आर्द्रा रक्तार्द्राः । याः अन्त्रतन्त्र्यः । ताभिः गहनः दुर्गमः । विकारी रोगवान्
ārdrā raktārdrāḥ | yāḥ antratantryaḥ | tābhiḥ gahanaḥ durgamaḥ | vikārī rogavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·1·1.17
Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 1.17
अज्ञो ऽपि पाषाणतुल्यत्वेनाचेतनो ऽपि । तज्ज्ञसदृशः प्रमातृत्वेन भासमानत्वात् । वलितेति देहाहम्भावनयैव परमात्मचमत्कारो व्यवधानं याति । युक्त्या योगादिरूपया युक्त्या । भव्यो ऽपि श्रेष्ठो ऽपि मोक्षसाधनत्वात् । मे अभव्यः मद्दृष्ट्याभव्यः
ajño 'pi pāṣāṇatulyatvenācetano 'pi | tajjñasadṛśaḥ pramātṛtvena bhāsamānatvāt | valiteti dehāhambhāvanayaiva paramātmacamatkāro vyavadhānaṃ yāti | yuktyā yogādirūpayā yuktyā | bhavyo 'pi śreṣṭho 'pi mokṣasādhanatvāt | me abhavyaḥ maddṛṣṭyābhavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडत्वे पाषाणवत् चेष्टाश्रयो न स्यात् । अजडत्वे ग्राह्यतां न यायाद् इति भावः
jaḍatve pāṣāṇavat ceṣṭāśrayo na syāt | ajaḍatve grāhyatāṃ na yāyād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीचो हि स्तोकेनानन्दम् आयाति खिन्नतां चायाति
nīco hi stokenānandam āyāti khinnatāṃ cāyāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यसङ्घातविहङ्गमानाम् ततं विस्तीर्णम् । आस्पदम्
kāryasaṅghātavihaṅgamānām tataṃ vistīrṇam | āspadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्थानास्थे इति उपेक्षा एवात्र युक्तेति भावः
āsthānāsthe iti upekṣā evātra yukteti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहपक्षे भारसन्तारणार्थेन संसारभारसमाप्तये । देहं विना हि संसारो नश्यति
dehapakṣe bhārasantāraṇārthena saṃsārabhārasamāptaye | dehaṃ vinā hi saṃsāro naśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्ताः अत्र विषयाः
gartāḥ atra viṣayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नायवः सूक्ष्मनाड्यः पटहान्तरे । मार्जारो हि तत्र न तिष्ठति
snāyavaḥ sūkṣmanāḍyaḥ paṭahāntare | mārjāro hi tatra na tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहङ्कार एव गृद्धः । तस्य कुलायभूतं यत् सुषिरं विवरं । तत् उदरे यस्य । तत् तादृशं । दुर्बलाकृतिः शिथिलाकृतिः । वासनया अहम्भावेन गृहीत एव हि देहः दृढाकृतिः भवति । व्यायामेन आघातेन । विरमः नाशो यस्य । तादृशः । कुलकम्
ahaṅkāra eva gṛddhaḥ | tasya kulāyabhūtaṃ yat suṣiraṃ vivaraṃ | tat udare yasya | tat tādṛśaṃ | durbalākṛtiḥ śithilākṛtiḥ | vāsanayā ahambhāvena gṛhīta eva hi dehaḥ dṛḍhākṛtiḥ bhavati | vyāyāmena āghātena | viramaḥ nāśo yasya | tādṛśaḥ | kulakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि परगृहस्य लुठने स्थैर्ये वा सुखदुःखे युक्ते इति भावः
na hi paragṛhasya luṭhane sthairye vā sukhaduḥkhe yukte iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन देहस्य ग्रामीणगृहसदृशत्वम् उक्तम्
anena dehasya grāmīṇagṛhasadṛśatvam uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठ इति काष्ठरूपम् अस्थिकाष्ठं । तस्य यः सङ्घट्टः निःसन्धिबन्धम् अवस्थानं । तेन परिसङ्कटं परितः सम्बाधं । कोटरं यस्य । तादृशम् । अन्त्रदामभिर् अन्त्ररज्जुभिः
kāṣṭha iti kāṣṭharūpam asthikāṣṭhaṃ | tasya yaḥ saṅghaṭṭaḥ niḥsandhibandham avasthānaṃ | tena parisaṅkaṭaṃ paritaḥ sambādhaṃ | koṭaraṃ yasya | tādṛśam | antradāmabhir antrarajjubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रकृत्येषु नानाविधकार्येषु । भृताः धारिताः । याः अनन्तचेष्टाः । ताभिर् अवष्टब्धा भरिता । संस्थितिः यस्य । तत् । गृहपक्षे चित्रकृत्यानि आलेख्यानि । मिथ्यामोहः मिथ्याज्ञानम् एव महास्थूणा यस्य । तत् तादृशं । मिथ्याज्ञानेनैव हि देहो धार्यते
citrakṛtyeṣu nānāvidhakāryeṣu | bhṛtāḥ dhāritāḥ | yāḥ anantaceṣṭāḥ | tābhir avaṣṭabdhā bharitā | saṃsthitiḥ yasya | tat | gṛhapakṣe citrakṛtyāni ālekhyāni | mithyāmohaḥ mithyājñānam eva mahāsthūṇā yasya | tat tādṛśaṃ | mithyājñānenaiva hi deho dhāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखान्य् एव शय्याः । ताभिः मनोहरम् । दुरीहाः कुत्सिताः काङ्क्षा एव दग्धदास्यः हतदास्यः यस्य
sukhāny eva śayyāḥ | tābhiḥ manoharam | durīhāḥ kutsitāḥ kāṅkṣā eva dagdhadāsyaḥ hatadāsyaḥ yasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयीणि इन्द्रियाणि । क्षारम् भस्म
viṣayīṇi indriyāṇi | kṣāram bhasma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुल्गुलुः स्तम्भाधारभूता शिला
gulguluḥ stambhādhārabhūtā śilā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्ना आवृता । चन्द्रशालिका शिरोगृहम् । निर्यूहः बहिर्गतदारु
channā āvṛtā | candraśālikā śirogṛham | niryūhaḥ bahirgatadāru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीठपिठिरम् मध्यदेशः
pīṭhapiṭhiram madhyadeśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निलयाः आलयाः । शारं शवलम्
nilayāḥ ālayāḥ | śāraṃ śavalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातः प्राणवातः
vātaḥ prāṇavātaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्त्रवद् यः सञ्चारः । तेन चञ्चलम्
yantravad yaḥ sañcāraḥ | tena cañcalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाधय एव सारन्गाः । तेषां वनम्
sarvādhaya eva sārangāḥ | teṣāṃ vanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षाणि एव ऋक्षास् । तेषां यः क्षोभः । तेन विषमा । तमः अज्ञानम् अन्धकारं च
akṣāṇi eva ṛkṣās | teṣāṃ yaḥ kṣobhaḥ | tena viṣamā | tamaḥ ajñānam andhakāraṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहालयं देहाख्यं गृहम्
dehālayaṃ dehākhyaṃ gṛham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाशस्य एकः धर्मी नाशैकधर्मी । तस्य
nāśasya ekaḥ dharmī nāśaikadharmī | tasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहन्ताविषयत्वेनाग्रहणाद् इति भावः
ahantāviṣayatvenāgrahaṇād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तनुश् चासौ वृत्तश् च तनुवृत्तः
tanuś cāsau vṛttaś ca tanuvṛttaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदौ तनुताम् एति । ततो ऽयत्नेन विनाशम् अनुधावति
ādau tanutām eti | tato 'yatnena vināśam anudhāvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् इति किमर्थं । पाल्यते रक्ष्यते
kim iti kimarthaṃ | pālyate rakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे विशेषज्ञ । भोगिदरिद्रयोः कायः समम् एव निर्विशेषम् एव । जराकाले जराम् एति । तथा मृतिकाले मृतिम् एति । अतः शरीरभोगसाधनार्थं यत्नो व्यर्थ एवेति भावः
he viśeṣajña | bhogidaridrayoḥ kāyaḥ samam eva nirviśeṣam eva | jarākāle jarām eti | tathā mṛtikāle mṛtim eti | ataḥ śarīrabhogasādhanārthaṃ yatno vyartha eveti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कच्छपः कूर्मः । कुहरकं रन्ध्रम्
kacchapaḥ kūrmaḥ | kuharakaṃ randhram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दहनाख्यो यः एकः अर्थः प्रयोजनं । तत्र योग्यानि । कञ्चित् ज्ञातज्ञेयजीवाश्रयम् इत्य् अर्थः । तेषु इति निर्धारणे सप्तमी । अन्ये पशव इव इति भावः
dahanākhyo yaḥ ekaḥ arthaḥ prayojanaṃ | tatra yogyāni | kañcit jñātajñeyajīvāśrayam ity arthaḥ | teṣu iti nirdhāraṇe saptamī | anye paśava iva iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निपातफलया नाशफलया । विवेकिनः आत्मविचारयुक्तस्य
nipātaphalayā nāśaphalayā | vivekinaḥ ātmavicārayuktasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देह एव दर्दुरः भेकः
deha eva darduraḥ bhekaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजोमार्गेण लोभमार्गेण धूलिमर्गेण च
rajomārgeṇa lobhamārgeṇa dhūlimargeṇa ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नः अस्मत्सम्बन्धिन इत्य् अर्थः
naḥ asmatsambandhina ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं तथा तद्वत् । अयं देहो । नास्मि
ahaṃ tathā tadvat | ayaṃ deho | nāsmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषदृशः रागादिरूपाः । बहुलाभमनोरमत्वम् आमुखे ज्ञेयम्
doṣadṛśaḥ rāgādirūpāḥ | bahulābhamanoramatvam āmukhe jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरोत्सङ्गेति वा पाठः
śarīrotsaṅgeti vā pāṭhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राक्षसी हि एककम् एव च्छलयति
rākṣasī hi ekakam eva cchalayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिद् अपि विप्रलम्भकरणं किम् अपि वस्तु । विप्रलभ्यते वञ्च्यते
kiñcid api vipralambhakaraṇaṃ kim api vastu | vipralabhyate vañcyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यपरावर्ते संसारे
kāryaparāvarte saṃsāre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नसम्भ्रमपत्तने स्वप्नसम्भ्रमदृष्टपत्तनतुल्ये इत्य् अर्थः
svapnasambhramapattane svapnasambhramadṛṣṭapattanatulye ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वसिति विश्वासं करोति
viśvasiti viśvāsaṃ karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सततभङ्गुराः याः कार्यपरम्पराः । तासु विजयः अस्यास्तीति तादृशं । भङ्गुरकार्यपरम्परासाधनम् इति यावत् । अत एव शठवृत्तिषु कुत्सितव्यापारेषु । जातजयम् । इति शिवम्
satatabhaṅgurāḥ yāḥ kāryaparamparāḥ | tāsu vijayaḥ asyāstīti tādṛśaṃ | bhaṅgurakāryaparamparāsādhanam iti yāvat | ata eva śaṭhavṛttiṣu kutsitavyāpāreṣu | jātajayam | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.