रयः

vibhramo 'pākṛtirliṅgamanavasthāviśeṣitā / aprayojanatā cātiprasaṅgo 'dūrasaṃśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टकारणं चेष्या दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः । अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ

viśiṣṭakāraṇaṃ ceṣyā dṛṣṭavairūpyamunnatiḥ / anuktiraprayatnatvaṃ dṛḍhabandhaparābhavau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः । विशेषदर्शिताऽलापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः

puṃsāmyaṃ prāptasantyāgaḥ kāraṇānirṇayo bhramaḥ / viśeṣadarśitā'lāpo guṇasāmyaṃ pṛthagdṛśiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना । शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया

agamyavartma sandhānamiṣṭaṃ phalamakalpanā / śuddhavairūpyamaṅgatvamaviśeṣadṛśiḥ kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया । माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः

yuktayaḥ pūrvapakṣasthāḥ sujñeyatvaṃ vidhikriyā / māhātmyamalpaśaktitvaṃ yathāyogyaphalaṃ bhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता । यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः

phalasāmyaṃ viśeṣaśca guṇādhikyaṃ pradhānatā / yathāśaktikriyā sandhiḥ pramāṇabalamānatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् । प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता

kāraṇaṃ kāryavaiśeṣyaṃ svabhāvo vastudūṣaṇam / pratikriyāvirodhaśca pratisandhiranūnatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् । विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः

saṃskārapāṭavaṃ svecchāniyatirvastuvaibhavam / viśeṣoktiramānatvaṃ prādhānyaṃ prītirāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः । साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता

susthiratvaṃ kṛtaprāptiranādiguṇavistaraḥ / sādhanottamatā nānādṛṣṭiḥ śiṣṭiranūnatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविघ्नत्वविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः । सिद्धान्तनिर्णये ह्येता युक्तयो ऽव्याहताः सदा

avighnatvavirodhau ca guṇavaiśeṣyamāgamaḥ / siddhāntanirṇaye hyetā yuktayo 'vyāhatāḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाशक्तयखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् । तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग् ब्रह्मण एव हि

yathāśaktayakhilān vedān vijñāyopāsanaṃ bhavet / tatrākhilasya vijñaptiḥ samyag brahmaṇa eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदन्येषां यथायोग्यमखिलज्ञप्तिरिष्यते । तावतोपासने योग्यो भवेदेवाखिलः पुमान्

tadanyeṣāṃ yathāyogyamakhilajñaptiriṣyate / tāvatopāsane yogyo bhavedevākhilaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महत्त्वस्य परं पारं विदित्वैव जनार्दनः । स्तोष्यतामेति तुष्टत्वमिति नास्त्येव नारद

mahattvasya paraṃ pāraṃ viditvaiva janārdanaḥ / stoṣyatāmeti tuṣṭatvamiti nāstyeva nārada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु निश्चलया भक्तया ह्यात्मज्ञानानुरूपतः । यः स्तोष्यति सदा भक्तस्तुष्यस्तस्य सदा हरिः

kintu niścalayā bhaktayā hyātmajñānānurūpataḥ / yaḥ stoṣyati sadā bhaktastuṣyastasya sadā hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिवाक्यसन्दर्भाद् यथायोग्याखिलज्ञता । आत्मज्ञानानुरूपत्वं यथाशक्ति विचारणात्

ityādivākyasandarbhād yathāyogyākhilajñatā / ātmajñānānurūpatvaṃ yathāśakti vicāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यः स्वाध्यायाध्ययनं भवेत् । इत्यादिवाक्यवैयर्थ्यमन्यथा न निवार्यते

vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ svādhyāyādhyayanaṃ bhavet / ityādivākyavaiyarthyamanyathā na nivāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यापि तेन देवाद्याः शृण्वते मन्वते सदा । ध्यायन्ति च यथायोगं तथाप्या वस्तुनिर्णयात् । श्रवणं मननं चैव कर्तव्यं सर्वथैव हि

adyāpi tena devādyāḥ śṛṇvate manvate sadā / dhyāyanti ca yathāyogaṃ tathāpyā vastunirṇayāt / śravaṇaṃ mananaṃ caiva kartavyaṃ sarvathaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतिश्रुतिध्यानकालविशेषं गुरुरुत्तमः । वेत्ति तस्योक्तिमार्गेण कुर्वतः स्याद्धि दर्शनम्

matiśrutidhyānakālaviśeṣaṃ gururuttamaḥ / vetti tasyoktimārgeṇa kurvataḥ syāddhi darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणं दृष्टतत्त्वस्य मननं ध्यानमेव च । विशेषानन्दसम्प्राप्त्या अन्यस्यैतानि दृष्टये

śravaṇaṃ dṛṣṭatattvasya mananaṃ dhyānameva ca / viśeṣānandasamprāptyā anyasyaitāni dṛṣṭaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तादृग् गुरुर्नास्ति निर्णीतश्रवणादिकम् । तत्सिद्धान्तानुसारेण निर्णयज्ञात् समाचरेत्

yadi tādṛg gururnāsti nirṇītaśravaṇādikam / tatsiddhāntānusāreṇa nirṇayajñāt samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणादि विना नैव क्षणं तिष्ठेदपि क्वचित् । अत्यशक्ये तु निद्रादौ पुनरेव समारभेत्

śravaṇādi vinā naiva kṣaṇaṃ tiṣṭhedapi kvacit / atyaśakye tu nidrādau punareva samārabhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावे निर्णयज्ञस्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा । शृणुयाद् यदि सज्ज्ञानप्राचुर्यमुपलभ्यते

abhāve nirṇayajñasya sacchāstrāṇyeva sarvadā / śṛṇuyād yadi sajjñānaprācuryamupalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महद्भयो विष्णुभक्तेभ्यो यथाशक्ति च संशयान् । छिन्द्यात् स्वतो ऽधिकाभावे स्वयमेव समभ्यसेत्

mahadbhayo viṣṇubhaktebhyo yathāśakti ca saṃśayān / chindyāt svato 'dhikābhāve svayameva samabhyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशेषगुणपूर्णत्वं सर्वदोषसमुज्खितिः । विष्णोरन्यच्च तत्तन्त्रमिति सम्यग् विनिर्णयः

aśeṣaguṇapūrṇatvaṃ sarvadoṣasamujkhitiḥ / viṣṇoranyacca tattantramiti samyag vinirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतन्त्रत्वं सदा तस्य तस्य भेदश्च सर्वतः । अदोषत्वस्य सिद्धयर्थं यदभेदे तदन्वयः

svatantratvaṃ sadā tasya tasya bhedaśca sarvataḥ / adoṣatvasya siddhayarthaṃ yadabhede tadanvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तन्त्रत्वं च मुक्तानामपि तद्गुणपूर्तये । मुक्तानामपि भेदश्च न हि भिन्नमभिन्नताम् । गच्छद् दृष्टं क्वचित् तस्याप्यभावो ऽनुभवोपगः

tattantratvaṃ ca muktānāmapi tadguṇapūrtaye / muktānāmapi bhedaśca na hi bhinnamabhinnatām / gacchad dṛṣṭaṃ kvacit tasyāpyabhāvo 'nubhavopagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वाभेदे दोषवत्त्वमीशस्येत्यतिभिन्नता । नारायणेन मुक्तानामपि सम्यगिति स्थितिः

pūrvābhede doṣavattvamīśasyetyatibhinnatā / nārāyaṇena muktānāmapi samyagiti sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदाभेदे ऽप्यभेदेन दोषाणामपि सम्भवः । निर्दोषत्वं रमायाश्च तदनन्तरता तथा

bhedābhede 'pyabhedena doṣāṇāmapi sambhavaḥ / nirdoṣatvaṃ ramāyāśca tadanantaratā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा सरस्वती वीन्द्रशेषरुद्राश्च तत्स्रियः । शक्रकामौ तदन्ये च क्रमान्मुक्तावपीति च

brahmā sarasvatī vīndraśeṣarudrāśca tatsriyaḥ / śakrakāmau tadanye ca kramānmuktāvapīti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्सिद्धान्त इति ज्ञेयो निर्णीतो हरिणा स्वयम् । एतद्विरोधि यत् सर्वं तमसे ऽन्धाय केवलम्

satsiddhānta iti jñeyo nirṇīto hariṇā svayam / etadvirodhi yat sarvaṃ tamase 'ndhāya kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धं तमो विशन्तीति प्राह श्रुतिरतिस्फुटम् । इत्येव श्रुतयो ऽशेषाः पञ्चरात्रमथाखिलम्

andhaṃ tamo viśantīti prāha śrutiratisphuṭam / ityeva śrutayo 'śeṣāḥ pañcarātramathākhilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलरामायणं चैव भारतं स्मृतयो ऽखिलाः । वैष्णवानि पुराणानि साङ्खययोगौ परावपि

mūlarāmāyaṇaṃ caiva bhārataṃ smṛtayo 'khilāḥ / vaiṣṇavāni purāṇāni sāṅkhayayogau parāvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मतर्कश्च मीमांसेत्यनन्तः शब्दसागरः । अनन्तर युक्तयश्चैव प्रत्यक्षागममूलकाः

brahmatarkaśca mīmāṃsetyanantaḥ śabdasāgaraḥ / anantara yuktayaścaiva pratyakṣāgamamūlakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षमैश्वरं चैव रमादीनामशेषतः । मुक्तानामप्यमुक्तानामेतमेवार्थमुत्तमम्

pratyakṣamaiśvaraṃ caiva ramādīnāmaśeṣataḥ / muktānāmapyamuktānāmetamevārthamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यावकाशरहितं प्रकाशयति सादरम् । एतदेव च सच्छास्त्रं दुःशास्त्रं तु ततः परम्

anyāvakāśarahitaṃ prakāśayati sādaram / etadeva ca sacchāstraṃ duḥśāstraṃ tu tataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्छास्त्रमभ्यसेन्नित्यं दुःशास्त्रं च परित्यजेत् । असंशयेन तत्त्वस्य निर्णये ब्रह्मदर्शनम्

sacchāstramabhyasennityaṃ duḥśāstraṃ ca parityajet / asaṃśayena tattvasya nirṇaye brahmadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्विषमविज्ञानतारतम्यानुसारतः । फलं भवेत् तारतम्यात् सुखदुःखात्मकं नृणाम्

samyagviṣamavijñānatāratamyānusārataḥ / phalaṃ bhavet tāratamyāt sukhaduḥkhātmakaṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यक् चाधिकविज्ञानात् सुखाधिक्यं भवेन्नृणाम् । अतो यथात्मशक्तयैव श्रवणं मननं तथा

samyak cādhikavijñānāt sukhādhikyaṃ bhavennṛṇām / ato yathātmaśaktayaiva śravaṇaṃ mananaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् । मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपाद्यते

viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca saṃśayāt / manasā cānyadākāṅkṣāt paraṃ na pratipādyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति भारतवाक्यं हि तेनैतद्दोषवर्जितः । सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यति

iti bhāratavākyaṃ hi tenaitaddoṣavarjitaḥ / sadopāsanayā yukto vāsudevaṃ prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषा अनादिसम्बद्धास्ते मुक्तिपरिपन्थिनः । सन्त्येव प्रायशः पुंसु तेन मोक्षो न जायते

doṣā anādisambaddhāste muktiparipanthinaḥ / santyeva prāyaśaḥ puṃsu tena mokṣo na jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे त एते जीवेषु दृश्यन्ते तारतम्यतः । ऋजूनामेक एवास्ति परमोत्साहवर्जनम् । स गुणाल्पत्वमात्रत्वान्नर्जत्वेन विरुद्धयते

sarve ta ete jīveṣu dṛśyante tāratamyataḥ / ṛjūnāmeka evāsti paramotsāhavarjanam / sa guṇālpatvamātratvānnarjatvena viruddhayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो विष्णौ परा भक्तिस्तद्भक्तेषु रमादिषु । तारतम्येन कर्तव्या पुरुषार्थमभीप्सिता

ato viṣṇau parā bhaktistadbhakteṣu ramādiṣu / tāratamyena kartavyā puruṣārthamabhīpsitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वादरः सर्वजन्तूनां संसिद्धो हि स्वभावतः । ततो ऽधिकः स्वोत्तमेषु तदाधिक्यानुसारतः

svādaraḥ sarvajantūnāṃ saṃsiddho hi svabhāvataḥ / tato 'dhikaḥ svottameṣu tadādhikyānusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तव्यो वासुदेवान्तं सर्वथा शुभमिच्छता । न कदाचित् त्यजेत् तं च क्रमेणैनं विवर्धयेत्

kartavyo vāsudevāntaṃ sarvathā śubhamicchatā / na kadācit tyajet taṃ ca krameṇainaṃ vivardhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समेषु स्वात्मवत् स्नेहः सत्स्वन्यत्र ततो दया । कार्यैवमापरोक्ष्येण दृश्यते क्षिप्रमीश्वरः

sameṣu svātmavat snehaḥ satsvanyatra tato dayā / kāryaivamāparokṣyeṇa dṛśyate kṣipramīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तमो ऽन्धं व्रजेद् विष्णुसमत्वं यो ऽनुपश्यति । रमाब्रह्मशिवादीनामपि मुक्तौ कथञ्चन

tat tamo 'ndhaṃ vrajed viṣṇusamatvaṃ yo 'nupaśyati / ramābrahmaśivādīnāmapi muktau kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमुताधिक्यदृष्टेस्तद् गुणाभावमतेरपि । दोषवेत्तुरभेदस्य द्रष्टुर्द्रष्टुस्तथोभयोः

kimutādhikyadṛṣṭestad guṇābhāvamaterapi / doṣavetturabhedasya draṣṭurdraṣṭustathobhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याह सच्छ्रुतिस्तेन सम्प्रोक्तगुणसंयुतम् । उपासीत हरिं दृष्ट्वा मुक्तिस्तेनैव जायते

ityāha sacchrutistena samproktaguṇasaṃyutam / upāsīta hariṃ dṛṣṭvā muktistenaiva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेषाद् यन्मुक्तिकथनं श्रुतिवाक्यविरोधि यत् । रिपवो ये तु रामस्य विमुखत्वान्निरामिणः । अभिद्रोहपदे नित्यमन्धे तमसि ते स्थिताः

dveṣād yanmuktikathanaṃ śrutivākyavirodhi yat / ripavo ye tu rāmasya vimukhatvānnirāmiṇaḥ / abhidrohapade nityamandhe tamasi te sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिद्विषस्तमो यान्ति ये चैव तदभेदिनः । तन्निर्गुणत्ववेत्तारस्तस्य दोषविदो ऽपि च

haridviṣastamo yānti ye caiva tadabhedinaḥ / tannirguṇatvavettārastasya doṣavido 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिश्रुतिसन्दर्भाद् द्वेषिणस्तम ईयते । हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः । विधिक्षुरत्यगात् सूनो प्रह्लादस्यानुभावतः

ityādiśrutisandarbhād dveṣiṇastama īyate / hiraṇyakaśipuścāpi bhagavannindayā tamaḥ / vidhikṣuratyagāt sūno prahlādasyānubhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदनिन्दत् पिता मह्यं त्वद्भक्ते मयि चाघवान् । तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्

yadanindat pitā mahyaṃ tvadbhakte mayi cāghavān / tasmāt pitā me pūyeta durantād dustarādaghāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति यः सो ऽपि यात्यघः सुकृताच्च्युतः

nindāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃstatparasya janasya vā / tato nāpaiti yaḥ so 'pi yātyaghaḥ sukṛtāccyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्

avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam / paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः

moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ / rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तो ऽभ्यसूयकाः । तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु

māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ / tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān / kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani / māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् । कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित्

yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum / kathaṃ sa na bhaved dveṣya ālokāntasya kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् । मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः । इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु

yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum / majjanti pitarastasya narake śāśvatīḥ samāḥ / ityādivākyasandohād dveṣiṇastama eva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः । भोगः शरीरपर्यन्तं भस्मीभावस्ततो भवेत्

naiva mokṣa iti prāhurlokāyatamate sthitāḥ / bhogaḥ śarīraparyantaṃ bhasmībhāvastato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तत् केन मानेन दृष्टं प्रत्यक्षवादिना । न हि प्रत्यक्षमानेन मोक्षाभावो ऽवसीयते

iti tat kena mānena dṛṣṭaṃ pratyakṣavādinā / na hi pratyakṣamānena mokṣābhāvo 'vasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटते मुक्तिदृष्टिस्तु पुरुषेण महीयसा । नेति वक्तुर्महत्त्वं तु कथञ्चन न विद्यते

ghaṭate muktidṛṣṭistu puruṣeṇa mahīyasā / neti vakturmahattvaṃ tu kathañcana na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधयन् सर्वसामान्यं कथमेव विशेषवान् । दृश्यन्ते पुरुषा लोके परावरविदो ऽपिच

sādhayan sarvasāmānyaṃ kathameva viśeṣavān / dṛśyante puruṣā loke parāvaravido 'pica

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरोक्षदृशो योगनिष्ठाश्चामलचक्षुषः । प्रत्यक्षं देवतां दृष्ट्वा तत्प्रसादाप्तभूतयः

aparokṣadṛśo yoganiṣṭhāścāmalacakṣuṣaḥ / pratyakṣaṃ devatāṃ dṛṣṭvā tatprasādāptabhūtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानविज्ञानपारज्ञा निषिद्धयन्ते कथं नृभिः । दृश्यते चातिमाहात्म्यं तेषामतिमहौजसाम्

jñānavijñānapārajñā niṣiddhayante kathaṃ nṛbhiḥ / dṛśyate cātimāhātmyaṃ teṣāmatimahaujasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.