उक्तम् उपदेशम्
uktam upadeśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·2·2.10
Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 2.10
अवान्तरेषु भोगरूपेषु मध्यमेषु विश्रान्तिस्थानेषु । न तु परमात्मरूपे परमे विश्रान्तिस्थाने । अभिपातीनि पतनशीलानि । मनोरथं चित्तानुसन्धानम् । स्वारूढानि सुष्ठु आरूढानि । इन्द्रियाणि संयम्य प्रत्याहृत्य । समतां रागद्वेषरहितत्वम् नय । अन्यथा न श्रोष्यसीति भावः
avāntareṣu bhogarūpeṣu madhyameṣu viśrāntisthāneṣu | na tu paramātmarūpe parame viśrāntisthāne | abhipātīni patanaśīlāni | manorathaṃ cittānusandhānam | svārūḍhāni suṣṭhu ārūḍhāni | indriyāṇi saṃyamya pratyāhṛtya | samatāṃ rāgadveṣarahitatvam naya | anyathā na śroṣyasīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षोपायमयीं मोक्षस्य यः उपायः तन्मयीम् तद्वाचकाम् इत्य् अर्थः । संहिताम् शास्त्रम् । सारसम्मिताम् सारतुल्याम्
mokṣopāyamayīṃ mokṣasya yaḥ upāyaḥ tanmayīm tadvācakām ity arthaḥ | saṃhitām śāstram | sārasammitām sāratulyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राम । त्वं मया वक्ष्यमाणं मोक्षोपायं शृणु । किं कृत्वा । अपुनर्ग्रहणायेत्यादि । सुषुप्तौ त्यक्ताम् अपि वासनां पुरुषः पुनः गृह्णातीति अपुनर्ग्रहणायेत्य् उक्तम् । अन्तः मनसि । अन्यथा न श्रोतुं शक्नोषीति भावः । आदाय गृहीत्वा । मनः कथंभूतं । आत्मनि समरसम् एकरसम् । न तु विषयेषु विक्षिप्तं । तथा सपूर्वापरः संपूर्णः यः वाक्यार्थविचारः । स एव विषयः संचारस्थानम् । तत्रादृतम्
he rāma | tvaṃ mayā vakṣyamāṇaṃ mokṣopāyaṃ śṛṇu | kiṃ kṛtvā | apunargrahaṇāyetyādi | suṣuptau tyaktām api vāsanāṃ puruṣaḥ punaḥ gṛhṇātīti apunargrahaṇāyety uktam | antaḥ manasi | anyathā na śrotuṃ śaknoṣīti bhāvaḥ | ādāya gṛhītvā | manaḥ kathaṃbhūtaṃ | ātmani samarasam ekarasam | na tu viṣayeṣu vikṣiptaṃ | tathā sapūrvāparaḥ saṃpūrṇaḥ yaḥ vākyārthavicāraḥ | sa eva viṣayaḥ saṃcārasthānam | tatrādṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदम् विश्रान्तिस्थानम्
padam viśrāntisthānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं वक्ष्यमाणं । धियः बुद्धेः । परमाश्वासनम् उत्कृष्टं आश्वासनकारि
idaṃ vakṣyamāṇaṃ | dhiyaḥ buddheḥ | paramāśvāsanam utkṛṣṭaṃ āśvāsanakāri
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं वक्ष्यमाणं ज्ञानम्
idaṃ vakṣyamāṇaṃ jñānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिदाकाशः चिद् इति नामधेयः आकाशः चिदाकाशः । सः अस्ति परमार्थसन् भवति । कथंभूतः । अनन्ताः अपरिच्छिन्नाः । ये विलासाः सर्गावभासनसंकोचनरूपाः विलासाः ते । आत्मा स्वरूपं यस्य सः । तथा सर्वगः सर्वव्यापकत्वात् उपचारेण सर्वगन्ता । न हि मुख्यं सर्वगत्वम् अस्य संभवति निष्क्रियत्वेन गमिक्रियानाश्रयत्वात् । पुनः कथंभूतः । सर्वेषाम् समस्तानां भावाभावस्वरूपाणां पदार्थानां । संश्रयः स्फूर्तिप्रदत्वेन सत्ताप्रदत्वेन चाश्रयः । पुनः कथंभूतः । अविनाशात्मा विनाशस्यापि साक्षितया सत्ताप्रदत्वेन च तेन रहितः आत्मा यस्य सः । न हि स्वस्फूर्तिप्रदस्य स्वसत्तापादकस्य च कश्चित् आवरणं कर्तुं शक्तः तदावृतौ स्वस्याप्य् असिद्धत्वात् । पुनः कथंभूतः । सर्ववस्तुषु प्रदीपः प्रकाशकत्वात् । ननु कुत्रासाव् अस्तीति चेन् । न । सर्वत्र वर्तमानस्य कुत्रेति वक्तुम् अशक्यत्वात् । ननु तथापि कथं नासौ सर्वत्र दृश्यते इति चेद् । असद् एतत् । द्रष्ट्रेकस्वरूपे तस्मिन् कथं न दृश्यत इत्य् अस्यापि वक्तुम् अशक्यत्वात् । तथापि को ऽसाव् इति चेत् । यः पृच्छति स एवेति ब्रूमः । ननु कः पृच्छति इति चेत् । अहन्तया अतिप्राकट्येन भासमानः सः स्वयम् एव स्वान्तः विचार्यताम् इत्य् अलं रहस्योद्घाटनेन
cidākāśaḥ cid iti nāmadheyaḥ ākāśaḥ cidākāśaḥ | saḥ asti paramārthasan bhavati | kathaṃbhūtaḥ | anantāḥ aparicchinnāḥ | ye vilāsāḥ sargāvabhāsanasaṃkocanarūpāḥ vilāsāḥ te | ātmā svarūpaṃ yasya saḥ | tathā sarvagaḥ sarvavyāpakatvāt upacāreṇa sarvagantā | na hi mukhyaṃ sarvagatvam asya saṃbhavati niṣkriyatvena gamikriyānāśrayatvāt | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | sarveṣām samastānāṃ bhāvābhāvasvarūpāṇāṃ padārthānāṃ | saṃśrayaḥ sphūrtipradatvena sattāpradatvena cāśrayaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | avināśātmā vināśasyāpi sākṣitayā sattāpradatvena ca tena rahitaḥ ātmā yasya saḥ | na hi svasphūrtipradasya svasattāpādakasya ca kaścit āvaraṇaṃ kartuṃ śaktaḥ tadāvṛtau svasyāpy asiddhatvāt | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | sarvavastuṣu pradīpaḥ prakāśakatvāt | nanu kutrāsāv astīti cen | na | sarvatra vartamānasya kutreti vaktum aśakyatvāt | nanu tathāpi kathaṃ nāsau sarvatra dṛśyate iti ced | asad etat | draṣṭrekasvarūpe tasmin kathaṃ na dṛśyata ity asyāpi vaktum aśakyatvāt | tathāpi ko 'sāv iti cet | yaḥ pṛcchati sa eveti brūmaḥ | nanu kaḥ pṛcchati iti cet | ahantayā atiprākaṭyena bhāsamānaḥ saḥ svayam eva svāntaḥ vicāryatām ity alaṃ rahasyodghāṭanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पन्दास्पन्दयोः सृष्ट्यावेशौदासीन्ययोः समाकारात् चित्त्वाख्यसमानाकारयुक्तात् । ततः तस्माच् चिदाकाशात् । विष्णुः भाविसृष्टिस्थितिकारी नारायणाख्यो देवताविशेषः । समष्टिरूपं शुद्धबुद्धितत्त्वं चाजायत । संहारकारणस्य शुद्धाहङ्काररूपस्य रुद्रस्य कथनं सृष्टिमात्रकथनाकाङ्क्षया न कृतम् । विष्णुः क इव । तरङ्ग इव । यथा स्पन्दमानरसापूरात् सागरात् तरङ्गः जायते तथेत्य् अर्थः
spandāspandayoḥ sṛṣṭyāveśaudāsīnyayoḥ samākārāt cittvākhyasamānākārayuktāt | tataḥ tasmāc cidākāśāt | viṣṇuḥ bhāvisṛṣṭisthitikārī nārāyaṇākhyo devatāviśeṣaḥ | samaṣṭirūpaṃ śuddhabuddhitattvaṃ cājāyata | saṃhārakāraṇasya śuddhāhaṅkārarūpasya rudrasya kathanaṃ sṛṣṭimātrakathanākāṅkṣayā na kṛtam | viṣṇuḥ ka iva | taraṅga iva | yathā spandamānarasāpūrāt sāgarāt taraṅgaḥ jāyate tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य नारायणस्य शुद्धबुद्धितत्त्वस्य च । सुमेरुकर्णिकात् तथा तारकाकेसरात् हृदयाम्बुजात् हृत्कमलात् तदन्तर्गतात् ब्रह्माण्डात् इति यावत् । भाविसर्वजगदाधारत्वयोग्यात् स्वरूपलेशाच् च । परमेष्ठी भाविसृष्ट्युत्पत्तिकारी ब्रह्माख्यो देवताविशेषः । समष्टिरूपं शुद्धमनस्तत्त्वं च व्यजायत
tasya nārāyaṇasya śuddhabuddhitattvasya ca | sumerukarṇikāt tathā tārakākesarāt hṛdayāmbujāt hṛtkamalāt tadantargatāt brahmāṇḍāt iti yāvat | bhāvisarvajagadādhāratvayogyāt svarūpaleśāc ca | parameṣṭhī bhāvisṛṣṭyutpattikārī brahmākhyo devatāviśeṣaḥ | samaṣṭirūpaṃ śuddhamanastattvaṃ ca vyajāyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकलं जगत् बाह्यत्वेन भासमानं समस्तं जगत् । समष्टिभूतशुद्धमनस्तत्त्वरूपात् । परमेष्ठिन एव हि सर्वं जगद् उत्पन्नम् । अत्रोपमानत्वं व्यष्टिरूपस्य मनसः ज्ञेयम् । समष्टिरूपस्य मनसः उपमेयत्वात्
sakalaṃ jagat bāhyatvena bhāsamānaṃ samastaṃ jagat | samaṣṭibhūtaśuddhamanastattvarūpāt | parameṣṭhina eva hi sarvaṃ jagad utpannam | atropamānatvaṃ vyaṣṭirūpasya manasaḥ jñeyam | samaṣṭirūpasya manasaḥ upameyatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनम् मानवजनम् । पुत्रैः प्रजापतिभिः कृत्वा सामान्यजनैश् च
janam mānavajanam | putraiḥ prajāpatibhiḥ kṛtvā sāmānyajanaiś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतजातीनां देवादीनाम् । आप्यायनकरम् हव्यकव्यादिद्वारेण तृप्तिकरम्
bhūtajātīnāṃ devādīnām | āpyāyanakaram havyakavyādidvāreṇa tṛptikaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य जनस्य मानवजनस्य । ईशः ब्रह्मा शुद्धमनस्तत्त्वं च । करुणां दयाम् । अत्र च शुद्धमनसः करुणा सृज्यमानस्मृतिकारचित्तावेशद्वारेण ज्ञेयेत्य् अलं रहस्योद्घाटनेन
tasya janasya mānavajanasya | īśaḥ brahmā śuddhamanastattvaṃ ca | karuṇāṃ dayām | atra ca śuddhamanasaḥ karuṇā sṛjyamānasmṛtikāracittāveśadvāreṇa jñeyety alaṃ rahasyodghāṭanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हताशानां नष्टानां । हतायुषां नश्वराणां । अन्तः अवसानं
hatāśānāṃ naṣṭānāṃ | hatāyuṣāṃ naśvarāṇāṃ | antaḥ avasānaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससर्ज स्वयं । कृतेषु स्मृतिशास्त्रेषु जनान् प्रति कर्तव्यत्वेन दृष्टवान् इत्य् अर्थः
sasarja svayaṃ | kṛteṣu smṛtiśāstreṣu janān prati kartavyatvena dṛṣṭavān ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन् निर्वाणं केन स्याद् इत्य् आशङ्क्य चिन्तयति । तज् ज्ञानाद् इति । तत् निर्वाणम् । ज्ञानात् एव परमात्मतत्त्वज्ञानात् एव । न तु तपःप्रभृतिभ्यः लभ्यते
tan nirvāṇaṃ kena syād ity āśaṅkya cintayati | taj jñānād iti | tat nirvāṇam | jñānāt eva paramātmatattvajñānāt eva | na tu tapaḥprabhṛtibhyaḥ labhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अणूपायः अवान्तरोपायः
aṇūpāyaḥ avāntaropāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयं चिन्ता तु उत्पादयिष्यमाणज्ञानोपदेशकारचिन्तावेशद्वारेण ज्ञेया
iyaṃ cintā tu utpādayiṣyamāṇajñānopadeśakāracintāveśadvāreṇa jñeyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माम् प्रोक्तस्वचिन्तोद्भवस्थानभूतानाम् उपदेशकाराणां मध्ये मुख्यभूतं त्वादृशजनज्ञानोत्पादनसमर्थं मोक्षोपायाख्यशास्त्रोपदेशकं वसिष्ठाख्यं माम् । मनसेति राहोः शिर इतिवत् प्रयोगः
mām proktasvacintodbhavasthānabhūtānām upadeśakārāṇāṃ madhye mukhyabhūtaṃ tvādṛśajanajñānotpādanasamarthaṃ mokṣopāyākhyaśāstropadeśakaṃ vasiṣṭhākhyaṃ mām | manaseti rāhoḥ śira itivat prayogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतो ऽपि अनिर्वाच्यात् कस्माच्चिद् उपादानकारणात् । उत्पन्नः अहम् । ततः तस्य पितुः पुरः शीघ्रम् उपस्थितः प्राप्तः । क इवोत्पन्नः । ऊर्मिर् ऊर्मेर् इव परमार्थविचारे सर्वेषाम् उत्पत्तिर् अदृश्येवेति सामान्योत्पत्तिर् एवात्रोक्तेत्य् अलं रहस्योद्घाटनेन
kuto 'pi anirvācyāt kasmāccid upādānakāraṇāt | utpannaḥ aham | tataḥ tasya pituḥ puraḥ śīghram upasthitaḥ prāptaḥ | ka ivotpannaḥ | ūrmir ūrmer iva paramārthavicāre sarveṣām utpattir adṛśyeveti sāmānyotpattir evātroktety alaṃ rahasyodghāṭanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षमालम् इति पूर्वकालक्रियाविशेषणम् । एतेन स्वस्य ध्यानम् उक्तम्
sākṣamālam iti pūrvakālakriyāviśeṣaṇam | etena svasya dhyānam uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र शुद्धमनःस्पर्शः मयि जातः इति भङ्ग्या उक्तम्
atra śuddhamanaḥsparśaḥ mayi jātaḥ iti bhaṅgyā uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माम् वसिष्ठाख्यं माम् । वचनं चात्रान्तरः परामर्शः ज्ञेयः
mām vasiṣṭhākhyaṃ mām | vacanaṃ cātrāntaraḥ parāmarśaḥ jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आन्तरभावेन स्थितशुद्धचित्तवशेनैव हि सर्वेषाम् अज्ञानित्वं ज्ञानित्वं च भवति । एतेन प्रथमं स्वस्य ज्ञानित्वं द्योतितम्
āntarabhāvena sthitaśuddhacittavaśenaiva hi sarveṣām ajñānitvaṃ jñānitvaṃ ca bhavati | etena prathamaṃ svasya jñānitvaṃ dyotitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं द्विजः वसिष्ठाख्यः ब्राह्मणः । स्वं स्वरूपं । विस्मृतवान् व्यस्मार्षम् इति सम्बन्धः
ahaṃ dvijaḥ vasiṣṭhākhyaḥ brāhmaṇaḥ | svaṃ svarūpaṃ | vismṛtavān vyasmārṣam iti sambandhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असंबुद्धया निश्चयरहितया
asaṃbuddhayā niścayarahitayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहम् इति चिन्तितवान् इति संबन्धः । एतेन अज्ञानित्वानन्तरम् स्वस्य वैराग्यप्रादुर्भावः सूचितः
aham iti cintitavān iti saṃbandhaḥ | etena ajñānitvānantaram svasya vairāgyaprādurbhāvaḥ sūcitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाभ्यधात् उक्तवान् । एतेन वैराग्यानन्तरम् मम ज्ञानं प्रति औन्मुख्यं जातम् इति सूचितम्
athābhyadhāt uktavān | etena vairāgyānantaram mama jñānaṃ prati aunmukhyaṃ jātam iti sūcitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन मया स्वयम् एव विमर्षः कृत इति सूचितम्
etena mayā svayam eva vimarṣaḥ kṛta iti sūcitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितुः आधिक्यम् शुद्धमनस्तत्त्वातिलङ्घनेन प्राप्ता चिन्मात्रता ज्ञेया । एतेन स्वस्य स्वतःसिद्धत्वम् उक्तम् । त्रिविधा हि सिद्धाः उत्तरोत्तरम् उत्कर्षवन्तः सन्ति । गुरुतः शास्त्रतः स्वत इति
pituḥ ādhikyam śuddhamanastattvātilaṅghanena prāptā cinmātratā jñeyā | etena svasya svataḥsiddhatvam uktam | trividhā hi siddhāḥ uttarottaram utkarṣavantaḥ santi | gurutaḥ śāstrataḥ svata iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयि इदं स्फुरितम् इत्य् आन्तरो ऽभिप्रायः
mayi idaṃ sphuritam ity āntaro 'bhiprāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मम मध्ये एवेदम् अज्ञत्वं प्रादुर्भूतम् आसीत् इति मम स्फुरितम् इति भावः
mama madhye evedam ajñatvaṃ prādurbhūtam āsīt iti mama sphuritam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदानीम् अहं ज्ञानी जात इत्य् अपि मम स्फुरितम् इति भावः
idānīm ahaṃ jñānī jāta ity api mama sphuritam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टं
spaṣṭaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः अहं वैराग्यरहितानां कर्मकाण्डद्वारेणोपदेशं करोमि । विरक्तानां तु ज्ञानकाण्डद्वारेणेत्य् अपि स्फुरितम् । अन्यथा त्वदुपदेशे ऽप्य् अहं न प्रवर्तेयम् इति भावः
tataḥ ahaṃ vairāgyarahitānāṃ karmakāṇḍadvāreṇopadeśaṃ karomi | viraktānāṃ tu jñānakāṇḍadvāreṇety api sphuritam | anyathā tvadupadeśe 'py ahaṃ na pravarteyam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावद् भूतपरंपरेत्य् उपदेष्टृभूतज्ञानिसामान्येनोक्तम् स्वस्य चिरजीवित्वेन वा । बाह्य अर्थस् तु स्फुटतया न प्रतिपदम् उक्तः
yāvad bhūtaparaṃparety upadeṣṭṛbhūtajñānisāmānyenoktam svasya cirajīvitvena vā | bāhya arthas tu sphuṭatayā na pratipadam uktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि निश्चये । मम समस्तज्ञानिसन्तानस्य वसिष्ठाख्यस्य च । इह लोके । किंचित् एव कर्तव्यं नास्ति परमात्मतत्त्वप्राप्त्या कृतकृत्यत्वात् । तथापि अहम् भुवि भूमौ । संस्थितः अस्मि । कथंभूतः । स्थातव्यम् मया इहावश्यं । नियत्यनुरोधेन स्थातव्यम् इति एवम् अभिमनाः अभिनिविष्टमनाः निश्चितमना इति यावत् । अहं संशान्तया लाभालाभानुसन्धानरूपक्षोभरहितया वृत्त्या वा । पारेण कार्यम् शरीरयात्रानिमित्तं कर्म । अकरणे प्रत्यवायनिमित्तं नित्यं कर्म च करोमि । वृत्त्या कया इव । सततसुप्ता या धीः । तया इवात्यन्तशान्तयेत्य् अर्थः । तथापि अहं किंचिद् अपि न च करोमि नाहं कर्तेति निश्चयानुभावाद् इत्य् अर्थः । इति शिवम्
hi niścaye | mama samastajñānisantānasya vasiṣṭhākhyasya ca | iha loke | kiṃcit eva kartavyaṃ nāsti paramātmatattvaprāptyā kṛtakṛtyatvāt | tathāpi aham bhuvi bhūmau | saṃsthitaḥ asmi | kathaṃbhūtaḥ | sthātavyam mayā ihāvaśyaṃ | niyatyanurodhena sthātavyam iti evam abhimanāḥ abhiniviṣṭamanāḥ niścitamanā iti yāvat | ahaṃ saṃśāntayā lābhālābhānusandhānarūpakṣobharahitayā vṛttyā vā | pāreṇa kāryam śarīrayātrānimittaṃ karma | akaraṇe pratyavāyanimittaṃ nityaṃ karma ca karomi | vṛttyā kayā iva | satatasuptā yā dhīḥ | tayā ivātyantaśāntayety arthaḥ | tathāpi ahaṃ kiṃcid api na ca karomi nāhaṃ karteti niścayānubhāvād ity arthaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.