इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे सप्तमः सर्गः ॥ १,७ ॥ तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् । समन्युः कौशिको वाक्यम् प्रत्युवाच महीपतिम् ॥मु १,८।१॥ [राम् इ २०, १] तस्य दशरथस्य
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe saptamaḥ sargaḥ || 1,7 || tac chrutvā vacanaṃ tasya snehaparyākulākṣaram / samanyuḥ kauśiko vākyam pratyuvāca mahīpatim //MU 1,8.1// [Rām I 20, 1] tasya daśarathasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वामित्रः कथयति करिष्यामीति संश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुम् इच्छसि । [राम् इ २०, २अब्] सत्त्ववान् केसरी भूत्वा मृगताम् अभिवाञ्छसि स्पष्टम्
viśvāmitraḥ kathayati kariṣyāmīti saṃśrutya pratijñāṃ hātum icchasi | [Rām I 20, 2ab] sattvavān kesarī bhūtvā mṛgatām abhivāñchasi spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राघवानाम् अयुक्तो ऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः । [राम् इ २०, २च्द्] न कदाचन जायन्ते शीतांशौ कृष्णरश्मयः ननु कथं राघवानां कुलस्यायं विपर्ययः अयुक्तो भवतीत्य् । अत्र दृष्टान्तम् आह । न कदाचनेति
rāghavānām ayukto 'yaṃ kulasyāsya viparyayaḥ | [Rām I 20, 2cd] na kadācana jāyante śītāṃśau kṛṣṇaraśmayaḥ nanu kathaṃ rāghavānāṃ kulasyāyaṃ viparyayaḥ ayukto bhavatīty | atra dṛṣṭāntam āha | na kadācaneti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि त्वं न क्षमो राजन् गमिष्यामि यथागतः । हीनप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः ॥मु १,८।४॥ [राम् इ २०, ३] स्पष्टम्
yadi tvaṃ na kṣamo rājan gamiṣyāmi yathāgataḥ / hīnapratijñaḥ kākutstha sukhī bhava sabāndhavaḥ //MU 1,8.4// [Rām I 20, 3] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवाल्मीकिः भरद्वाजम् प्रति कथयति तस्मिन् कोपपरीते ऽथ विश्वामित्रे महात्मनि । चचाल वसुधा कृत्स्ना सुराश् च भयम् आविशन् ॥मु १,८।५॥ [राम् इ २०, ४] स्पष्टम्
śrīvālmīkiḥ bharadvājam prati kathayati tasmin kopaparīte 'tha viśvāmitre mahātmani / cacāla vasudhā kṛtsnā surāś ca bhayam āviśan //MU 1,8.5// [Rām I 20, 4] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधाभिभूतं विज्ञाय जगन्मित्रम् महामुनिम् । धृतिमान् सुव्रतो धीमान् वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत् ॥मु १,८।६॥ [राम् इ २०, ५] जगन्मित्रं विश्वामित्रम्
krodhābhibhūtaṃ vijñāya jaganmitram mahāmunim / dhṛtimān suvrato dhīmān vasiṣṭho vākyam abravīt //MU 1,8.6// [Rām I 20, 5] jaganmitraṃ viśvāmitram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठः कथयति इक्ष्वाकूणां कुले जातः साक्षाद् धर्म इवापरः । [राम् इ २०, ६अब्] भवान् दशरथः श्रीमांस् त्रैलोक्ये गुणभूषितः स्पष्टम्
śrīvasiṣṭhaḥ kathayati ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ | [Rām I 20, 6ab] bhavān daśarathaḥ śrīmāṃs trailokye guṇabhūṣitaḥ spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीतिमान् सुव्रतो भूत्वा न धर्मं हातुम् अर्हसि । [राम् इ २०, ६च्द्] मुनेस् त्रिभुवनेशस्य वचनं कर्तुम् अर्हसि स्पष्टम् । युग्मम्
nītimān suvrato bhūtvā na dharmaṃ hātum arhasi | [Rām I 20, 6cd] munes tribhuvaneśasya vacanaṃ kartum arhasi spaṣṭam | yugmam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मेण यशसा युतः । स्वधर्मम् प्रतिपद्यस्व न धर्मं हातुम् अर्हसि ॥मु १,८।९॥ [राम् इ २०, ७] प्रतिपद्यस्व स्वीकुरु
triṣu lokeṣu vikhyāto dharmeṇa yaśasā yutaḥ / svadharmam pratipadyasva na dharmaṃ hātum arhasi //MU 1,8.9// [Rām I 20, 7] pratipadyasva svīkuru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करिष्यामीति संश्रुत्य तत् ते राजन्न् अकुर्वतः । इष्टापूर्तः पतेद् धर्मस् तस्माद् रामं विसर्जय ॥मु १,८।१०॥ [राम् इ २०, ८] इष्टापूर्तः इष्टापूर्तस्वरूपः । प्रतिज्ञाताकरणेन हि सर्वो धर्मः नश्यति
kariṣyāmīti saṃśrutya tat te rājann akurvataḥ / iṣṭāpūrtaḥ pated dharmas tasmād rāmaṃ visarjaya //MU 1,8.10// [Rām I 20, 8] iṣṭāpūrtaḥ iṣṭāpūrtasvarūpaḥ | pratijñātākaraṇena hi sarvo dharmaḥ naśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुप्तम् पुरुषसिंहेन ज्वलनेनामृतं यथा । [राम् इ २०, ९च्द्] कृतास्त्रम् अकृतास्त्रं वा नैनं द्रक्ष्यन्ति राक्षसाः ॥म्त् १,८।११॥ [राम् इ २०, ९अब्] कृतास्त्रं शिक्षितास्त्रम्
guptam puruṣasiṃhena jvalanenāmṛtaṃ yathā | [Rām I 20, 9cd] kṛtāstram akṛtāstraṃ vā nainaṃ drakṣyanti rākṣasāḥ ||MT 1,8.11|| [Rām I 20, 9ab] kṛtāstraṃ śikṣitāstram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम् मर्यादाम्
tām maryādām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष विग्रहवान् धर्म एष वीर्यवतां वरः । एष बुद्ध्याधिको लोके तपसां च परायणः ॥मु १,८।१४॥ [राम् इ २०, १०] परायणः आश्रयः
eṣa vigrahavān dharma eṣa vīryavatāṃ varaḥ / eṣa buddhyādhiko loke tapasāṃ ca parāyaṇaḥ //MU 1,8.14// [Rām I 20, 10] parāyaṇaḥ āśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषो ऽस्त्रं विविधं वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । नैतद् अन्यः पुमान् वेत्ति न च वेत्स्यति कश्चन ॥मु १,८।१५॥ [राम् इ २०, ११] स्पष्टम्
eṣo 'straṃ vividhaṃ vetti trailokye sacarācare / naitad anyaḥ pumān vetti na ca vetsyati kaścana //MU 1,8.15// [Rām I 20, 11] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च देवर्षयः केचिन् नामरा न च राक्षसाः । न नागयक्षगन्धर्वा अनेन सदृशा नृप ॥मु १,८।१६॥ [राम् इ २०, १२] स्पष्टम्
na ca devarṣayaḥ kecin nāmarā na ca rākṣasāḥ / na nāgayakṣagandharvā anena sadṛśā nṛpa //MU 1,8.16// [Rām I 20, 12] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्त्रम् अस्मै कृशाश्वेन परैः परमदुर्जयम् । [राम् इ २०, १३;५९९*] कौशिकाय पुरा दत्तं यदा राज्यं समन्वशात् ॥म्त् १,८।१७॥ [राम् इ २०, १३च्द्] परैः अन्यैः । परमदुर्जयम् अत्यन्तं जेतुम् अशक्यं । समन्वशात् स-मपालयत्
astram asmai kṛśāśvena paraiḥ paramadurjayam | [Rām I 20, 13;599*] kauśikāya purā dattaṃ yadā rājyaṃ samanvaśāt ||MT 1,8.17|| [Rām I 20, 13cd] paraiḥ anyaiḥ | paramadurjayam atyantaṃ jetum aśakyaṃ | samanvaśāt sa-mapālayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किमर्थं कृशाश्वेनास्मै अस्त्राणि दत्तानीत्य् । अत्राह ते हि पुत्राः कृशाश्वस्य प्रजापतिसुतोपमाः । एनम् अन्वचरन् वीरा दीप्तिमन्तो महौजसः ॥मु १,८।१८॥ [राम् इ २०, १४] हि यस्मात् । प्रजापतिसुतोपमास् ते प्रसिद्धाः । कृशाश्वस्य पुत्राः । एनं विश्वामित्रम् । अन्वचरन् अनुचरन्ति स्म । अतः पुत्रस्नेहेन दत्तवान् इति भावः
nanu kimarthaṃ kṛśāśvenāsmai astrāṇi dattānīty | atrāha te hi putrāḥ kṛśāśvasya prajāpatisutopamāḥ / enam anvacaran vīrā dīptimanto mahaujasaḥ //MU 1,8.18// [Rām I 20, 14] hi yasmāt | prajāpatisutopamās te prasiddhāḥ | kṛśāśvasya putrāḥ | enaṃ viśvāmitram | anvacaran anucaranti sma | ataḥ putrasnehena dattavān iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जया च सुप्रभा चैवेति ये । दाक्षायण्यौ दक्षस्य स्त्रीरूपे अपत्ये । सुमध्यमे स्त्रियौ । आस्ताम् । तयोः यानि परमदुर्जयं शतं अपत्यानि आसन् । अत्र च पूर्वश्लोकापेक्षयोत्तरवाक्यगतत्वाद् यच्छब्दस्य तच्छब्दापेक्षा नास्ति
jayā ca suprabhā caiveti ye | dākṣāyaṇyau dakṣasya strīrūpe apatye | sumadhyame striyau | āstām | tayoḥ yāni paramadurjayaṃ śataṃ apatyāni āsan | atra ca pūrvaślokāpekṣayottaravākyagatatvād yacchabdasya tacchabdāpekṣā nāsti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कस्याः कत्य् अपत्यानि आसन्न् इत्य् अपेक्षायाम् आह पञ्चाशतः सुताञ् जज्ञे जया लब्धवरा पुरा । वधायासुरसैन्यानां ते ऽक्षयाः कामरूपिणः ॥मु १,८।२०॥ [राम् इ २०, १६] अक्षयाः नाशरहिताः
nanu kasyāḥ katy apatyāni āsann ity apekṣāyām āha pañcāśataḥ sutāñ jajñe jayā labdhavarā purā / vadhāyāsurasainyānāṃ te 'kṣayāḥ kāmarūpiṇaḥ //MU 1,8.20// [Rām I 20, 16] akṣayāḥ nāśarahitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुप्रभा जनयाम् आस पुत्रान् पञ्चाशतः परान् । सङ्घर्षान् नाम दुर्धर्षान् दुराक्रोशान् बलीयसः ॥मु १,८।२१॥ [राम् इ २०, १७] दुर्धर्षान् पराभवितुम् अशक्यान् । दुराक्रोशान् शत्रुभिः समरे आह्वातुम् अशक्यान्
suprabhā janayām āsa putrān pañcāśataḥ parān / saṅgharṣān nāma durdharṣān durākrośān balīyasaḥ //MU 1,8.21// [Rām I 20, 17] durdharṣān parābhavitum aśakyān | durākrośān śatrubhiḥ samare āhvātum aśakyān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रासङ्गिकम् उपसंहृत्य प्रकृतम् अनुसरति एवंवीर्यो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः । न रामगमने बुद्धिं विक्लवां कर्तुम् अर्हसि ॥मु १,८।२२॥ [राम् इ २०, १९] पूर्वार्धम् उत्तरार्धस्य हेतुत्वेन योज्यम्
prāsaṅgikam upasaṃhṛtya prakṛtam anusarati evaṃvīryo mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ / na rāmagamane buddhiṃ viklavāṃ kartum arhasi //MU 1,8.22// [Rām I 20, 19] pūrvārdham uttarārdhasya hetutvena yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा विमूढः । मूढवद् इत्य् अर्थः । इति शिवम्
yathā vimūḍhaḥ | mūḍhavad ity arthaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.