पूर्वार्धे यस्येति शेषः
pūrvārdhe yasyeti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·2·2.8
Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 2.8
इदम् इत्थम् इति गिर इदं इत्थं संपन्नम् इति वाचः
idam ittham iti gira idaṃ itthaṃ saṃpannam iti vācaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्तो गृहीतः । दुरवबोधेन अज्ञानेन । इवशब्दः यथाशाब्दार्थे
ātto gṛhītaḥ | duravabodhena ajñānena | ivaśabdaḥ yathāśābdārthe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतार्थो ऽयम्
gatārtho 'yam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूढानुमानसंसिद्धं दैवं यस्य दुर्मतेः अज्ञानिनः । अस्ति परमार्थसद् अस्ति । तेन दुर्मतिना । पावके अग्नौ स्थित्वा । दैवाद् दाहः अस्तु मास्तु वेति वक्तव्यम् । तत्र त्व् असौ नैतद् वक्तुं शक्नोति दाहैकलब्धेर् इति भावः
mūḍhānumānasaṃsiddhaṃ daivaṃ yasya durmateḥ ajñāninaḥ | asti paramārthasad asti | tena durmatinā | pāvake agnau sthitvā | daivād dāhaḥ astu māstu veti vaktavyam | tatra tv asau naitad vaktuṃ śaknoti dāhaikalabdher iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्म कर्मसंपादकम् इत्य् अर्थः । न चैतत् संभवति अकिंचित्कुर्वतः स्नानाद्यनुपपत्तेर् इति भावः
karma karmasaṃpādakam ity arthaḥ | na caitat saṃbhavati akiṃcitkurvataḥ snānādyanupapatter iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संचार्यते संचरणशीलः संपाद्यते । किम् इति । केन इति शेषः । दैवाङ्गीकारे न को ऽपि कस्याप्य् उपदेशं कुर्याद् इति भावः
saṃcāryate saṃcaraṇaśīlaḥ saṃpādyate | kim iti | kena iti śeṣaḥ | daivāṅgīkāre na ko 'pi kasyāpy upadeśaṃ kuryād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु दैवेन सहैव पुरुषः कार्यं करोतीत्य् । अत्राह न चामूर्तेन दैवेन मूर्तस्य सहकर्तृता । हस्तादीन् ईहतश् चैव न दैवेन क्वचित् कृतम् अमूर्तेन मूर्तिरहितेन दैवेन । हस्तादीन् ईहतः चेष्टतः । मूर्तस्य पुरुषस्य । सहकर्तृता च न भवति । अतः दैवेन कृतम् दैवकर्तृकं कार्यं । क्वचित् न भवति
nanu daivena sahaiva puruṣaḥ kāryaṃ karotīty | atrāha na cāmūrtena daivena mūrtasya sahakartṛtā | hastādīn īhataś caiva na daivena kvacit kṛtam amūrtena mūrtirahitena daivena | hastādīn īhataḥ ceṣṭataḥ | mūrtasya puruṣasya | sahakartṛtā ca na bhavati | ataḥ daivena kṛtam daivakartṛkaṃ kāryaṃ | kvacit na bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृतशरीरे कर्तृत्वादर्शनान् मनोबुद्धी कल्प्येते । न च दैवस्यात्र कश्चिद् उपयोग इति । न तत्कल्पनावसर इति भावः
mṛtaśarīre kartṛtvādarśanān manobuddhī kalpyete | na ca daivasyātra kaścid upayoga iti | na tatkalpanāvasara iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिः ज्ञानं । पृथक् चेत् यद्य् अस्ति । तदार्थः अन्य एकस्मात् द्वितीयः पृथग् इति यावत् । अस्ति बुद्धिः सा एव । न तु भिन्ना चेद् भवति । तदा तयोः अर्थयोः का अन्यता भवति । अतो ऽत्र केवलसद्दृश्याच् छरीरादेर् एव कार्यं भवत्व् इति भावः । नन्व् अत्र बुद्धिपृथक्त्वोपयोगो नास्ति । कल्पनाया एव प्रमाणत्वाद् इत्य् । अत्राह । कल्पनेति । कल्पना प्रथमं प्रमाणं नास्ति चेद् । वास्ति । तदा पौरुषं किं न कल्प्यते । कल्पनया संभाव्यते समानन्यायत्वात्
buddhiḥ jñānaṃ | pṛthak cet yady asti | tadārthaḥ anya ekasmāt dvitīyaḥ pṛthag iti yāvat | asti buddhiḥ sā eva | na tu bhinnā ced bhavati | tadā tayoḥ arthayoḥ kā anyatā bhavati | ato 'tra kevalasaddṛśyāc charīrāder eva kāryaṃ bhavatv iti bhāvaḥ | nanv atra buddhipṛthaktvopayogo nāsti | kalpanāyā eva pramāṇatvād ity | atrāha | kalpaneti | kalpanā prathamaṃ pramāṇaṃ nāsti ced | vāsti | tadā pauruṣaṃ kiṃ na kalpyate | kalpanayā saṃbhāvyate samānanyāyatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वपुष्मतः मूर्तस्य शरीरिणः । अमूर्तेन मूर्तिरहितेन दैवेन । सङ्गः सहकर्तृत्वं नास्ति । केनेव । नभसा इव । ननु तथापि अमूर्तम् एव कर्तृ भवत्व् इत्य् । अत्राह । मूर्तं चेति । अस्माभिः मूर्तम् एव लग्नं कार्यलग्नं दृश्यते । अतः तस्यैव कर्तृत्वं युक्तम् इति भावः । फलितं कथयति । तस्माद् इति । तस्मात् ततो हेतोः । दैवं न विद्यते । तत्कल्पनायाः निरस्तत्वात्
vapuṣmataḥ mūrtasya śarīriṇaḥ | amūrtena mūrtirahitena daivena | saṅgaḥ sahakartṛtvaṃ nāsti | keneva | nabhasā iva | nanu tathāpi amūrtam eva kartṛ bhavatv ity | atrāha | mūrtaṃ ceti | asmābhiḥ mūrtam eva lagnaṃ kāryalagnaṃ dṛśyate | ataḥ tasyaiva kartṛtvaṃ yuktam iti bhāvaḥ | phalitaṃ kathayati | tasmād iti | tasmāt tato hetoḥ | daivaṃ na vidyate | tatkalpanāyāḥ nirastatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनियोक्ता प्रेरकः । अन्यद् दैवाख्यं अन्यत् वस्तु । शेरताम् कार्येष्व् अनुद्योगं भजन्ताम्
viniyoktā prerakaḥ | anyad daivākhyaṃ anyat vastu | śeratām kāryeṣv anudyogaṃ bhajantām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईदृशम् स्थितम् ईदृशम् संपन्नम्
īdṛśam sthitam īdṛśam saṃpannam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्पराः स्वयंकल्पितदैवपराः । ते मूढाः । पुरुषार्थेन पौरुषेण । उत्तमं पदम् मोक्षाख्यम् उत्कृष्टं स्थानम्
tatparāḥ svayaṃkalpitadaivaparāḥ | te mūḍhāḥ | puruṣārthena pauruṣeṇa | uttamaṃ padam mokṣākhyam utkṛṣṭaṃ sthānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रचक्ष्यते कथ्यते । न केनापि प्रचक्ष्यते इति भावः
pracakṣyate kathyate | na kenāpi pracakṣyate iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालविद्भिः दैवज्ञैः
kālavidbhiḥ daivajñaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज्ज्ञः पण्डितः
tajjñaḥ paṇḍitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमीभिः पौरुषयुक्तैर् एभिर् एव । परैः पौरुषरहितैः सामान्यजन्तुभिः । गगनगमिता परमाकाशचारित्वम्
amībhiḥ pauruṣayuktair ebhir eva | paraiḥ pauruṣarahitaiḥ sāmānyajantubhiḥ | gaganagamitā paramākāśacāritvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्साद्य बाधित्वा । देवसंघातान् देवसमूहान् । दानवेश्वराः हिरण्याक्ष्यादयः
utsādya bādhitvā | devasaṃghātān devasamūhān | dānaveśvarāḥ hiraṇyākṣyādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलूनशीर्णम् अतिचञ्चलम्
ālūnaśīrṇam aticañcalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करण्डके रन्ध्रयुक्ते काण्डसाधिते द्रव्यविशेषे । केनचित् प्रयोगेन हि करण्डे ऽपि जलं तिष्ठति
karaṇḍake randhrayukte kāṇḍasādhite dravyaviśeṣe | kenacit prayogena hi karaṇḍe 'pi jalaṃ tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरणेत्याद्य् उपलक्षणं सर्वक्रियाणाम्
haraṇetyādy upalakṣaṇaṃ sarvakriyāṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतार्थो ऽयम् । इति शिवम्
gatārtho 'yam | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.