Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana 4.2

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ देवानां च मनुष्याणामेतावत् सममेव हि । उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne caturthādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ || devānāṃ ca manuṣyāṇāmetāvat samameva hi / utkrāntimārgau devānāṃ na prāyeṇa bhaviṣyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मक्षयसतथोत्क्रान्तिर्मार्गो भोगश्चतुष्ययम् । फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः

karmakṣayasatathotkrāntirmārgo bhogaścatuṣyayam / phalaṃ mokṣa iti proktaḥ kramāt pādeṣu coditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रष्टृष्वेव तु सृज्यानां प्रवेशो ब्रह्मणो लये । देवानां मार्ग उद्दिष्टो नार्चिरादिर्नचोत्क्रमः

sraṣṭṛṣveva tu sṛjyānāṃ praveśo brahmaṇo laye / devānāṃ mārga uddiṣṭo nārcirādirnacotkramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् । यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत्

sraṣṭustu grāsabhūtasya dehastatra layaṃ vrajet / yataḥ sṛjyasya devasya naivotkrāntistato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः । कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तमं स्वतः

layāccaivārcirādīnāṃ lokānāmapi sarvaśaḥ / kathaṃ mārgo bhavet teṣāṃ viśatāmuttamaṃ svataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातानां मानुषे लोके देवानां च कदाचन । उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते

jātānāṃ mānuṣe loke devānāṃ ca kadācana / utkrāntimārgau bhavato na tadā muktiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येषामपि साक्षात्तु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् । सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः

anyeṣāmapi sākṣāttu muktiḥ prāpyāpi taṃ harim / sahaiva brahmaṇā bhūyāditi śāstrasya nirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्ष्माम्भोनलानिलवियन्मनैन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः

kṣmāmbhonalānilaviyanmanaindriyārthabhūtādibhiḥ parivṛtaḥ pratisañjighṛkṣuḥ / avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇatrayātmā kālaṃ paraṃ svamanubhūya paraḥ svayambhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः

evaṃ paretya bhagavantamanupraviṣṭā ye yogino jitamarunmanaso virāgāḥ / tenaiva sākamamṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ brahma pradhānamupayāntyagatābhimānāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह । परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः

bhagavantamanuprāptā api tu brahmaṇā saha / paramaṃ mokṣamāyānti liṅgabhaṅgena yoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः । आनन्दव्यक्तियायान्ति पूर्णां लिङ्गस्य भङ्गतः

prāptā api paraṃ devaṃ sahaiva brahmaṇā punaḥ / ānandavyaktiyāyānti pūrṇāṃ liṅgasya bhaṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद् विज्ञायते च तत् । भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते

iti śrutipurāṇoktibalād vijñāyate ca tat / bhogastu sarvadevānāṃ narādīnāṃ ca vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रवेशो देवानामुत्तरोत्तरतः क्रमात् । उच्यते देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु

tatra praveśo devānāmuttarottarataḥ kramāt / ucyate dehagānāṃ ca vṛttīnāmevameva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मोक्षस्वरूपं तु वादिनः प्रतिभाश्रयात् । नाना वदन्ति पुंसां हि मतयो गुणभेदतः । पृथक् पृथक् प्रजायन्ते तमसैवान्यथामतिः

tatra mokṣasvarūpaṃ tu vādinaḥ pratibhāśrayāt / nānā vadanti puṃsāṃ hi matayo guṇabhedataḥ / pṛthak pṛthak prajāyante tamasaivānyathāmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथा मतिः । गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धचितिर्यतः

rajasā miśrabuddhitvaṃ sattvenaiva yathā matiḥ / guṇātītā vimuktānāṃ matiḥ śuddhacitiryataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्यगेवाथ नित्या च तत्तन्माहात्म्ययोगतः । बहऌआ चातिविशदा स्पष्टा चैव श्रियो मतिः

sāmyagevātha nityā ca tattanmāhātmyayogataḥ / bahaḷā cātiviśadā spaṣṭā caiva śriyo matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाशुद्धचितित्वेन ततो ऽप्यतिमहाचितिः । अशेषोरुविशेषाणामतिस्पष्टतया दृशिः । नित्यमेकप्रकारा च नारायणमतिः परा

mahāśuddhacititvena tato 'pyatimahācitiḥ / aśeṣoruviśeṣāṇāmatispaṣṭatayā dṛśiḥ / nityamekaprakārā ca nārāyaṇamatiḥ parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ति निरन्तरा । निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी

sūryaprabhāvadakhilaṃ bhāsayanti nirantarā / nirlepā vītadoṣā ca nityamevāvikāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषांसतद्गतांस्त्यक्तवा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः । तथैव स्पष्टताभावात् तत्तन्त्रत्वाच्च केवलम् । न तादृशी ब्रह्मणस्तु प्राय एव श्रियो यथा

viśeṣāṃsatadgatāṃstyaktavā prāyastallakṣaṇā śriyaḥ / tathaiva spaṣṭatābhāvāt tattantratvācca kevalam / na tādṛśī brahmaṇastu prāya eva śriyo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरऌओपमा । अग्निज्वालावदेव स्यात् स्मृतिगानां दृशो भवः

muktānāṃ tu tadanyeṣāṃ samudrataraḷopamā / agnijvālāvadeva syāt smṛtigānāṃ dṛśo bhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्यदृष्टयः । खद्योतसदृशात्यल्पज्ञानत्वादन्यथादृशः । वदन्ति वादिनो मोक्षं नानामतसमाश्रयात्

evaṃvidheṣu jñāneṣu tamasā muṣyadṛṣṭayaḥ / khadyotasadṛśātyalpajñānatvādanyathādṛśaḥ / vadanti vādino mokṣaṃ nānāmatasamāśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम् । ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद् देहाख्यपञ्जरात्

āśritya pratibhāmāha jinastatrātitāmasīm / jñānāt karmakṣayānmokṣo bhaved dehākhyapañjarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्जरोन्मुक्तखगवदलाकाकाशगोचरः । नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान्

pañjaronmuktakhagavadalākākāśagocaraḥ / nityamūrdhvaṃ vrajatyeva pudgalo hastapādavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तत् केन मानेन मोक्षरूपं प्रदृश्यते । गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्वाल्लौकिकी यथा । इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम्

iti tat kena mānena mokṣarūpaṃ pradṛśyate / gatirūrdhvā ca duḥkhetā gatitvāllaukikī yathā / ityukte cānumānaikaśaraṇasya kimuttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः खगस्य च । दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः

anūrdhvagatitā tatra yadyupādhiḥ khagasya ca / dūrordhvagamane duḥkhamiti sādhyānugo na saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् । उपाधिः प्रतिरूपं हि साधनं तन्नचापरम्

pratisādhanarūpasya nānumānasya dūṣaṇam / upādhiḥ pratirūpaṃ hi sādhanaṃ tannacāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् । गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत् साधनानुगम्

athāpi saśarīratvaṃ cātropādhirna vai bhavet / gatitvaṃ yatra dehitvamiti yat sādhanānugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गो ऽयं यतस्ततः । नापसिद्धान्तता दोषः प्रसङ्गे यदि सा भवेत् । तदैवातिप्रसङ्गः स्यान्न पसङ्गः क्वचिद् भवेत्

āgamānanusāritve prasaṅgo 'yaṃ yatastataḥ / nāpasiddhāntatā doṣaḥ prasaṅge yadi sā bhavet / tadaivātiprasaṅgaḥ syānna pasaṅgaḥ kvacid bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः साधनानुगः । सो ऽपीत्युक्ते वदेत् किं स तस्माद् वेदोदितो भवेत्

lokākāśagatitvaṃ cedupādhiḥ sādhanānugaḥ / so 'pītyukte vadet kiṃ sa tasmād vedodito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्ष एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित् । चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत्

mokṣa evaṃ svayaṃ viṣṇuryadyapīśo hyaśeṣavit / cakāra saugatamataṃ mohāyaiva cakāra yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् । अतो ऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित्

asurāṇāmayogyānāṃ vedamārge pravartatām / ato 'surādhikāratvānna grāhyaṃ tanmataṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं शून्यं विज्ञानमेकलम् । अनुमेयबहिस्तत्त्वं तथा प्रत्यक्षबाह्यगम्

catuṣprakāraṃ taccoktaṃ śūnyaṃ vijñānamekalam / anumeyabahistattvaṃ tathā pratyakṣabāhyagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहितः । ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निश्शङ्कं मायिनो यथा

iti tatra tu ye śūnyaṃ vadantyajñānamohitaḥ / te mokṣaṃ tādṛśaṃ brūyurniśśaṅkaṃ māyino yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न किञ्चिनमुक्तयवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा । एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते

na kiñcinamuktayavasthāyāmātmātmīyamathāpi vā / ekasmin saṃsṛtermukte na kiñcidavaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संवृत्यैव भेदो ऽयं चेतनाचेतनात्मकः । दृश्यते संवृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता

tatsaṃvṛtyaiva bhedo 'yaṃ cetanācetanātmakaḥ / dṛśyate saṃvṛterdhvaṃse nirviśeṣaiva śūnyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते । न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषो ऽपि कश्चन

na sattvaṃ naiva cāsattvaṃ śūnyatattvasya vidyate / na sukhatvaṃ na duḥkhatvaṃ na viśeṣo 'pi kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विशेषं स्ययम्भातं निर्लेपमजरामरम् । शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम्

nirviśeṣaṃ syayambhātaṃ nirlepamajarāmaram / śūnyaṃ tattvamasambādhaṃ nānāsaṃvṛtivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् । मोक्ष इत्युच्यते ऽसद्भिर्नानासंवृतिदूषितम्

aśeṣadoṣarahitaṃ manovācāmagocaram / mokṣa ityucyate 'sadbhirnānāsaṃvṛtidūṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसृत्यवस्थं विज्ञेयं संवृत्यैव विशेष्यते । स्थितया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि

saṃsṛtyavasthaṃ vijñeyaṃ saṃvṛtyaiva viśeṣyate / sthitayā dhvastayā caiva saṃsṛtirmokṣa ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः संवृत्यैव त्वनेकधा । अवच्छिन्नं महाशून्यं नानानपुद्गलशब्दितम्

kecit teṣvanyathā prāhuḥ saṃvṛtyaiva tvanekadhā / avacchinnaṃ mahāśūnyaṃ nānānapudgalaśabditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात् सा त्वपगच्छति । स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति

yasya śūnyaikarasatā jñānāt sā tvapagacchati / sa pudgalatvanirmukto mahāśūnyatvameṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवृत्यान्यस्त्ववच्छिन्नो दुःखान्यनुभवत्यलम् । इत्येवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः

saṃvṛtyānyastvavacchinno duḥkhānyanubhavatyalam / ityevaṃ māyinaścāhurekajīvatvavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुजीवमताश्चेति माया तेषां तु संवृतिः । निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मैव नो भिदा

bahujīvamatāśceti māyā teṣāṃ tu saṃvṛtiḥ / nirviśeṣatvavācaiva śūnyaṃ brahmaiva no bhidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्चित्सुखादिकं चैव किं कुतो ऽखण्डवादिनः । व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः

saccitsukhādikaṃ caiva kiṃ kuto 'khaṇḍavādinaḥ / vyāvartyamātrabhedastu vidyate śūnyavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते । निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः

anṛtāderapohaṃ tu svayameva hi manyate / nirviśeṣatvato naiva viśeṣo brahmaśūnyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि । अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते । अतत्त्वावेदकत्वं यदप्रामाण्यं सतां मतम्

prāmāṇyādi ca vedasya phalataḥ samameva hi / atattvāvedakaṃ yasmāt pramāṇaṃ tena kathyate / atattvāvedakatvaṃ yadaprāmāṇyaṃ satāṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा । रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता । स्यादागमस्यानिवर्त्यमहामोहप्रदत्वतः

dīrghabhrāntikarī cet syādatattvāvedakapramā / rajjusarpādivijñānādapyādhikyādamānatā / syādāgamasyānivartyamahāmohapradatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतांव्रजेत् । छत्राकारत्वविज्ञानंचन्द्रप्रादेशतामतिः

talanailyādivijñānamākāśe mānatāṃvrajet / chatrākāratvavijñānaṃcandraprādeśatāmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा । सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः

nirbhedatvaṃ tu śūnyasya tenāpyaṅgīkṛtaṃ sadā / sattvāsattvādidharmāṇāmabhāva ubhayormataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते । न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते

na hi satpratiyogitvaṃ śūnyatvaṃ tena ceṣyate / na ca duḥkhavirodhitvādanyā hyānandateṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायिना शून्यपक्षे ऽपि ज्ञानं जाड्यविरोधि च । धर्मस्ते ऽपि न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः

māyinā śūnyapakṣe 'pi jñānaṃ jāḍyavirodhi ca / dharmaste 'pi na santyeva ko viśeṣastatastayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुरा कृतम् । स्वपक्षसादनेनैव नाभाव इति चोक्तितः

etādṛśānāṃ pakṣāṇāṃ dūṣaṇaṃ prabhurā kṛtam / svapakṣasādanenaiva nābhāva iti coktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्माभावे पुमर्थः क इष्टस्यात्मावधिर्यतः । यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद् घटशून्यता । कल्पितत्वाद् विशेषाणां मायिनो ऽपि समं हि तत्

ātmābhāve pumarthaḥ ka iṣṭasyātmāvadhiryataḥ / yadi nātmāvadhirmokṣo mokṣaḥ syād ghaṭaśūnyatā / kalpitatvād viśeṣāṇāṃ māyino 'pi samaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यमाने विशेषे ऽपि यदि चेदविशेषता । घटाभावो ऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः

dṛśyamāne viśeṣe 'pi yadi cedaviśeṣatā / ghaṭābhāvo 'viśeṣaḥ syāt pāścātyaścedanāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता । यथेत्युक्ते वदेत् किं स यो ऽनुमामात्रमानकः

na mokṣo vimato yasmādadeho ghaṭaśūnyatā / yathetyukte vadet kiṃ sa yo 'numāmātramānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च मायी वदेत् तत्र पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । अमानत्वाच्छ्रुतेस्तस्य नचादेहत्ववादिनी

na ca māyī vadet tatra pūrvoktenaiva vartmanā / amānatvācchrutestasya nacādehatvavādinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिः काचिददेहत्वमप्राकृतशरीरगा । मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः

śrutiḥ kācidadehatvamaprākṛtaśarīragā / mokṣe bhogaṃ yato brūte jakṣan krīḍanniti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च । अनुमादूषणं किं स्याद् वादिनोः शून्यमायिनोः

nirduḥkhatvānna tanmokṣaḥ pratipannaṃ yatheti ca / anumādūṣaṇaṃ kiṃ syād vādinoḥ śūnyamāyinoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षो ऽपि स्यादसंशयम् । भेदे सद्वैततैव स्यादित्याद्यमितदोषतः । हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः

duḥkhaṃ duḥkhādabhinnatvānmokṣo 'pi syādasaṃśayam / bhede sadvaitataiva syādityādyamitadoṣataḥ / heyaṃ māyāmatenaiva saha śūnyamataṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विज्ञानवादो ऽपि ज्ञानमात्रविशेषतः । तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि । अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत्

evaṃ vijñānavādo 'pi jñānamātraviśeṣataḥ / tasyāpi bhaṅguratvādiviśeṣamapahāya hi / advaitatāmataṃ sākṣāduktadoṣastato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् । एतयानुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता

kālo na kevalajñānī kālatvāt pratipannavat / etayānumayā rodhānna tādṛṅmokṣarūpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि कालो ऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् । किं वक्ष्यति यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत्

yadi kālo 'pi netyāha kadeti praśna uttaram / kiṃ vakṣyati yadāvasthāṃ vadet sā pakṣatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः सापि कदेति च । पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत्

avasthātvāditi hyeva hetuḥ sāpi kadeti ca / pṛṣṭe kālaśca vaktavyo nākālatvaṃ tato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा । निरुणद्धि वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत्

na kāla iti sāmānyaniṣedhe kālagapramā / niruṇaddhi vaktavyo nākālatvaṃ tato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा । कुपिता कालमादाय द्वैतमेवोपपादयेत्

ekajīvatvapakṣe tu kālābhāvādiyaṃ pramā / kupitā kālamādāya dvaitamevopapādayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् । इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत्

vimataḥ prapañcavān kālaḥ kālatvāt pratipannavat / iti cānyānumaikatvaṃ jīvasya vinivārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि । निराकृतानि तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः

kālaśabdeśvaraikatvamatānyapyevameva hi / nirākṛtāni teṣāṃ ca samatvāt pakṣadoṣayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं स्वरसभङ्गयेव नित्यसन्तामिष्यते । बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु तत्राप्युक्तानुमा रिपुः

jñānaṃ svarasabhaṅgayeva nityasantāmiṣyate / bauddhābhyāmaparābhyāṃ tu tatrāpyuktānumā ripuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः । प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम्

mokṣo na śuddhavijñānasantānī kālagatvataḥ / pratipanno yathetyetadanumānaṃ taduttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः । निषिद्धान्युक्तभङ्गयैव श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः

anumānāni sarvāṇi pratisādhanayogataḥ / niṣiddhānyuktabhaṅgayaiva śrutayaścāsmaduktigāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साङ्खयनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं तु निस्सुखम् । इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम्

sāṅkhayanaiyāyikādyāśca prāhurmokṣaṃ tu nissukham / icchādveṣaprayatnāderapi sarvātmanā layam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राहुर्नैतदप्यत्र शोभनं श्रुतयो यतः । महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि

tatrāhurnaitadapyatra śobhanaṃ śrutayo yataḥ / mahānandaṃ ca bhogaṃ ca niyamena vadanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते । अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम्

prākṛtapriyahānistu priyāspṛṣṭiritīryate / apriyaṃ pratikūlaṃ tadaviśeṣeṇa śabditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् । प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः

nāsti hyaprākṛtaṃ duḥkhaṃ sato jīvasya kutracit / priyaṃ svarūpamevāsya balānandādivākyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेयत्वादपप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्ठतः । न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते

heyatvādapapriyasyaiva priyahāneraniṣṭhataḥ / na samastapriyābhāvo mokṣe prokte tu yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् । असुरा नैवमेवं च नैवं चाखिलमानुषाः । इत्यात्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान्

apriyasya svarūpatvamasureṣveva hi śrutam / asurā naivamevaṃ ca naivaṃ cākhilamānuṣāḥ / ityātmapriyahānāya ko yateta ca buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि । धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्तयुत्तरश्रुतिः

sañjñā nāstītyapi hyasya nāmuktajñeyateti hi / dharmānucchittimevāsya yato vaktayuttaraśrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशङ्कयास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् । भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते । इत्युक्तवा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान्

āśaṅkayāsya jñānahāniṃ maitreyyā mohamāha mām / bhavānityuktavatyā hi nāhaṃ mohaṃ vadāmi te / ityuktavā yājñavalkyo hi svarūpānāśamūcivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानरूपस्य विज्ञानानाशस्तन्नाश एव यत् । इति शून्यमतोच्छित्त्यै पुनरानन्दपूर्वकान् । धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्तार्किकैर्विनिवारितान् । मात्रासंसर्गमप्याह तथा माध्यन्दिनश्रुतिः

jñānarūpasya vijñānānāśastannāśa eva yat / iti śūnyamatocchittyai punarānandapūrvakān / dharmānāhāpyanucchinnāṃstārkikairvinivāritān / mātrāsaṃsargamapyāha tathā mādhyandinaśrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन् न विषयादनम् । घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः

ācikṣepa mataṃ tacca yasmin na viṣayādanam / ghrāṇādibhogābhāvasya tvaniṣṭatvahṛdā śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च । केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा

yenedamakhilaṃ veda vijñātāraṃ svameva ca / kena taṃ ca vijānīyādityaniṣṭaṃ hi sarvathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि । तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम्

nākhilajñāpako viṣṇurajñeyo niyamena hi / tajjñānārthaṃ hi vedānāmakhilānāṃ pravartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षागमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि । न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेयते

pratyakṣāgamātmavijñānāvirodhānubhavādapi / na svavijñānitāyāṃ ca virodhaḥ kaścaneyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवविरोधतः । कथमेव पदं गच्छेद् विरोधो दृष्टबाधनम्

kartṛkarmavirodhaśca nityānubhavavirodhataḥ / kathameva padaṃ gacched virodho dṛṣṭabādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽश्नुते सर्वकामंश्च कामान्नी कामरूप्यथ । इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि

so 'śnute sarvakāmaṃśca kāmānnī kāmarūpyatha / ityādiśrutayaścoktamarthameva vadanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् । आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः

asvātantryādivetyuktaṃ na dvaitābhāvataḥ kvacit / ātmaivābhūditi hyasmādaviśeṣaprasaṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः । शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम्

asvātantryopamābhedabhedeṣviva udīritaḥ / śabdatattva iti proktaṃ maitreyyuktottaraṃ ca kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किञ्च प्रयोजनम् । यद्यर्थो दुःखहानिः स्यादनर्थः सुखनाशनम्

sukhādidharmahānau tu mukteḥ kiñca prayojanam / yadyartho duḥkhahāniḥ syādanarthaḥ sukhanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशो ऽधिको भवेत् । प्राप्यापि दुःखं सुमहत् सुखलेशाप्तये जनः । यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान्

tayośca duḥkhahānāddhi sukhanāśo 'dhiko bhavet / prāpyāpi duḥkhaṃ sumahat sukhaleśāptaye janaḥ / yatate sukhahānau hi ko mokṣāya yatet pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पाच्च सुखानाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः । महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये

alpācca sukhānāśāddhi bibhetyatitarāṃ janaḥ / mahacca duḥkhamāpnoti sukhanāśanivṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च रागनिमित्तं तद् वीतरागा अपि स्फुटम् । नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा । युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुवर्ते

na ca rāganimittaṃ tad vītarāgā api sphuṭam / nāradādyāḥ sukhārthāya sahante duḥkhamañjasā / yuddhādidarśanaṃ yasmāt suduḥkhenāpi kuvarte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः । अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः । इति स्कान्दवचस्तस्मात् सुखाभावस्य को यतेत्

yadendravairocanayorbrahmāstrābhyāṃ sutāpitāḥ / api naivājahuryuddharasāt te nāradādayaḥ / iti skāndavacastasmāt sukhābhāvasya ko yatet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्खितः । प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते

vimato duḥkhayug yasmāccetanaḥ san sukhojkhitaḥ / pratipanno yathetyeva cānumā kena vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा । मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत् सुखाभावमतं बुधैः

sarvaśrutipurāṇeṣu sukhabhāvoktitastathā / muktau na grāhyamevaitat sukhābhāvamataṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽनानन्दाद् विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम् । निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामो ऽवसीयते

so 'nānandād vimuktaḥ sannānandī bhavati sphuṭam / nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ / paramānandamāpnoti yatra kāmo 'vasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् । न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णो ऽकारसम्मितः

na viṣṇusadṛśaṃ daivaṃ na mokṣasadṛśaṃ sukham / na vedasadṛśaṃ vākyaṃ na varṇo 'kārasammitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते । कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि

yatrānandāśca modāśca mudaḥ pramuda āsate / kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतिपुराणानि तत्रतत्र वदन्ति हि । अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि

iti śrutipurāṇāni tatratatra vadanti hi / ato mokṣe sukhābhāva iti yatkiñcideva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् । श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च

śiraḥkarādyabhāvaśca na muktasya bhavet kvacit / śrutayaśca purāṇāni mānamatra bahūni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः

na vartate yatra rajastamastayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ / na yatra māyā kimutāpare hareranuvratā yatra surāsurārcitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः

śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ / sarve caturbāhava unmiṣanmaṇipravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवाऌअवैडूर्यमृणाऌअवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् । भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम्

pravāḷavaiḍūryamṛṇāḷavarcasāṃ parisphuratkuṇḍalamaulimālinām / bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate lasadvimānāvalibhirmahātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः । श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः

vidyotamānapramadottamābhiḥ savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ / śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रं विमिभीत उ त्वः

ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste pupuṣvān gāyatraṃ tvo gāyati śakvarīṣu / brahmā tvo vadati jātavidyāṃ yajñasya mātraṃ vimibhīta u tvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामान्नरूपी चरतीतिपूर्वश्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः । देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि

kāmānnarūpī caratītipūrvaśrutyā purāṇoktibhirapyadoṣaḥ / dehaḥ svarūpātmaka eva teṣāṃ muktiṃ gatānāmapi ceyate hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् । यथेतिपूर्वा अनुमाश्च जीवस्वरूपमङ्गादियुगापयन्ति

śiraḥkarādyairapi muktibhājo yuktā yataste puruṣā idānīm / yathetipūrvā anumāśca jīvasvarūpamaṅgādiyugāpayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् । स ब्रह्मणा सहितो ऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम्

na brahmarūpatvamamuṣya dehino muktāvapi syāt pramayā kathañcit / sa brahmaṇā sahito 'śeṣabhogān bhuṅkte tathopetya sukhārṇavaṃ tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्तत् परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरपूत्वमवाप्य कामान् । भुङ्क्ते स दैवं पुरुषोत्तमो ऽज आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः

yattat paraṃ jyotirupetya jīvo nijasvarapūtvamavāpya kāmān / bhuṅkte sa daivaṃ puruṣottamo 'ja ātmeti cokto guṇapūrtihetoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेतुः स देवो ऽखिलमुक्तिभागामुतामृतस्येष्य इहेशिता यत् । इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतो ऽपि भोगान्

setuḥ sa devo 'khilamuktibhāgāmutāmṛtasyeṣya iheśitā yat / ityādivākyairbhagavadvaśaḥ san bhuṅkte'khilān muktigato 'pi bhogān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो ऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् । इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे

kālo 'pyasau naikyayutaḥ pareṇa jīvasya kālo yata eṣa yadvat / ityādikā apyanumāḥ pramāṇaṃ muktau ca jīvasya paratvarodhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद् भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति । यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित्

kathaṃ ca yaḥ pūrvamasau na paścād bhavet sa evetyapi yuktimeti / yato na dṛṣṭaṃ yadabhūnna pūrvaṃ paścāt tadāseti kutaśca kiñcit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचैव मुक्तौ तु हरेः पृथक्तवमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति । यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित्

nacaiva muktau tu hareḥ pṛthaktavamaikyaṃ tathā syāditi yuktimeti / yato na kutrāpi bhidābhidā ca dṛṣṭā citaścetanayā kutaścit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं मतानि भ्रमजानि यस्मान्मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण । विदुर्न सम्यग् यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते

itthaṃ matāni bhramajāni yasmānmokṣaṃ samuddeśyamapi bhrameṇa / vidurna samyag yadapīha laukikāḥ sukhaṃ mama syācca sadeti jānate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरपूदार्ढ्यं च निजस्वभावः । स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे

audāryamuccāvacaśaktirātmasvarapūdārḍhyaṃ ca nijasvabhāvaḥ / svātantryamāpūrṇaviśeṣayogyatā virodhahāniśca caturthapāde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवस्थितिस्त्वविशेषः स्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् । विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः

vyavasthitistvaviśeṣaḥ sthitiśca niṣedhasāmānyavidhikriyāṇām / vibhaktatā cātvarayaiva siddhirvipakṣasamprāptiviruddhahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिविवेकविन्यासविचारसञ्ज्ञाः । नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे

suśakyatā śaśvadatiprasiddhivivekavinyāsavicārasañjñāḥ / nānāpravṛttiḥ kṛtakṛtyatā ca vipakṣatarkāḥ samatītapāde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् । विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे

mahāphalatvaṃ praviviktatā ca sandhigrahaḥ sādhanamāptakṛtyam / viśeṣakāryaṃ kṛtisaṃsthitiśca suyuktayo nirṇayagāḥ svapakṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थकॢप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च । समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः

vyāmiśratā kāryakaratvamarthakḷptiḥ sudārḍhyaṃ paratantratā ca / samānadharmaḥ kṛtaśeṣatā ca lokopamā pūrvamatānusārāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमा विशेषः । कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः

viśeṣasāmyaśrutirāḍhyatā ca samānalopo mahimā viśeṣaḥ / kṛtārthatā śaśvadanupravṛttiḥ siddhāntanirṇītiviśiṣṭahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्वितिप्रोक्तगतो ऽपि युक्तया । यस्माच्छ्रुतौ पवते चेति भूरि प्रोक्तो यतो भूतमानी च सो ऽपि । महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सो ऽपि

pradhānavāyustviha vāyunāmā bhūteṣvitiproktagato 'pi yuktayā / yasmācchrutau pavate ceti bhūri prokto yato bhūtamānī ca so 'pi / mahāmānī tvalpamānī ca yasmāt tacchabdenāpyucyate tena so 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.