उत्तरवाक्यस्थं वेत्तीति पदं पूर्ववाक्ये ऽपि योजनीयं । तेनायम् अर्थः । ब्रह्मवित् ब्रह्मज्ञानी । वेत्ति अनुभवति । किम् इति कर्मापेक्षायां पश्य मृगो धावतीतिवत् वाक्यं कर्मत्वेन कथयति वाग्भाभिर् इति । ब्रह्म नानापदार्थभावेन बृंहितं किम् अपि सूक्ष्मं वस्तु । भाति विलसति । स्फुरतीति यावत् । कैः भाति । यद्-इदं-तत्-स्व-शब्दार्थैः । यदादिसर्वनामशब्दवाच्यभूतैः पदार्थैः । तद्रूपेणेति यावत् । इत्थम्भावे तृतीया । पदार्थानां च यदादिसर्वनामवाच्यत्वं वस्तूपलक्षणं । यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते द्रव्यम् इत्य् उच्यते । सो ऽर्थः भेद्यत्वेन विवक्षित इत्य् अभियुक्तस्मरणात् ज्ञेयम् । कुत्राधारे भाति । आत्मनि स्वभित्तौ । तद्व्यतिरिक्तस्य द्वितीयस्याभावात् । इदं भानं च अर्थात् जाग्रत्कालीनं ज्ञेयम् । स्वप्नस्य दृष्टान्ततयोपादानात् सुषुप्तेः शून्यमात्रभानास्पदत्वाच् च । यद्-इदं-तत्-स्व-शब्दार्थैः काभिः । वाग्भाभिः । वाग् अत्र समानविषयत्वेन विकल्पः अभिप्रेतः । तेन विकल्पभानरूपैर् इत्य् अर्थः । भासमाना एते पदार्थाः हि स्वप्नपदार्थवत् विकल्परूपा एव । तत्सारतया स्थितस्य शुद्धचिन्मात्रस्यैव वस्तुतः अर्थत्वात् । कस्मिन्न् इव भाति । स्वप्ने इव । यथा स्वप्ने । ब्रह्म स्वप्नपदार्थतया बृंहितम् । आत्माख्ये वस्तुनि । आत्मनि स्वभित्तौ । वाग्भाभिः विकल्पभानभूतैः । यद्-इदं-तत्-स्व-शब्दार्थैः भाति । तथा इत्य् अर्थः । स्वप्ने हि आत्मभावेन स्थितस्य ब्रह्मणः पदार्थभावेन भानं सर्वसाक्षिकम् एव । नन्व् अन्ये बौद्धादयः सर्वथा पदार्थापह्नवं कुर्वन्ति । तत् कथं त्वयैवम् उक्तम् इत्य् आह यो यद् इति । यः यः कश्चित् ब्रह्मविदः बौद्धादिः यत् यत् पदार्थानां सर्वथा असत्त्वादि वेत्ति अनुभवति । सः तत् वेत्तु अनुभवतु । किम् अस्माकं तद्वेदनेन । ब्रह्मविद्वेदने एव तात्पर्यात् इति भावः । अत्र च यच्छब्दः इदमादित्रयेण सह समानाधिकरण्यदर्शनात् सामान्यनिष्ठः । शिष्टाः इदमादयः त्रयः विशेषनिष्ठाः । तत्रापि इदंशब्दः प्रत्यक्षवेद्यनिष्ठः इति सर्वनामचतुष्केनैव सर्वपदार्थाक्षेपसिद्धाव् अनुपयुक्तत्वाद् अन्येषाम् अकथनम् इति ज्ञेयम् । अथ वा ब्रह्मविद् इत्य् आमन्त्रणपदं ब्रह्मज्ञानाधिकृते श्रीरामे विशिष्टाधिकारित्वसूचनाय प्रयुक्तं । तथा च स्फुट एवार्थः । नापि दुर्योजकत्वाख्यदोषापत्तिः
uttaravākyasthaṃ vettīti padaṃ pūrvavākye 'pi yojanīyaṃ | tenāyam arthaḥ | brahmavit brahmajñānī | vetti anubhavati | kim iti karmāpekṣāyāṃ paśya mṛgo dhāvatītivat vākyaṃ karmatvena kathayati vāgbhābhir iti | brahma nānāpadārthabhāvena bṛṃhitaṃ kim api sūkṣmaṃ vastu | bhāti vilasati | sphuratīti yāvat | kaiḥ bhāti | yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthaiḥ | yadādisarvanāmaśabdavācyabhūtaiḥ padārthaiḥ | tadrūpeṇeti yāvat | itthambhāve tṛtīyā | padārthānāṃ ca yadādisarvanāmavācyatvaṃ vastūpalakṣaṇaṃ | yatra sarvanāma prayujyate dravyam ity ucyate | so 'rthaḥ bhedyatvena vivakṣita ity abhiyuktasmaraṇāt jñeyam | kutrādhāre bhāti | ātmani svabhittau | tadvyatiriktasya dvitīyasyābhāvāt | idaṃ bhānaṃ ca arthāt jāgratkālīnaṃ jñeyam | svapnasya dṛṣṭāntatayopādānāt suṣupteḥ śūnyamātrabhānāspadatvāc ca | yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthaiḥ kābhiḥ | vāgbhābhiḥ | vāg atra samānaviṣayatvena vikalpaḥ abhipretaḥ | tena vikalpabhānarūpair ity arthaḥ | bhāsamānā ete padārthāḥ hi svapnapadārthavat vikalparūpā eva | tatsāratayā sthitasya śuddhacinmātrasyaiva vastutaḥ arthatvāt | kasminn iva bhāti | svapne iva | yathā svapne | brahma svapnapadārthatayā bṛṃhitam | ātmākhye vastuni | ātmani svabhittau | vāgbhābhiḥ vikalpabhānabhūtaiḥ | yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthaiḥ bhāti | tathā ity arthaḥ | svapne hi ātmabhāvena sthitasya brahmaṇaḥ padārthabhāvena bhānaṃ sarvasākṣikam eva | nanv anye bauddhādayaḥ sarvathā padārthāpahnavaṃ kurvanti | tat kathaṃ tvayaivam uktam ity āha yo yad iti | yaḥ yaḥ kaścit brahmavidaḥ bauddhādiḥ yat yat padārthānāṃ sarvathā asattvādi vetti anubhavati | saḥ tat vettu anubhavatu | kim asmākaṃ tadvedanena | brahmavidvedane eva tātparyāt iti bhāvaḥ | atra ca yacchabdaḥ idamāditrayeṇa saha samānādhikaraṇyadarśanāt sāmānyaniṣṭhaḥ | śiṣṭāḥ idamādayaḥ trayaḥ viśeṣaniṣṭhāḥ | tatrāpi idaṃśabdaḥ pratyakṣavedyaniṣṭhaḥ iti sarvanāmacatuṣkenaiva sarvapadārthākṣepasiddhāv anupayuktatvād anyeṣām akathanam iti jñeyam | atha vā brahmavid ity āmantraṇapadaṃ brahmajñānādhikṛte śrīrāme viśiṣṭādhikāritvasūcanāya prayuktaṃ | tathā ca sphuṭa evārthaḥ | nāpi duryojakatvākhyadoṣāpattiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.