कारणज्ञेन किं । केन संपद्यते इति जानता पुरुषेण । धिया आत्मनः विचारः अनिशम् कर्तव्यः
kāraṇajñena kiṃ | kena saṃpadyate iti jānatā puruṣeṇa | dhiyā ātmanaḥ vicāraḥ aniśam kartavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·2·2.14
Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 2.14
परम् पदम् शुद्धचिन्मात्राख्यं महास्थानम्
param padam śuddhacinmātrākhyaṃ mahāsthānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्ताः याः ईहाः चेष्टाः । ताभिः परिपल्लविता पुष्टीभूता । आकृतिः यस्य तत्
anantāḥ yāḥ īhāḥ ceṣṭāḥ | tābhiḥ paripallavitā puṣṭībhūtā | ākṛtiḥ yasya tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतिः शरणम्
gatiḥ śaraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिपत्तिः ज्ञानम् । अविवेकेन तु कृतानि एतानि अनर्थम् एवोत्पादयन्तीति भावः
pratipattiḥ jñānam | avivekena tu kṛtāni etāni anartham evotpādayantīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तायुक्तमहादीपं इदं युक्तं इदं त्व् अयुक्तम् इति प्रकाशकम् इत्य् अर्थः । स्फारं विस्तीर्णम्
yuktāyuktamahādīpaṃ idaṃ yuktaṃ idaṃ tv ayuktam iti prakāśakam ity arthaḥ | sphāraṃ vistīrṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदारयति विनाशयति
vidārayati vināśayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालेन हि मूढा अपि शुद्धचिन्मात्राख्यं परमं पदं प्राप्नुवन्ति । विजृम्भितम् विलसितम् । अनुत्तमम् निरतिशयम्
kālena hi mūḍhā api śuddhacinmātrākhyaṃ paramaṃ padaṃ prāpnuvanti | vijṛmbhitam vilasitam | anuttamam niratiśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेकविलासः आसाम् अस्तीति विवेकविलासिन्यः
vivekavilāsaḥ āsām astīti vivekavilāsinyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारोदयेन हारिण्या मनोहरया
vicārodayena hāriṇyā manoharayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशा मोक्षाशा । तस्याः यः प्रसरः । तं रुन्धन्तीति तादृशानाम् दिक्प्रसररोधिनां च । करञ्जानां कण्टकवृक्षाणाम् । दुःखरीतयः दुःखरचनाः
āśā mokṣāśā | tasyāḥ yaḥ prasaraḥ | taṃ rundhantīti tādṛśānām dikprasararodhināṃ ca | karañjānāṃ kaṇṭakavṛkṣāṇām | duḥkharītayaḥ duḥkharacanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कज्जलक्षोदेन मन्त्रसंस्कृतेन । कज्जलक्षोदेन मलिना घना । कज्जलक्षोदवत् मलिना चात्यन्तकालुष्यात् । मदिरा मोदं धारयतीति तादृशी । मदिरामोदेनापि निद्रा घनीभवति । अविचारमयी अविचारस्वरूपा ताम् एव क्षयं नयेति भावः
kajjalakṣodena mantrasaṃskṛtena | kajjalakṣodena malinā ghanā | kajjalakṣodavat malinā cātyantakāluṣyāt | madirā modaṃ dhārayatīti tādṛśī | madirāmodenāpi nidrā ghanībhavati | avicāramayī avicārasvarūpā tām eva kṣayaṃ nayeti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहेषु किं करोमीत्य् एवंरूपेषु
moheṣu kiṃ karomīty evaṃrūpeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसे सरसि हृदयाख्ये सरसि मानसाख्ये सरसीति च
mānase sarasi hṛdayākhye sarasi mānasākhye sarasīti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारविकला विचाररहिता । मान्द्यं जाड्यं । चन्द्रात् चित्सूर्यप्रतिबिम्बरूपत्वेन चन्द्रतुल्यात् संसारात् । अशनिः भावाभावकृतहर्षामर्षरूपं वज्रम् आश्चर्यं च चन्द्राद् अशनेर् उत्पादः
vicāravikalā vicārarahitā | māndyaṃ jāḍyaṃ | candrāt citsūryapratibimbarūpatvena candratulyāt saṃsārāt | aśaniḥ bhāvābhāvakṛtaharṣāmarṣarūpaṃ vajram āścaryaṃ ca candrād aśaner utpādaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नराधमः किं । दुःखः षण्डकानां वल्मीकम् । वल्मीके हि कण्टकषण्डकानि भवन्ति । पुनः कः । विपद् एव नवलता । तस्याः मधुः वसन्तः
narādhamaḥ kiṃ | duḥkhaḥ ṣaṇḍakānāṃ valmīkam | valmīke hi kaṇṭakaṣaṇḍakāni bhavanti | punaḥ kaḥ | vipad eva navalatā | tasyāḥ madhuḥ vasantaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुरारम्भाः कुत्सिताः कार्यारम्भाः
durārambhāḥ kutsitāḥ kāryārambhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकान्ते जनरहिते देशे । स्थितः जरद्द्रुमः । तस्य सधर्मकम् सदृशम् । साधुकार्येषु चित्तनिरोधादिषु । फलदानेन परोपकाररूपेषु च शुभकार्येषु
ekānte janarahite deśe | sthitaḥ jaraddrumaḥ | tasya sadharmakam sadṛśam | sādhukāryeṣu cittanirodhādiṣu | phaladānena paropakārarūpeṣu ca śubhakāryeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविक्तम् विवेकयुक्तम् । आशावैवश्यवर्जितम् इति विशेषणद्वारेण हेतुः । आशावैवश्यस्यैव निर्वृतिरोधकत्वात्
viviktam vivekayuktam | āśāvaivaśyavarjitam iti viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ | āśāvaivaśyasyaiva nirvṛtirodhakatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवा शरत्कालीना
navā śaratkālīnā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमार्थस्य शुद्धचिन्मात्रतत्त्वाख्यपरमार्थस्य । पताकायाः प्रदर्शकत्वसामान्येन चिह्णभूतपताकारूपायाः धियः । धवलचामरम् शोभादायकत्वेन धवलचामररूपम्
paramārthasya śuddhacinmātratattvākhyaparamārthasya | patākāyāḥ pradarśakatvasāmānyena cihṇabhūtapatākārūpāyāḥ dhiyaḥ | dhavalacāmaram śobhādāyakatvena dhavalacāmararūpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावाः मनुष्यादिरूपाः पदार्थाः । भावाः कथंभूताः । भग्नाः भूयांसि भवभयानि एवामयाः यैः ते । भास्करो ऽपि दश दिशः भासयति
bhāvāḥ manuṣyādirūpāḥ padārthāḥ | bhāvāḥ kathaṃbhūtāḥ | bhagnāḥ bhūyāṃsi bhavabhayāni evāmayāḥ yaiḥ te | bhāskaro 'pi daśa diśaḥ bhāsayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व एव जगद्भावाः जगत्पदार्थाः । अविचारेण विचारराहित्येन । चारवः भवन्ति । कथंभूताः । अविद्यमानसद्भावाः । अत एव च विचारविशरारवश् च विचारासहत्वात्
sarva eva jagadbhāvāḥ jagatpadārthāḥ | avicāreṇa vicārarāhityena | cāravaḥ bhavanti | kathaṃbhūtāḥ | avidyamānasadbhāvāḥ | ata eva ca vicāraviśarāravaś ca vicārāsahatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समं च तत् स्वच्छं समस्वच्छं । निराबाधम् केनापि प्रमाणेन बाधयितुम् अशक्यम् । अनन्तस्यापरिच्छिन्नस्य स्वात्मतत्त्वस्य । यत् मननम् परामर्शः । तस्याश्रयम् लक्षणया साधकम्
samaṃ ca tat svacchaṃ samasvacchaṃ | nirābādham kenāpi pramāṇena bādhayitum aśakyam | anantasyāparicchinnasya svātmatattvasya | yat mananam parāmarśaḥ | tasyāśrayam lakṣaṇayā sādhakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदारप्रकटाभोगं उद्भटप्रकटविस्तारं । तेजः यस्य । तादृशेन । निष्कामता कामनाराहित्यम् । उदितश् चासाव् इन्दुः । तेन
udāraprakaṭābhogaṃ udbhaṭaprakaṭavistāraṃ | tejaḥ yasya | tādṛśena | niṣkāmatā kāmanārāhityam | uditaś cāsāv induḥ | tena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तया निष्कामतया । नाभिवाञ्छति नोज्झति सर्वत्रोपेक्षाम् एव भजते इत्य् अर्थः
tayā niṣkāmatayā | nābhivāñchati nojjhati sarvatropekṣām eva bhajate ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा निष्कामता सदा आलम्बनम् आश्रयो यस्य । तत् तत्सदालम्बनम् । तथा स्फारं स्फुरणशीलं । आभासम् आगतम् विवेकयुक्तं जातम् इत्य् अर्थः
sā niṣkāmatā sadā ālambanam āśrayo yasya | tat tatsadālambanam | tathā sphāraṃ sphuraṇaśīlaṃ | ābhāsam āgatam vivekayuktaṃ jātam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नोत्ताम्यति न क्षुभ्यति
nottāmyati na kṣubhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्रोपेक्षयैव वर्तते इति भावः
sarvatropekṣayaiva vartate iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुवर्तते निरनुसन्धानम् प्रवर्तते । अति अतिशयेन
anuvartate niranusandhānam pravartate | ati atiśayena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलताम् विदेहमुक्तताम् । यावदीप्सितम् इत्य् अनेन सर्वम् एव भगवत्कृतम् तेषाम् ईप्सितम् एवास्तीति सूचितम्
kevalatām videhamuktatām | yāvadīpsitam ity anena sarvam eva bhagavatkṛtam teṣām īpsitam evāstīti sūcitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् उत वक्तव्यं संपदीत्य् अपिशब्दाभिप्रायः । सप्रतीकारम् प्रतीकारसहितम् । न तु चिन्तनमात्रेणैव । प्रतीकारश् चात्र भोगत्याग एव ज्ञेयः
kim uta vaktavyaṃ saṃpadīty apiśabdābhiprāyaḥ | sapratīkāram pratīkārasahitam | na tu cintanamātreṇaiva | pratīkāraś cātra bhogatyāga eva jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहिर् अपि विचारस्यैव साम्राज्यम् इति भावः
bahir api vicārasyaiva sāmrājyam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदवेदान्तरूपाः स्थितयः मर्यादाः वेदवेदान्तस्थितयः । स्थितिकारणम् संसारमर्यादाकारणभूताः
vedavedāntarūpāḥ sthitayaḥ maryādāḥ vedavedāntasthitayaḥ | sthitikāraṇam saṃsāramaryādākāraṇabhūtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजिह्मितम् तेजोऽभिमुखे हि चक्षुषि प्रतीघातेन जिह्मितत्वं परिवर्तितत्वं भवति । तच् चात्र नास्तीत्य् अर्थः
ajihmitam tejo'bhimukhe hi cakṣuṣi pratīghātena jihmitatvaṃ parivartitatvaṃ bhavati | tac cātra nāstīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्य शोच्यः सर्वैः शोचनीय इत्य् अर्थः । विवेकः आत्मा प्रधानं यस्य सः विवेकात्मा विवेकान्वित इत्य् अर्थः । जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते इत्य् अर्थः
sarvasya śocyaḥ sarvaiḥ śocanīya ity arthaḥ | vivekaḥ ātmā pradhānaṃ yasya saḥ vivekātmā vivekānvita ity arthaḥ | jayati sarvotkarṣeṇa vartate ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाल्या रक्षणीया
pālyā rakṣaṇīyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञाताः अधिगता । ऊर्ध्वे उत्तीर्णे चिन्मात्रे । गतिः यैते
jñātāḥ adhigatā | ūrdhve uttīrṇe cinmātre | gatiḥ yaite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानर्थशतजर्जर इत्य् अत्र चशब्दो ऽध्याहार्यः । अविचारेणाविवेकेन विनष्टः विस्मृतः । आत्मा पारमार्थिकं स्वरूपं यस्य । तादृशः
nānarthaśatajarjara ity atra caśabdo 'dhyāhāryaḥ | avicāreṇāvivekena vinaṣṭaḥ vismṛtaḥ | ātmā pāramārthikaṃ svarūpaṃ yasya | tādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे ये अनर्थाः । तेषां निजः स्वकीयः । आवासः सर्वानर्थश्रयम् इत्य् अर्थः
sarve ye anarthāḥ | teṣāṃ nijaḥ svakīyaḥ | āvāsaḥ sarvānarthaśrayam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि यस्मादर्थे । अवलम्बनम् आधारः
hi yasmādarthe | avalambanam ādhāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मना मनसा । आत्मानं परमात्मानम् । अवष्टभ्य भावनया गृहीत्वा
ātmanā manasā | ātmānaṃ paramātmānam | avaṣṭabhya bhāvanayā gṛhītvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यायेन युक्त्या । परामर्शः सन्ततभावनम्
nyāyena yuktyā | parāmarśaḥ santatabhāvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिषयेनान्धम् अन्धान्धम् । तादृशं च तत् मोहमुखरं च । जाड्येन विपर्यासयुक्तम् इत्य् अर्थः । दुःखाय स्वस्य परस्य चेति ज्ञेयम्
atiṣayenāndham andhāndham | tādṛśaṃ ca tat mohamukharaṃ ca | jāḍyena viparyāsayuktam ity arthaḥ | duḥkhāya svasya parasya ceti jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहः ग्रहणं । उत्सर्गः त्यागः
grahaḥ grahaṇaṃ | utsargaḥ tyāgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वम् चिन्मात्राख्यं परमं तत्त्वम् । आत्मनि शुद्धचिन्मात्ररूपे आत्मनि । शान्तत्वस्य स्वरूपं कथयति । सर्वेति । सर्वदुःखक्षयस्यैव शान्तिरूपत्वात्
tattvam cinmātrākhyaṃ paramaṃ tattvam | ātmani śuddhacinmātrarūpe ātmani | śāntatvasya svarūpaṃ kathayati | sarveti | sarvaduḥkhakṣayasyaiva śāntirūpatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किल निश्चये । भुवि कर्मणां सफलता फलते । स्फुटविचारदृशैव स्फुटा या विचारदृक् । तयैव । उत्तमात् विशेषतः । प्रकटतां गच्छतः विवेकस्यैव सर्वप्रकटने शक्तत्वात् । अतः इयं विचारिता शमवते भवते ऽपि विरोचताम् । इति शिवम्
kila niścaye | bhuvi karmaṇāṃ saphalatā phalate | sphuṭavicāradṛśaiva sphuṭā yā vicāradṛk | tayaiva | uttamāt viśeṣataḥ | prakaṭatāṃ gacchataḥ vivekasyaiva sarvaprakaṭane śaktatvāt | ataḥ iyaṃ vicāritā śamavate bhavate 'pi virocatām | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.