Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana 4

एवं विज्ञानवादो ऽपि ज्ञानमात्रविशेषतः । तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि । अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत्

evaṃ vijñānavādo 'pi jñānamātraviśeṣataḥ / tasyāpi bhaṅguratvādiviśeṣamapahāya hi / advaitatāmataṃ sākṣāduktadoṣastato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् । एतयानुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता

kālo na kevalajñānī kālatvāt pratipannavat / etayānumayā rodhānna tādṛṅmokṣarūpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि कालो ऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् । किं वक्ष्यति यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत्

yadi kālo 'pi netyāha kadeti praśna uttaram / kiṃ vakṣyati yadāvasthāṃ vadet sā pakṣatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः सापि कदेति च । पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत्

avasthātvāditi hyeva hetuḥ sāpi kadeti ca / pṛṣṭe kālaśca vaktavyo nākālatvaṃ tato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा । निरुणद्धि वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत्

na kāla iti sāmānyaniṣedhe kālagapramā / niruṇaddhi vaktavyo nākālatvaṃ tato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा । कुपिता कालमादाय द्वैतमेवोपपादयेत्

ekajīvatvapakṣe tu kālābhāvādiyaṃ pramā / kupitā kālamādāya dvaitamevopapādayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् । इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत्

vimataḥ prapañcavān kālaḥ kālatvāt pratipannavat / iti cānyānumaikatvaṃ jīvasya vinivārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि । निराकृतानि तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः

kālaśabdeśvaraikatvamatānyapyevameva hi / nirākṛtāni teṣāṃ ca samatvāt pakṣadoṣayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं स्वरसभङ्गयेव नित्यसन्तामिष्यते । बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु तत्राप्युक्तानुमा रिपुः

jñānaṃ svarasabhaṅgayeva nityasantāmiṣyate / bauddhābhyāmaparābhyāṃ tu tatrāpyuktānumā ripuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः । प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम्

mokṣo na śuddhavijñānasantānī kālagatvataḥ / pratipanno yathetyetadanumānaṃ taduttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः । निषिद्धान्युक्तभङ्गयैव श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः

anumānāni sarvāṇi pratisādhanayogataḥ / niṣiddhānyuktabhaṅgayaiva śrutayaścāsmaduktigāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साङ्खयनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं तु निस्सुखम् । इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम्

sāṅkhayanaiyāyikādyāśca prāhurmokṣaṃ tu nissukham / icchādveṣaprayatnāderapi sarvātmanā layam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राहुर्नैतदप्यत्र शोभनं श्रुतयो यतः । महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि

tatrāhurnaitadapyatra śobhanaṃ śrutayo yataḥ / mahānandaṃ ca bhogaṃ ca niyamena vadanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते । अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम्

prākṛtapriyahānistu priyāspṛṣṭiritīryate / apriyaṃ pratikūlaṃ tadaviśeṣeṇa śabditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् । प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः

nāsti hyaprākṛtaṃ duḥkhaṃ sato jīvasya kutracit / priyaṃ svarūpamevāsya balānandādivākyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेयत्वादपप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्ठतः । न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते

heyatvādapapriyasyaiva priyahāneraniṣṭhataḥ / na samastapriyābhāvo mokṣe prokte tu yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् । असुरा नैवमेवं च नैवं चाखिलमानुषाः । इत्यात्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान्

apriyasya svarūpatvamasureṣveva hi śrutam / asurā naivamevaṃ ca naivaṃ cākhilamānuṣāḥ / ityātmapriyahānāya ko yateta ca buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि । धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्तयुत्तरश्रुतिः

sañjñā nāstītyapi hyasya nāmuktajñeyateti hi / dharmānucchittimevāsya yato vaktayuttaraśrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशङ्कयास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् । भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते । इत्युक्तवा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान्

āśaṅkayāsya jñānahāniṃ maitreyyā mohamāha mām / bhavānityuktavatyā hi nāhaṃ mohaṃ vadāmi te / ityuktavā yājñavalkyo hi svarūpānāśamūcivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानरूपस्य विज्ञानानाशस्तन्नाश एव यत् । इति शून्यमतोच्छित्त्यै पुनरानन्दपूर्वकान् । धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्तार्किकैर्विनिवारितान् । मात्रासंसर्गमप्याह तथा माध्यन्दिनश्रुतिः

jñānarūpasya vijñānānāśastannāśa eva yat / iti śūnyamatocchittyai punarānandapūrvakān / dharmānāhāpyanucchinnāṃstārkikairvinivāritān / mātrāsaṃsargamapyāha tathā mādhyandinaśrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन् न विषयादनम् । घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः

ācikṣepa mataṃ tacca yasmin na viṣayādanam / ghrāṇādibhogābhāvasya tvaniṣṭatvahṛdā śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च । केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा

yenedamakhilaṃ veda vijñātāraṃ svameva ca / kena taṃ ca vijānīyādityaniṣṭaṃ hi sarvathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि । तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम्

nākhilajñāpako viṣṇurajñeyo niyamena hi / tajjñānārthaṃ hi vedānāmakhilānāṃ pravartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षागमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि । न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेयते

pratyakṣāgamātmavijñānāvirodhānubhavādapi / na svavijñānitāyāṃ ca virodhaḥ kaścaneyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवविरोधतः । कथमेव पदं गच्छेद् विरोधो दृष्टबाधनम्

kartṛkarmavirodhaśca nityānubhavavirodhataḥ / kathameva padaṃ gacched virodho dṛṣṭabādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽश्नुते सर्वकामंश्च कामान्नी कामरूप्यथ । इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि

so 'śnute sarvakāmaṃśca kāmānnī kāmarūpyatha / ityādiśrutayaścoktamarthameva vadanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् । आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः

asvātantryādivetyuktaṃ na dvaitābhāvataḥ kvacit / ātmaivābhūditi hyasmādaviśeṣaprasaṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः । शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम्

asvātantryopamābhedabhedeṣviva udīritaḥ / śabdatattva iti proktaṃ maitreyyuktottaraṃ ca kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किञ्च प्रयोजनम् । यद्यर्थो दुःखहानिः स्यादनर्थः सुखनाशनम्

sukhādidharmahānau tu mukteḥ kiñca prayojanam / yadyartho duḥkhahāniḥ syādanarthaḥ sukhanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशो ऽधिको भवेत् । प्राप्यापि दुःखं सुमहत् सुखलेशाप्तये जनः । यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान्

tayośca duḥkhahānāddhi sukhanāśo 'dhiko bhavet / prāpyāpi duḥkhaṃ sumahat sukhaleśāptaye janaḥ / yatate sukhahānau hi ko mokṣāya yatet pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पाच्च सुखानाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः । महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये

alpācca sukhānāśāddhi bibhetyatitarāṃ janaḥ / mahacca duḥkhamāpnoti sukhanāśanivṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च रागनिमित्तं तद् वीतरागा अपि स्फुटम् । नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा । युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुवर्ते

na ca rāganimittaṃ tad vītarāgā api sphuṭam / nāradādyāḥ sukhārthāya sahante duḥkhamañjasā / yuddhādidarśanaṃ yasmāt suduḥkhenāpi kuvarte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः । अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः । इति स्कान्दवचस्तस्मात् सुखाभावस्य को यतेत्

yadendravairocanayorbrahmāstrābhyāṃ sutāpitāḥ / api naivājahuryuddharasāt te nāradādayaḥ / iti skāndavacastasmāt sukhābhāvasya ko yatet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्खितः । प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते

vimato duḥkhayug yasmāccetanaḥ san sukhojkhitaḥ / pratipanno yathetyeva cānumā kena vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा । मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत् सुखाभावमतं बुधैः

sarvaśrutipurāṇeṣu sukhabhāvoktitastathā / muktau na grāhyamevaitat sukhābhāvamataṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽनानन्दाद् विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम् । निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामो ऽवसीयते

so 'nānandād vimuktaḥ sannānandī bhavati sphuṭam / nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ / paramānandamāpnoti yatra kāmo 'vasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् । न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णो ऽकारसम्मितः

na viṣṇusadṛśaṃ daivaṃ na mokṣasadṛśaṃ sukham / na vedasadṛśaṃ vākyaṃ na varṇo 'kārasammitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते । कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि

yatrānandāśca modāśca mudaḥ pramuda āsate / kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतिपुराणानि तत्रतत्र वदन्ति हि । अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि

iti śrutipurāṇāni tatratatra vadanti hi / ato mokṣe sukhābhāva iti yatkiñcideva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् । श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च

śiraḥkarādyabhāvaśca na muktasya bhavet kvacit / śrutayaśca purāṇāni mānamatra bahūni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः

na vartate yatra rajastamastayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ / na yatra māyā kimutāpare hareranuvratā yatra surāsurārcitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः

śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ / sarve caturbāhava unmiṣanmaṇipravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवाऌअवैडूर्यमृणाऌअवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् । भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम्

pravāḷavaiḍūryamṛṇāḷavarcasāṃ parisphuratkuṇḍalamaulimālinām / bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate lasadvimānāvalibhirmahātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः । श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः

vidyotamānapramadottamābhiḥ savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ / śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रं विमिभीत उ त्वः

ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste pupuṣvān gāyatraṃ tvo gāyati śakvarīṣu / brahmā tvo vadati jātavidyāṃ yajñasya mātraṃ vimibhīta u tvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामान्नरूपी चरतीतिपूर्वश्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः । देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि

kāmānnarūpī caratītipūrvaśrutyā purāṇoktibhirapyadoṣaḥ / dehaḥ svarūpātmaka eva teṣāṃ muktiṃ gatānāmapi ceyate hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् । यथेतिपूर्वा अनुमाश्च जीवस्वरूपमङ्गादियुगापयन्ति

śiraḥkarādyairapi muktibhājo yuktā yataste puruṣā idānīm / yathetipūrvā anumāśca jīvasvarūpamaṅgādiyugāpayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् । स ब्रह्मणा सहितो ऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम्

na brahmarūpatvamamuṣya dehino muktāvapi syāt pramayā kathañcit / sa brahmaṇā sahito 'śeṣabhogān bhuṅkte tathopetya sukhārṇavaṃ tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्तत् परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरपूत्वमवाप्य कामान् । भुङ्क्ते स दैवं पुरुषोत्तमो ऽज आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः

yattat paraṃ jyotirupetya jīvo nijasvarapūtvamavāpya kāmān / bhuṅkte sa daivaṃ puruṣottamo 'ja ātmeti cokto guṇapūrtihetoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेतुः स देवो ऽखिलमुक्तिभागामुतामृतस्येष्य इहेशिता यत् । इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतो ऽपि भोगान्

setuḥ sa devo 'khilamuktibhāgāmutāmṛtasyeṣya iheśitā yat / ityādivākyairbhagavadvaśaḥ san bhuṅkte'khilān muktigato 'pi bhogān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो ऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् । इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे

kālo 'pyasau naikyayutaḥ pareṇa jīvasya kālo yata eṣa yadvat / ityādikā apyanumāḥ pramāṇaṃ muktau ca jīvasya paratvarodhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद् भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति । यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित्

kathaṃ ca yaḥ pūrvamasau na paścād bhavet sa evetyapi yuktimeti / yato na dṛṣṭaṃ yadabhūnna pūrvaṃ paścāt tadāseti kutaśca kiñcit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचैव मुक्तौ तु हरेः पृथक्तवमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति । यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित्

nacaiva muktau tu hareḥ pṛthaktavamaikyaṃ tathā syāditi yuktimeti / yato na kutrāpi bhidābhidā ca dṛṣṭā citaścetanayā kutaścit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं मतानि भ्रमजानि यस्मान्मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण । विदुर्न सम्यग् यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते

itthaṃ matāni bhramajāni yasmānmokṣaṃ samuddeśyamapi bhrameṇa / vidurna samyag yadapīha laukikāḥ sukhaṃ mama syācca sadeti jānate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरपूदार्ढ्यं च निजस्वभावः । स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे

audāryamuccāvacaśaktirātmasvarapūdārḍhyaṃ ca nijasvabhāvaḥ / svātantryamāpūrṇaviśeṣayogyatā virodhahāniśca caturthapāde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवस्थितिस्त्वविशेषः स्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् । विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः

vyavasthitistvaviśeṣaḥ sthitiśca niṣedhasāmānyavidhikriyāṇām / vibhaktatā cātvarayaiva siddhirvipakṣasamprāptiviruddhahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिविवेकविन्यासविचारसञ्ज्ञाः । नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे

suśakyatā śaśvadatiprasiddhivivekavinyāsavicārasañjñāḥ / nānāpravṛttiḥ kṛtakṛtyatā ca vipakṣatarkāḥ samatītapāde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् । विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे

mahāphalatvaṃ praviviktatā ca sandhigrahaḥ sādhanamāptakṛtyam / viśeṣakāryaṃ kṛtisaṃsthitiśca suyuktayo nirṇayagāḥ svapakṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थकॢप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च । समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः

vyāmiśratā kāryakaratvamarthakḷptiḥ sudārḍhyaṃ paratantratā ca / samānadharmaḥ kṛtaśeṣatā ca lokopamā pūrvamatānusārāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमा विशेषः । कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः

viśeṣasāmyaśrutirāḍhyatā ca samānalopo mahimā viśeṣaḥ / kṛtārthatā śaśvadanupravṛttiḥ siddhāntanirṇītiviśiṣṭahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्वितिप्रोक्तगतो ऽपि युक्तया । यस्माच्छ्रुतौ पवते चेति भूरि प्रोक्तो यतो भूतमानी च सो ऽपि । महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सो ऽपि

pradhānavāyustviha vāyunāmā bhūteṣvitiproktagato 'pi yuktayā / yasmācchrutau pavate ceti bhūri prokto yato bhūtamānī ca so 'pi / mahāmānī tvalpamānī ca yasmāt tacchabdenāpyucyate tena so 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ । इन्द्रादीनां तत्र लयः क्रमं तु प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत्

tasmin layaṃ yānti bhūtānyaśeṣakramāvirodhena sa eva viṣṇau / indrādīnāṃ tatra layaḥ kramaṃ tu proktaṃ viśeṣādanusṛtya nānyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् । तया पतिं प्राप्य सहैव तेन लयं हरौ यान्ति समस्तजीवाः

tasmādaśeṣā girijāṃ praviśya tayaiva rudraṃ saha tena vāṇīm / tayā patiṃ prāpya sahaiva tena layaṃ harau yānti samastajīvāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमस्तु वारीशयुतो ऽनिरुद्धं विशत्यसौ काममसौ च वारुणीम् । सा शेषदेवं स गिरं च सैव वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः

somastu vārīśayuto 'niruddhaṃ viśatyasau kāmamasau ca vāruṇīm / sā śeṣadevaṃ sa giraṃ ca saiva vāyuṃ viśatyañja itīha nirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उमागिरीशावपि भारतीराविति स्म वाग् वेदगता ब्रवीति । अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्चपत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले

umāgirīśāvapi bhāratīrāviti sma vāg vedagatā bravīti / ahīndrapatnīmahipaṃ viriñcapatnīṃ viriñcaṃ ca vimuktikāle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त एव यत् तत्पदमाप्नुवन्ति तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः । ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्ति चैतानीति स्म वाक् तादृशतामुपैति

ta eva yat tatpadamāpnuvanti tatkāla etān samupāsya jīvāḥ / brahmatvakāle praviśanti caitānīti sma vāk tādṛśatāmupaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यो ऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैनेन सुपर्णपत्नीम् । तया सुपर्णं सह तेन वाणीं ब्रह्माणमेतद्गत एव याति

sūryo 'gniyukto gurumāpya tena śakraṃ sahainena suparṇapatnīm / tayā suparṇaṃ saha tena vāṇīṃ brahmāṇametadgata eva yāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यते ऽत्र तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी । उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना ततो विरोधश्च न कश्चनात्र

indrapraveśastu yadocyate 'tra tadā hyumetyeva suparṇapatnī / uktā suparṇaśca girīśanāmnā tato virodhaśca na kaścanātra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् । विशन्ति ये मनवो राजमुख्या मनुं प्रविश्यात्र गता महेन्द्रम्

bhṛgvādayo dakṣamavāpya tena prāpyendrametena suparṇapatnīm / viśanti ye manavo rājamukhyā manuṃ praviśyātra gatā mahendram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् । सनादयो यतयः काममेव विशन्ति शिष्टा अपि हव्यवाहम्

ākāśa urvī ca guruṃ praviśya tenaiva yātaḥ puruhūtadevam / sanādayo yatayaḥ kāmameva viśanti śiṣṭā api havyavāham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या धर्मं मनुं सो ऽपि समेति काले । तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः सर्वे कुबेरं स च सोममेव

varṇāśramācāraratā manuṣyā dharmaṃ manuṃ so 'pi sameti kāle / tameva sarve pitaraḥ surānugāḥ sarve kuberaṃ sa ca somameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते । आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां भवत्यतश्चेष्यत एव निर्गताः । क्रीडन्ति भूयश्च समाविशन्ति तानेव सायुज्यमिदं वदन्ति

vimuktikāle praviśantyabhīkṣṇaṃ bhogāṃśca taddehagatāḥ prabhuñjate / ānandasuvyaktiramutra teṣāṃ bhavatyataśceṣyata eva nirgatāḥ / krīḍanti bhūyaśca samāviśanti tāneva sāyujyamidaṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायुज्यहीनाश्च लये तु सर्वे प्रोक्तेन मार्गेण विशन्ति सृष्टौ । बहिश्च निर्यान्ति ततो ऽन्यदापि सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः

sāyujyahīnāśca laye tu sarve proktena mārgeṇa viśanti sṛṣṭau / bahiśca niryānti tato 'nyadāpi sāyujyabhājāṃ bhavati praveśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि प्रोक्तं तु सर्गक्रमतो विपर्ययः । मुक्तौ लये यद्वदथो लयश्च विपर्ययेणेत्यवदद् गिरां पतिः

uktaṃ samastaṃ paramaśrutau hi proktaṃ tu sargakramato viparyayaḥ / muktau laye yadvadatho layaśca viparyayeṇetyavadad girāṃ patiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लयो यतो मुक्तिरियं सुराणां भोगो विशेषेण च यं वदिष्यति । उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः पिङ्गश्रुतावुक्तलयानुसारतः

layo yato muktiriyaṃ surāṇāṃ bhogo viśeṣeṇa ca yaṃ vadiṣyati / uktaśca bimbapratibimbabhāvaḥ piṅgaśrutāvuktalayānusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा । तेजो ऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णुमग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः । आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं प्रविश्य मुक्तः प्रऌअये ऽत्र तिष्ठति

bimbe layo yanniyataśca muktau cidātmanāṃ tadvaśatā ca sarvadā / tejo 'bhidhāṃ tu śriyamāpya viṣṇumagre tataḥ putratayaiva vāyuḥ / āptaḥ prasūtaḥ punareva viṣṇuṃ praviśya muktaḥ praḷaye 'tra tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे ऽपि ते मुक्तगणा अमन्दसान्द्रं निजानन्दमशेषतो ऽपि । भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे लये ऽथ सर्गे बहिरेव यान्ति

sarve 'pi te muktagaṇā amandasāndraṃ nijānandamaśeṣato 'pi / bhuñjanta evāsata īśadehe laye 'tha sarge bahireva yānti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयाति धर्मं निरृतिस्तु शक्रं मरुद्गणाः पार्षदास्तथैव । सर्वे ऽनिरुद्धं पृतनाधिपाद्यास्तुरश्रुतिर्हीत्थमियं विमुक्तिः

prayāti dharmaṃ nirṛtistu śakraṃ marudgaṇāḥ pārṣadāstathaiva / sarve 'niruddhaṃ pṛtanādhipādyāsturaśrutirhītthamiyaṃ vimuktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्यने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितम् सुक्रमविक्रमौ च । सान्तानिकं प्राप्तिरभीष्यता च सौकयर्मित्यन्यमतस्य तर्काः

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyane caturthādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ || utkrāntamārgaśca vimuktagamyaṃ pādoditam sukramavikramau ca / sāntānikaṃ prāptirabhīṣyatā ca saukayarmityanyamatasya tarkāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषसम्प्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः । सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः

viśeṣasamprāptirurutvamāptiḥ kramānurāgaḥ kathitānuvṛttiḥ / siddhāntanirṇītikarāḥ pratīkaṃ dehādikaṃ tadgatameva ye narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् । प्राप्स्यन्त्यतो ऽन्ये ऽपि तमाप्य तस्माद्धरिं गता मुक्तिभाजः परान्ते

upāsate te purataḥ samāpnuyurbrahmāṇamasmānmatimāpya viṣṇum / prāpsyantyato 'nye 'pi tamāpya tasmāddhariṃ gatā muktibhājaḥ parānte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्यने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परा गतिः पारगतिस्तदोकः । समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षे

|| śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyane caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ || atikramoktiḥ kṛtirarthalābhaḥ parā gatiḥ pāragatistadokaḥ / samastakāryaṃ vaśitā ca viśvasambhāvanā yuktayastvanyapakṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यताकृत्रिमतास्तदोषः । विशेषकॢप्तिः कृतनिःश्रमश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः

sāmānyarūpaṃ pratibhānamuktirāścaryatākṛtrimatāstadoṣaḥ / viśeṣakḷptiḥ kṛtaniḥśramaśca māhātmyamityeva sunirṇayārthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्यभृत्यत्वमिहोदितभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय । पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्वस्य पतित्ववाग्धरेः

ananyabhṛtyatvamihoditabhyastvanyasya bhṛtyatvanivāraṇāya / patiṃ yadeṣāmapi viṣṇumāha hyutāmṛtatvasya patitvavāgdhareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते ऽपिचान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्त्वेन यथा पुमांसः । प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्यसिद्धयै भवतीह निश्चयात्

ete 'picānyādhipatitvayuktā viṣṇvanyacittvena yathā pumāṃsaḥ / prasiddhibhājastviti cānumaiva hyabhīṣyasiddhayai bhavatīha niścayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तस्वकीयावरयन्तृतास्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम् । अनेन देवेन तथामुना च हीष्ये परार्वाक्तनलोकिनामिति

muktasvakīyāvarayantṛtāsti muktāvapi brahmapurassarāṇām / anena devena tathāmunā ca hīṣye parārvāktanalokināmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात् । लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मनेत्याह तुरश्रुतिश्च । सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य हि युक्तिमेति

phalaṃ śrutirjñānata āha muktāvetacca sarvāśubhanāśaliṅgāt / lokādhipatyaṃ ca vidhātureva sarvātmanetyāha turaśrutiśca / sarve baliṃ devagaṇā vahantītyetacca nānyasya hi yuktimeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोका इतीहापि तु लोकिनां वचो लोका इति ह्येव रवः प्रजासु । प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः । तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दा अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः

lokā itīhāpi tu lokināṃ vaco lokā iti hyeva ravaḥ prajāsu / prayujyate sarvajanaiḥ sadaiva tanmānino lokapadena coktāḥ / tadgāstu muktā iha lokaśabdā anyonyanāthā iti paiṅgināṃ śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः पदं तादृगपीह युक्तम् । लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे । ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च

alokaśabdena vimuktibhājo vācyāḥ padaṃ tādṛgapīha yuktam / lokābhidhāścāpi yato hi muktāḥ prakāśarūpāḥ satataṃ ca sarve / brahmaiva lokādhipatirvimukto bhavediti prāha turaśrutiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं रविबिम्बतो हरौ । उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्माद् भेदो ऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः

naceha vijñānaphalaṃ samuktaṃ lokādhipatyaṃ ravibimbato harau / uktaṃ pṛthak tacca puraiva yasmād bhedo 'munetyādi ca samyaguktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः । भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः

tvapratyayaṃ cāpyatihāya naiva rūpeṇa teneti bhavedihārthaḥ / bhavatyasāvityaṇuśabdamatra vihāya vākyāni bahūni doṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो जगद्वयापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण । अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात् समासते

ato jagadvayāpṛtimanta eva brahmādayaḥ pūrṇaguṇāḥ krameṇa / amandamānandamajasrameva bhuñjanta ātmīyamajāt samāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमो नमो ऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय । भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रे ऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने

namo namo 'śeṣaviśeṣapūrṇaguṇaikadhāmne puruṣottamāya / bhaktānukampādatiśuddhasaṃviddātre 'nupādhipriyasadguṇātmane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यानलं बट् तद् दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदनुमा ग्रन्थः कृतः केशवे

yasya trīṇyuditāni vedavacane rūpāṇi divyānalaṃ baṭ tad darśatamitthameva nihitaṃ devasya bhargo mahat / vāyo rāmavaconayaṃ prathamakaṃ pṛkṣo dvitīyaṃ vapurmadhvo yattu tṛtīyametadanumā granthaḥ kṛtaḥ keśave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःशेषदोषरहितकल्याणाखिलसद्गुण । भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम्

niḥśeṣadoṣarahitakalyāṇākhilasadguṇa / bhūtisvayambhuśarvādivandyaṃ tvāṃ naumi me priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.