Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 3.1

उत्तरवाक्यस्थं वेत्तीति पदं पूर्ववाक्ये ऽपि योजनीयं । तेनायम् अर्थः । ब्रह्मवित् ब्रह्मज्ञानी । वेत्ति अनुभवति । किम् इति कर्मापेक्षायां पश्य मृगो धावतीतिवत् वाक्यं कर्मत्वेन कथयति वाग्भाभिर् इति । ब्रह्म नानापदार्थभावेन बृंहितं किम् अपि सूक्ष्मं वस्तु । भाति विलसति । स्फुरतीति यावत् । कैः भाति । यद्-इदं-तत्-स्व-शब्दार्थैः । यदादिसर्वनामशब्दवाच्यभूतैः पदार्थैः । तद्रूपेणेति यावत् । इत्थम्भावे तृतीया । पदार्थानां च यदादिसर्वनामवाच्यत्वं वस्तूपलक्षणं । यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते द्रव्यम् इत्य् उच्यते । सो ऽर्थः भेद्यत्वेन विवक्षित इत्य् अभियुक्तस्मरणात् ज्ञेयम् । कुत्राधारे भाति । आत्मनि स्वभित्तौ । तद्व्यतिरिक्तस्य द्वितीयस्याभावात् । इदं भानं च अर्थात् जाग्रत्कालीनं ज्ञेयम् । स्वप्नस्य दृष्टान्ततयोपादानात् सुषुप्तेः शून्यमात्रभानास्पदत्वाच् च । यद्-इदं-तत्-स्व-शब्दार्थैः काभिः । वाग्भाभिः । वाग् अत्र समानविषयत्वेन विकल्पः अभिप्रेतः । तेन विकल्पभानरूपैर् इत्य् अर्थः । भासमाना एते पदार्थाः हि स्वप्नपदार्थवत् विकल्परूपा एव । तत्सारतया स्थितस्य शुद्धचिन्मात्रस्यैव वस्तुतः अर्थत्वात् । कस्मिन्न् इव भाति । स्वप्ने इव । यथा स्वप्ने । ब्रह्म स्वप्नपदार्थतया बृंहितम् । आत्माख्ये वस्तुनि । आत्मनि स्वभित्तौ । वाग्भाभिः विकल्पभानभूतैः । यद्-इदं-तत्-स्व-शब्दार्थैः भाति । तथा इत्य् अर्थः । स्वप्ने हि आत्मभावेन स्थितस्य ब्रह्मणः पदार्थभावेन भानं सर्वसाक्षिकम् एव । नन्व् अन्ये बौद्धादयः सर्वथा पदार्थापह्नवं कुर्वन्ति । तत् कथं त्वयैवम् उक्तम् इत्य् आह यो यद् इति । यः यः कश्चित् ब्रह्मविदः बौद्धादिः यत् यत् पदार्थानां सर्वथा असत्त्वादि वेत्ति अनुभवति । सः तत् वेत्तु अनुभवतु । किम् अस्माकं तद्वेदनेन । ब्रह्मविद्वेदने एव तात्पर्यात् इति भावः । अत्र च यच्छब्दः इदमादित्रयेण सह समानाधिकरण्यदर्शनात् सामान्यनिष्ठः । शिष्टाः इदमादयः त्रयः विशेषनिष्ठाः । तत्रापि इदंशब्दः प्रत्यक्षवेद्यनिष्ठः इति सर्वनामचतुष्केनैव सर्वपदार्थाक्षेपसिद्धाव् अनुपयुक्तत्वाद् अन्येषाम् अकथनम् इति ज्ञेयम् । अथ वा ब्रह्मविद् इत्य् आमन्त्रणपदं ब्रह्मज्ञानाधिकृते श्रीरामे विशिष्टाधिकारित्वसूचनाय प्रयुक्तं । तथा च स्फुट एवार्थः । नापि दुर्योजकत्वाख्यदोषापत्तिः

uttaravākyasthaṃ vettīti padaṃ pūrvavākye 'pi yojanīyaṃ | tenāyam arthaḥ | brahmavit brahmajñānī | vetti anubhavati | kim iti karmāpekṣāyāṃ paśya mṛgo dhāvatītivat vākyaṃ karmatvena kathayati vāgbhābhir iti | brahma nānāpadārthabhāvena bṛṃhitaṃ kim api sūkṣmaṃ vastu | bhāti vilasati | sphuratīti yāvat | kaiḥ bhāti | yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthaiḥ | yadādisarvanāmaśabdavācyabhūtaiḥ padārthaiḥ | tadrūpeṇeti yāvat | itthambhāve tṛtīyā | padārthānāṃ ca yadādisarvanāmavācyatvaṃ vastūpalakṣaṇaṃ | yatra sarvanāma prayujyate dravyam ity ucyate | so 'rthaḥ bhedyatvena vivakṣita ity abhiyuktasmaraṇāt jñeyam | kutrādhāre bhāti | ātmani svabhittau | tadvyatiriktasya dvitīyasyābhāvāt | idaṃ bhānaṃ ca arthāt jāgratkālīnaṃ jñeyam | svapnasya dṛṣṭāntatayopādānāt suṣupteḥ śūnyamātrabhānāspadatvāc ca | yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthaiḥ kābhiḥ | vāgbhābhiḥ | vāg atra samānaviṣayatvena vikalpaḥ abhipretaḥ | tena vikalpabhānarūpair ity arthaḥ | bhāsamānā ete padārthāḥ hi svapnapadārthavat vikalparūpā eva | tatsāratayā sthitasya śuddhacinmātrasyaiva vastutaḥ arthatvāt | kasminn iva bhāti | svapne iva | yathā svapne | brahma svapnapadārthatayā bṛṃhitam | ātmākhye vastuni | ātmani svabhittau | vāgbhābhiḥ vikalpabhānabhūtaiḥ | yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthaiḥ bhāti | tathā ity arthaḥ | svapne hi ātmabhāvena sthitasya brahmaṇaḥ padārthabhāvena bhānaṃ sarvasākṣikam eva | nanv anye bauddhādayaḥ sarvathā padārthāpahnavaṃ kurvanti | tat kathaṃ tvayaivam uktam ity āha yo yad iti | yaḥ yaḥ kaścit brahmavidaḥ bauddhādiḥ yat yat padārthānāṃ sarvathā asattvādi vetti anubhavati | saḥ tat vettu anubhavatu | kim asmākaṃ tadvedanena | brahmavidvedane eva tātparyāt iti bhāvaḥ | atra ca yacchabdaḥ idamāditrayeṇa saha samānādhikaraṇyadarśanāt sāmānyaniṣṭhaḥ | śiṣṭāḥ idamādayaḥ trayaḥ viśeṣaniṣṭhāḥ | tatrāpi idaṃśabdaḥ pratyakṣavedyaniṣṭhaḥ iti sarvanāmacatuṣkenaiva sarvapadārthākṣepasiddhāv anupayuktatvād anyeṣām akathanam iti jñeyam | atha vā brahmavid ity āmantraṇapadaṃ brahmajñānādhikṛte śrīrāme viśiṣṭādhikāritvasūcanāya prayuktaṃ | tathā ca sphuṭa evārthaḥ | nāpi duryojakatvākhyadoṣāpattiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन न्यायेन अनया पदार्थानां ब्रह्ममयत्वे ऽपि भेदसाधिकया ब्रह्मविदनुभवरूपया युक्त्या । न तु पदार्थानां सर्वथापह्नवकारिण्या बौद्धादियुक्त्या । सर्गे सृजिक्रियाकर्मणि भावजाते । ब्रह्माम्बरे ब्रह्माकाशरूपे । सति । त्वम् किंरूपः । त्वम् किम् इदं किंरूपम् इदं शास्त्रं । कस्य किंरूपस्य शिष्यस्य । वक्षि कथयसि । सर्वस्य ब्रह्मैकरूपत्वात् । इति एवंरूपं । यत् चोद्यम् आक्षेपः । तेन चञ्चुः प्रसिद्धः । एवंरूपचोद्यकारीति यावत् । निराकृतः प्रतिक्षिप्तः भवति । तेन वित्त इति चञ्चुप्प्रत्ययः । वित्तः प्रसिद्ध इत्य् अर्थः । ननु कथम् एतेन चोद्यनिरासः । उच्यते । ब्रह्मविदा परमार्थेन ब्रह्मैकत्वे ऽपि व्यवहारदशायां स्वप्नतुल्यस्य शिष्यस्य यादृशो यक्षः तादृशो बलिर् इति न्यायाश्रयणेन तद्रूपोपदेशकरणं युक्तम् एव स्वप्नतुल्यस्य जगतः अङ्गीकरणात् । सर्वथा पदार्थापह्नवकारिणां बौद्धादीनाम् एवेदं चोद्यं युक्तम् इति

anena nyāyena anayā padārthānāṃ brahmamayatve 'pi bhedasādhikayā brahmavidanubhavarūpayā yuktyā | na tu padārthānāṃ sarvathāpahnavakāriṇyā bauddhādiyuktyā | sarge sṛjikriyākarmaṇi bhāvajāte | brahmāmbare brahmākāśarūpe | sati | tvam kiṃrūpaḥ | tvam kim idaṃ kiṃrūpam idaṃ śāstraṃ | kasya kiṃrūpasya śiṣyasya | vakṣi kathayasi | sarvasya brahmaikarūpatvāt | iti evaṃrūpaṃ | yat codyam ākṣepaḥ | tena cañcuḥ prasiddhaḥ | evaṃrūpacodyakārīti yāvat | nirākṛtaḥ pratikṣiptaḥ bhavati | tena vitta iti cañcuppratyayaḥ | vittaḥ prasiddha ity arthaḥ | nanu katham etena codyanirāsaḥ | ucyate | brahmavidā paramārthena brahmaikatve 'pi vyavahāradaśāyāṃ svapnatulyasya śiṣyasya yādṛśo yakṣaḥ tādṛśo balir iti nyāyāśrayaṇena tadrūpopadeśakaraṇaṃ yuktam eva svapnatulyasya jagataḥ aṅgīkaraṇāt | sarvathā padārthāpahnavakāriṇāṃ bauddhādīnām evedaṃ codyaṃ yuktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावच्छब्दः साकल्ये । अहं वसिष्ठाख्यः गुरुः । इदं मोक्षोपायाभिधं शास्त्रं । तावत् साकल्येन । वच्मि कथयामि । कथं वच्मि । यथाज्ञानम् ज्ञानानुसारेण । तथा यथावस्तु वस्त्वनुसारेण । तद्वत् यथाक्रमम् क्रमानुसारेण । पुनः कथम् । यथास्वभावं स्वभावानुसारेण । ज्ञानादयः चत्वार एव हि शास्त्रप्रवृत्तिनिमित्तभूताः । तत् ततो हेतोः । हे बुधाः । युष्माभिः सर्वम् श्रूयताम् श्रवणगोचरीक्रियताम् । बुधा इत्य् आमन्त्रणपदं बुधानाम् एवैतच्छास्त्रश्रवणे अधिकारित्वं सूचयति । सर्वम् इत्य् अनेन सकलम् इदं श्रुत्वा परमप्रयोजनावाप्तिः भविष्यतीत्य् अर्धाद् उत्थाय न गन्तव्यम् इति सूचितम्

tāvacchabdaḥ sākalye | ahaṃ vasiṣṭhākhyaḥ guruḥ | idaṃ mokṣopāyābhidhaṃ śāstraṃ | tāvat sākalyena | vacmi kathayāmi | kathaṃ vacmi | yathājñānam jñānānusāreṇa | tathā yathāvastu vastvanusāreṇa | tadvat yathākramam kramānusāreṇa | punaḥ katham | yathāsvabhāvaṃ svabhāvānusāreṇa | jñānādayaḥ catvāra eva hi śāstrapravṛttinimittabhūtāḥ | tat tato hetoḥ | he budhāḥ | yuṣmābhiḥ sarvam śrūyatām śravaṇagocarīkriyatām | budhā ity āmantraṇapadaṃ budhānām evaitacchāstraśravaṇe adhikāritvaṃ sūcayati | sarvam ity anena sakalam idaṃ śrutvā paramaprayojanāvāptiḥ bhaviṣyatīty ardhād utthāya na gantavyam iti sūcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतयति पाषाणप्रख्यं करणवर्गं स्वावेशेन चेतनक्रियाकर्तृत्वे प्रेरयतीति चित् सर्वान्तर्गतं किम् अपि शुद्धं तत्त्वं । अथ वा चेततीति चित् चितिक्रियाकर्तृभूतं किम् अपि तत्त्वम् । सा एव नभः सर्वव्यापकत्वात् आकाशं । तत् चिन्नभः चिदाकाशः । जगत् गमनशीलम् दृश्यप्रपञ्चं । स्वप्नवत् पश्यति स्वप्नवत् स्वयं कल्पयित्वा अनुभवति । कीदृशं जगत् । देहविन्मयं । देहवित् देहो ऽहम् इति ज्ञानम् । अहङ्कार इति यावत् । तस्य विकारः देहविन्मयं अहङ्कारस्वरूपं । न तु शुद्धम् इत्य् अर्थः । ननु स्वप्नः किम् इह दृष्टान्तत्वेन दत्त इत्य् । अत्राह स्वप्नेति । स्वप्ने दृष्टाः संसाराः स्वप्नसंसाराः । ते एव दृष्टान्ताः निर्णयस्थानानि । ते स्वप्नसंसारदृष्टान्ताः इहैवास्मिन् जाग्रत्प्रपञ्चे एवान्तः । सम्यक् । न तु आमुख एव । अन्विताः सम्बद्धाः भवन्ति । कल्पनामात्रसिद्धत्वात् । अतः स्वप्नस्य दृष्टान्तत्वम् उक्तम् इति भावः

cetayati pāṣāṇaprakhyaṃ karaṇavargaṃ svāveśena cetanakriyākartṛtve prerayatīti cit sarvāntargataṃ kim api śuddhaṃ tattvaṃ | atha vā cetatīti cit citikriyākartṛbhūtaṃ kim api tattvam | sā eva nabhaḥ sarvavyāpakatvāt ākāśaṃ | tat cinnabhaḥ cidākāśaḥ | jagat gamanaśīlam dṛśyaprapañcaṃ | svapnavat paśyati svapnavat svayaṃ kalpayitvā anubhavati | kīdṛśaṃ jagat | dehavinmayaṃ | dehavit deho 'ham iti jñānam | ahaṅkāra iti yāvat | tasya vikāraḥ dehavinmayaṃ ahaṅkārasvarūpaṃ | na tu śuddham ity arthaḥ | nanu svapnaḥ kim iha dṛṣṭāntatvena datta ity | atrāha svapneti | svapne dṛṣṭāḥ saṃsārāḥ svapnasaṃsārāḥ | te eva dṛṣṭāntāḥ nirṇayasthānāni | te svapnasaṃsāradṛṣṭāntāḥ ihaivāsmin jāgratprapañce evāntaḥ | samyak | na tu āmukha eva | anvitāḥ sambaddhāḥ bhavanti | kalpanāmātrasiddhatvāt | ataḥ svapnasya dṛṣṭāntatvam uktam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ग्रहेणोक्तम् अर्थं मूढबुद्धिषु प्रवेशनाय स्वतः सर्वज्ञं श्रीरामं मध्येकृत्य विस्तारयितुं प्रस्तौति मुमुक्षुव्यवहारोक्तिमयात् प्रकरणात् परम् । अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं परिकथ्यते ॥मु ३,१।५॥मुमुक्षुव्यवहारस्योक्तिः प्राचुर्येण प्रस्तुता यस्मिन् । तत् मुमुक्षुव्यवहारोक्तिमयं । तादृशात् प्रकरणात् । मुमुक्षुव्यवहाराख्यात् प्रकरणाद् इति यावत् । परम् अन्यत् । परिकथ्यते सम्यक् कथ्यते

saṅgraheṇoktam arthaṃ mūḍhabuddhiṣu praveśanāya svataḥ sarvajñaṃ śrīrāmaṃ madhyekṛtya vistārayituṃ prastauti mumukṣuvyavahāroktimayāt prakaraṇāt param / athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ parikathyate //MU 3,1.5//mumukṣuvyavahārasyoktiḥ prācuryeṇa prastutā yasmin | tat mumukṣuvyavahāroktimayaṃ | tādṛśāt prakaraṇāt | mumukṣuvyavahārākhyāt prakaraṇād iti yāvat | param anyat | parikathyate samyak kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयम् अनुभूयमानः । बन्धः दृश्यासक्तत्वं । दृश्यसद्भावः दृश्येन दृशिक्रियाविषयेण भावजातेन । सद्भावः स्वरूपलाभः । द्रष्टारं प्रति स्फुरणम् इति यावत् । यस्य । सः तादृशः भवति । दृश्याभावे सति बन्धनं बन्धः । न भवति । न हि रज्ज्वभावे बन्धनं दृष्टम् । ननु सतो दृश्यस्य कथम् अभावः सेत्स्यतीत्य् । अत्राह न सम्भवतीति । तुशब्दः सम्भविनः शुद्धद्रष्टुः सकाशात् दृश्यस्य व्यतिरेकद्योतकः । दृश्यं न सम्भवति सम्भवनक्रियाकर्तृत्वं न भजति । स्वप्नन्यायेन प्रतीतिमात्रसिद्धत्वात् । ननु कथम् एतद् इत्य् । अत्राह यथेदम् इति । इदं दृश्यासम्भवनं । यथा भवति । तत् क्रमात् शृणु

ayam anubhūyamānaḥ | bandhaḥ dṛśyāsaktatvaṃ | dṛśyasadbhāvaḥ dṛśyena dṛśikriyāviṣayeṇa bhāvajātena | sadbhāvaḥ svarūpalābhaḥ | draṣṭāraṃ prati sphuraṇam iti yāvat | yasya | saḥ tādṛśaḥ bhavati | dṛśyābhāve sati bandhanaṃ bandhaḥ | na bhavati | na hi rajjvabhāve bandhanaṃ dṛṣṭam | nanu sato dṛśyasya katham abhāvaḥ setsyatīty | atrāha na sambhavatīti | tuśabdaḥ sambhavinaḥ śuddhadraṣṭuḥ sakāśāt dṛśyasya vyatirekadyotakaḥ | dṛśyaṃ na sambhavati sambhavanakriyākartṛtvaṃ na bhajati | svapnanyāyena pratītimātrasiddhatvāt | nanu katham etad ity | atrāha yathedam iti | idaṃ dṛśyāsambhavanaṃ | yathā bhavati | tat kramāt śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्माधर्मोल्लङ्घनेन मोक्षम् । धर्मेण स्वर्गम् । अधर्मेण नरकम् इति विभागः

dharmādharmollaṅghanena mokṣam | dharmeṇa svargam | adharmeṇa narakam iti vibhāgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः उत्पत्त्यादीनाम् एकाधिकरणत्वं अस्ति । अतः तेषु क्रमभाविषु उत्पत्त्यादिषु मध्ये । अवबोधार्थं त्वज्ज्ञानार्थं । इहास्मिन् प्रकरणे । अहम् तावत् प्रथमं । तत् कथयामि । तत् किं । यः पुरुषः । यथा येन प्रकारेण । संसृतौ संसरणस्वभावे संसारे । पूर्वम् एव सर्गादौ एव । उत्पत्तिम् एति ब्रह्मणः व्यतिरिक्तत्वेन सत्तां भजति । ततो ऽनन्तरं स्थितिप्रकरणादौ वर्धनादिकम् अपि कथयामीति भावः । हिशब्दः निश्चये । अत एवास्य प्रकरणस्योत्पत्तिप्रकरणम् इति नामापि भवतीति ज्ञेयम्

yataḥ utpattyādīnām ekādhikaraṇatvaṃ asti | ataḥ teṣu kramabhāviṣu utpattyādiṣu madhye | avabodhārthaṃ tvajjñānārthaṃ | ihāsmin prakaraṇe | aham tāvat prathamaṃ | tat kathayāmi | tat kiṃ | yaḥ puruṣaḥ | yathā yena prakāreṇa | saṃsṛtau saṃsaraṇasvabhāve saṃsāre | pūrvam eva sargādau eva | utpattim eti brahmaṇaḥ vyatiriktatvena sattāṃ bhajati | tato 'nantaraṃ sthitiprakaraṇādau vardhanādikam api kathayāmīti bhāvaḥ | hiśabdaḥ niścaye | ata evāsya prakaraṇasyotpattiprakaraṇam iti nāmāpi bhavatīti jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे राघव । त्वम् इदम् जगदुत्पत्तिरूपं । प्रकरणार्थं उत्पत्तिप्रकरणाभिधेयं । सङ्क्षेपात् सङ्क्षेपेण शृणु । ततः सङ्क्षेपानन्तरम् । यथेप्सितं ईप्सितानुसारि विस्तरं कथयिष्यामि । सङ्क्षेपकथनेन विना त्वत्सन्देहानुत्थानात् विस्तरेण कथनं न सम्भवति । सन्देहविषयत्वात् विस्तरस्येति भावः

he rāghava | tvam idam jagadutpattirūpaṃ | prakaraṇārthaṃ utpattiprakaraṇābhidheyaṃ | saṅkṣepāt saṅkṣepeṇa śṛṇu | tataḥ saṅkṣepānantaram | yathepsitaṃ īpsitānusāri vistaraṃ kathayiṣyāmi | saṅkṣepakathanena vinā tvatsandehānutthānāt vistareṇa kathanaṃ na sambhavati | sandehaviṣayatvāt vistarasyeti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माभिः यत् । इदम् पुरोवर्ति । स्थावरजङ्गमं स्थावरजङ्गमस्वरूप । जगत् नश्वरं भावजातं । दृश्यते अनुभूयते । तत् कल्पान्ते आन्तरार्थविवक्षायां सर्वदृश्यक्षयरूपायां तुर्यावस्थायां विशेषतः तदतीतावस्थायां च । बाह्यार्थविवक्षायां तु कालान्तरभाविनि प्रलयकाले । प्रविनश्यति प्रकर्षेण संस्काराख्यात् मूलाद् आधाराद् नश्यति । मूलकारणभावेनावस्थानात् अदर्शनं याति । क इव । स्वप्न इव । यथा सुषुप्ते स्वप्नः नश्यति । तथेत्य् अर्थः । ननु सुषुप्तौ जगतो बीजभावेनावस्थानात् अन्यथा पुनर्भवायोगात् कथम् अयम् उपमानोपमेयभावः सिद्ध्यतीति चेन् । न । स्तैमित्याख्यस्य सामान्यधर्मस्योभयत्राप्य् अवस्थानात् सामान्यधर्ममात्राश्रयणेनैव हि उपमानोपमेयभावः उत्तिष्ठति । इति न को ऽपि विरोधः

asmābhiḥ yat | idam purovarti | sthāvarajaṅgamaṃ sthāvarajaṅgamasvarūpa | jagat naśvaraṃ bhāvajātaṃ | dṛśyate anubhūyate | tat kalpānte āntarārthavivakṣāyāṃ sarvadṛśyakṣayarūpāyāṃ turyāvasthāyāṃ viśeṣataḥ tadatītāvasthāyāṃ ca | bāhyārthavivakṣāyāṃ tu kālāntarabhāvini pralayakāle | pravinaśyati prakarṣeṇa saṃskārākhyāt mūlād ādhārād naśyati | mūlakāraṇabhāvenāvasthānāt adarśanaṃ yāti | ka iva | svapna iva | yathā suṣupte svapnaḥ naśyati | tathety arthaḥ | nanu suṣuptau jagato bījabhāvenāvasthānāt anyathā punarbhavāyogāt katham ayam upamānopameyabhāvaḥ siddhyatīti cen | na | staimityākhyasya sāmānyadharmasyobhayatrāpy avasthānāt sāmānyadharmamātrāśrayaṇenaiva hi upamānopameyabhāvaḥ uttiṣṭhati | iti na ko 'pi virodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्स्वरूपप्रकटनार्थम् अयं यत्नः कृतः तन् मूलकारणं शेषत्वेन कथयति ततः स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं यत् किञ्चिद् अवशिष्यते ॥मु ३,१।११॥ततः प्रपञ्चनाशानन्तरम् । यत् किञ्चित् केनापि नाम्ना वक्तुम् अशाक्यं किम् अपि सूक्ष्मं वस्तु । शिष्यते शेषतया तिष्ठति । तस्यापि नाशे नाशोपलब्धुर् अभावेन सम्पन्नो ऽपि प्रपञ्चनाशः । असत्कल्प एव स्याद् इति भावः । ननु नामतः तद् वस्तु कथं नोक्तम् इत्य् । अत्र विशेषणद्वारेण हेतुम् आहानाख्यम् इति । अनाख्यम् आख्याकर्तृत्वेन स्थितत्वात् आख्याकर्मतां नेतुम् अशक्यम् । ननु कथं तद् अनाख्यम् अस्तीत्य् । अत्रापि विशेषणद्वारेण हेतुम् आहानभिव्यक्तम् इति । अनभिव्यक्तम् अतिसूक्ष्मत्वात् । बाह्यान्तरत्वेन स्थितैर् इन्द्रियैर् अप्रत्यक्षीकृतम् इत्य् अर्थः । बाह्यान्तरेन्द्रियाप्रत्यक्षस्य चानाख्यत्वं स्फुटम् एव । वागिन्द्रियस्यापि अगम्यत्वात् । नन्व् अनभिव्यक्तत्वम् अपि कथं तस्यास्तीत्य् । अत्रापि विशेषणद्वारेण हेतुम् आह न तेजो न तम इति । चेत्यकलितं चिन्मात्रं तेजः । तच्चेत्यं तमः । अथ वा सूर्यादिकं तेजः । अन्धकारः तमः तद्व्यतिरिक्तस्वरूपम् इत्य् अर्थः । तथा च तस्यानभिव्यक्तत्वम् एव । तेजस्तमसोर् एव अभिव्यक्तिविषयत्वात् । तथापि शून्यतापत्तिम् आशङ्क्य विशेषणम् आह ततम् इति । सर्वत्र प्रोतस्वरूपम् इत्य् अर्थः । शून्यत्वे कथं ततत्वं स्याद् इति भावः । केन स्वरूपेण तस्य प्रोतत्वम् अस्तीत्य् । अत्राह स्तिमितगम्भीरम् इति । स्तिमितं च तत् गम्भीरं चेति स्तिमितगम्भीरम् । चिन्मात्ररूपत्वेन चेत्यभावरूपस्य प्रसरणस्याभावात् निःस्पन्दम् । निरालम्बनत्वेन स्वभिन्नस्यावगाढुः अभावात् दुरवगाहं चेत्य् अर्थः । अतश् च निरालम्बशुद्धचिन्मात्ररूपतया प्रोतम् अस्तीति भावः । यद्य् अपि नासर्गं तिष्ठति । परम् इति वक्ष्यमाणनीत्या तस्य तत्त्वस्य प्रपञ्चोद्भावनं प्रति सर्वदैव स्पन्दो वर्तत एवेति । शुद्धतया स्थितस्य तस्योपलब्धिः कदापि न सम्भवत्य् एव । तथापि देशाद् देशान्तरं दूरम् इत्यादिवक्ष्यमाणनीत्या मध्यवृत्तिषु सदा तदुपलब्धिः सम्भवत्य् एवेति न विमुखेन भवितव्यम् । विदेहमुक्तानां तु सर्वदा तन्मयत्वम् अपि सम्भवति । यतः अस्य चिन्मात्रतत्त्वस्येदृश एव महिमा भवति । यत् सर्वदा विश्वमयं तद् उत्तीर्णं च भवतीति न किञ्चिद् विरुद्धम्

yatsvarūpaprakaṭanārtham ayaṃ yatnaḥ kṛtaḥ tan mūlakāraṇaṃ śeṣatvena kathayati tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam / anākhyam anabhivyaktaṃ yat kiñcid avaśiṣyate //MU 3,1.11//tataḥ prapañcanāśānantaram | yat kiñcit kenāpi nāmnā vaktum aśākyaṃ kim api sūkṣmaṃ vastu | śiṣyate śeṣatayā tiṣṭhati | tasyāpi nāśe nāśopalabdhur abhāvena sampanno 'pi prapañcanāśaḥ | asatkalpa eva syād iti bhāvaḥ | nanu nāmataḥ tad vastu kathaṃ noktam ity | atra viśeṣaṇadvāreṇa hetum āhānākhyam iti | anākhyam ākhyākartṛtvena sthitatvāt ākhyākarmatāṃ netum aśakyam | nanu kathaṃ tad anākhyam astīty | atrāpi viśeṣaṇadvāreṇa hetum āhānabhivyaktam iti | anabhivyaktam atisūkṣmatvāt | bāhyāntaratvena sthitair indriyair apratyakṣīkṛtam ity arthaḥ | bāhyāntarendriyāpratyakṣasya cānākhyatvaṃ sphuṭam eva | vāgindriyasyāpi agamyatvāt | nanv anabhivyaktatvam api kathaṃ tasyāstīty | atrāpi viśeṣaṇadvāreṇa hetum āha na tejo na tama iti | cetyakalitaṃ cinmātraṃ tejaḥ | taccetyaṃ tamaḥ | atha vā sūryādikaṃ tejaḥ | andhakāraḥ tamaḥ tadvyatiriktasvarūpam ity arthaḥ | tathā ca tasyānabhivyaktatvam eva | tejastamasor eva abhivyaktiviṣayatvāt | tathāpi śūnyatāpattim āśaṅkya viśeṣaṇam āha tatam iti | sarvatra protasvarūpam ity arthaḥ | śūnyatve kathaṃ tatatvaṃ syād iti bhāvaḥ | kena svarūpeṇa tasya protatvam astīty | atrāha stimitagambhīram iti | stimitaṃ ca tat gambhīraṃ ceti stimitagambhīram | cinmātrarūpatvena cetyabhāvarūpasya prasaraṇasyābhāvāt niḥspandam | nirālambanatvena svabhinnasyāvagāḍhuḥ abhāvāt duravagāhaṃ cety arthaḥ | ataś ca nirālambaśuddhacinmātrarūpatayā protam astīti bhāvaḥ | yady api nāsargaṃ tiṣṭhati | param iti vakṣyamāṇanītyā tasya tattvasya prapañcodbhāvanaṃ prati sarvadaiva spando vartata eveti | śuddhatayā sthitasya tasyopalabdhiḥ kadāpi na sambhavaty eva | tathāpi deśād deśāntaraṃ dūram ityādivakṣyamāṇanītyā madhyavṛttiṣu sadā tadupalabdhiḥ sambhavaty eveti na vimukhena bhavitavyam | videhamuktānāṃ tu sarvadā tanmayatvam api sambhavati | yataḥ asya cinmātratattvasyedṛśa eva mahimā bhavati | yat sarvadā viśvamayaṃ tad uttīrṇaṃ ca bhavatīti na kiñcid viruddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुधैः तत्साक्षात्कारवद्भिः । कल्पिताः कल्पनया भाविताः । व्यवहारार्थं शिष्योपदेशाख्यव्यवहारसम्पादनार्थम् । न तु किञ्चित् प्रवृत्तिनिमित्तम् उपादाय ऋतादिकाः सञ्ज्ञाः तत्र प्रवर्तन्ते इति भावः

budhaiḥ tatsākṣātkāravadbhiḥ | kalpitāḥ kalpanayā bhāvitāḥ | vyavahārārthaṃ śiṣyopadeśākhyavyavahārasampādanārtham | na tu kiñcit pravṛttinimittam upādāya ṛtādikāḥ sañjñāḥ tatra pravartante iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाभूत एव परमार्थतः प्रोक्तात् स्वरूपाद् अप्रच्युत एव । सः आत्मा प्रोक्तविशेषणयुक्तम् सर्वदा भातत्वेन सातत्यगमनक्रियाकर्तृभूतं चिन्मात्राख्यं तत्त्वम् । जीवताम् सातत्यगमनविरुद्धस्वभावप्राणधारणक्रियाकर्तृभूतं जीवभावम् । उपयातीव गच्छतीव । सः आत्मा किम् कुर्वन् । अन्य इवोल्लसन् । स्वयं स्वविषयतासादनेन स्वव्यतिरिक्तं । चेत्यरूप इव उल्लसन् । स्वपरामर्शनमात्रेणैव हि चिन्मात्रस्य चेत्यरूपो जीवादिभावः भवति । तथाभूत इति पदम् इवशब्दद्वयस्य योग्यतां कथयति । न हि तथाभूतस्य परमार्थतः अतथाभावो युक्तः । न हि सदा जलभावात् अप्रच्युतस्य जलस्य तरङ्गतासादने ऽपि परमार्थतः अजलभावो युक्तः । जीवतां कथम्भूतां । भाविनामकदर्थनाम् । भाविनीं अग्रे । भवनशीला नामकदर्थना जीवेति नामरूपा । कदर्थना मालिन्यं यस्याः । ताम् । जीवेति नामयोग्याम् इत्य् अर्थः । भावित्वं च नाम्नः वैखरीप्रादुर्भावे ज्ञेयम्

tathābhūta eva paramārthataḥ proktāt svarūpād apracyuta eva | saḥ ātmā proktaviśeṣaṇayuktam sarvadā bhātatvena sātatyagamanakriyākartṛbhūtaṃ cinmātrākhyaṃ tattvam | jīvatām sātatyagamanaviruddhasvabhāvaprāṇadhāraṇakriyākartṛbhūtaṃ jīvabhāvam | upayātīva gacchatīva | saḥ ātmā kim kurvan | anya ivollasan | svayaṃ svaviṣayatāsādanena svavyatiriktaṃ | cetyarūpa iva ullasan | svaparāmarśanamātreṇaiva hi cinmātrasya cetyarūpo jīvādibhāvaḥ bhavati | tathābhūta iti padam ivaśabdadvayasya yogyatāṃ kathayati | na hi tathābhūtasya paramārthataḥ atathābhāvo yuktaḥ | na hi sadā jalabhāvāt apracyutasya jalasya taraṅgatāsādane 'pi paramārthataḥ ajalabhāvo yuktaḥ | jīvatāṃ kathambhūtāṃ | bhāvināmakadarthanām | bhāvinīṃ agre | bhavanaśīlā nāmakadarthanā jīveti nāmarūpā | kadarthanā mālinyaṃ yasyāḥ | tām | jīveti nāmayogyām ity arthaḥ | bhāvitvaṃ ca nāmnaḥ vaikharīprādurbhāve jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः जीवभावानन्तरम् । सः आत्मा । मनः भवति । कीदृशं मनः । मौनात्म । सहजस्वरूपविमर्शासामर्थ्यं मौनं । तद्रूपम् कुतः भवतीत्य् । अत्र हेतुगर्भं विशेषणम् आह । मन्थरीभवन्न् इति । यतः मन्थरीभवन् अलसीभवन् भवति इत्य् अर्थः । कुतः मन्थरीभवन् इत्य् अपेक्षायाम् आह । मननाद् इति । मननाज् जीवत्वमननाख्यात् धर्मात् । मननपरत्वेनैव हि आत्मा स्वपरामर्शं प्रति मन्थरीभवति । ततः मनोरूपं भवति । कथम्भूतः सः । जीवशब्दार्थकलनाकुलताम् । जीवस्य वाचकः शब्दः जीवशब्दः । तस्य यः अर्थः अणुरूपः जीवः । तस्य यः कलना स्वरूपतया परामर्शः । तया या आकुलता । ताम् गतः । अयं भावः । सर्वथा चेत्यव्यतिरिक्तस्वरूपं चिन्मात्रं प्रथमं चित्त्वेनाहम् इति स्वपरा-मर्शं करोति । तत्र ग्राहकतया स्थितस्य भागस्य चिद् इति नाम । ग्राह्यतया स्थितस्य तु जीवत्वं । ततः तस्य जीवस्य स्वस्मिन् अणुत्वपरामर्शो भवति । तद् एव च तस्य मनस्त्वम् इति

tataḥ jīvabhāvānantaram | saḥ ātmā | manaḥ bhavati | kīdṛśaṃ manaḥ | maunātma | sahajasvarūpavimarśāsāmarthyaṃ maunaṃ | tadrūpam kutaḥ bhavatīty | atra hetugarbhaṃ viśeṣaṇam āha | mantharībhavann iti | yataḥ mantharībhavan alasībhavan bhavati ity arthaḥ | kutaḥ mantharībhavan ity apekṣāyām āha | mananād iti | mananāj jīvatvamananākhyāt dharmāt | mananaparatvenaiva hi ātmā svaparāmarśaṃ prati mantharībhavati | tataḥ manorūpaṃ bhavati | kathambhūtaḥ saḥ | jīvaśabdārthakalanākulatām | jīvasya vācakaḥ śabdaḥ jīvaśabdaḥ | tasya yaḥ arthaḥ aṇurūpaḥ jīvaḥ | tasya yaḥ kalanā svarūpatayā parāmarśaḥ | tayā yā ākulatā | tām gataḥ | ayaṃ bhāvaḥ | sarvathā cetyavyatiriktasvarūpaṃ cinmātraṃ prathamaṃ cittvenāham iti svaparā-marśaṃ karoti | tatra grāhakatayā sthitasya bhāgasya cid iti nāma | grāhyatayā sthitasya tu jīvatvaṃ | tataḥ tasya jīvasya svasmin aṇutvaparāmarśo bhavati | tad eva ca tasya manastvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन ततः हेतोः । मनः अणुरूपं चित्तं । महतः व्यापकात् । परमात्मनः सम्पद्यते प्रादुर्भवति । क इव । तरङ्ग इव । यथा सुस्थिरात् वारिधेः समुद्रात् । अस्थिराकारः तरङ्गः सम्पद्यते । तथेत्य् अर्थः । अत्र च सुस्थिरत्वं तरङ्गापेक्षया ज्ञेयम्

tena tataḥ hetoḥ | manaḥ aṇurūpaṃ cittaṃ | mahataḥ vyāpakāt | paramātmanaḥ sampadyate prādurbhavati | ka iva | taraṅga iva | yathā susthirāt vāridheḥ samudrāt | asthirākāraḥ taraṅgaḥ sampadyate | tathety arthaḥ | atra ca susthiratvaṃ taraṅgāpekṣayā jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् परमात्मोक्तं मनः । स्वयम् । न तु अन्यत् किञ्चित् मध्येकृत्य । स्वैरम् स्वेच्छया । न तु परप्रेरणया । सङ्कल्पयति सङ्कल्पं करोति । अतः तेन मनसा । इयम् अनुभूयमाना । इन्द्रजालश्रीः मिथ्याभातत्त्वेन इन्द्रजालवत् भासमानत्वात् इन्द्रियजालसम्पद्रूपा सृष्टिः । वितन्यते विस्तार्यते । कथम्भूतेव । विततेव विस्तीर्णा इव । परमार्थतः अणुस्वरूपे मनसि स्थितत्वात् वैतत्यरहितेतीवशब्दोपादानम्

tat paramātmoktaṃ manaḥ | svayam | na tu anyat kiñcit madhyekṛtya | svairam svecchayā | na tu parapreraṇayā | saṅkalpayati saṅkalpaṃ karoti | ataḥ tena manasā | iyam anubhūyamānā | indrajālaśrīḥ mithyābhātattvena indrajālavat bhāsamānatvāt indriyajālasampadrūpā sṛṣṭiḥ | vitanyate vistāryate | kathambhūteva | vitateva vistīrṇā iva | paramārthataḥ aṇusvarūpe manasi sthitatvāt vaitatyarahitetīvaśabdopādānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा कटकशब्दार्थः कटकशब्दाभिधेयभूतः सन्निवेशविशेषः । पृथक्त्वार्हः । अर्थात् कानकात् पृथक्त्वयोग्यः न भवति । क्व स्थितस्य कटकशब्दस्यार्थः । कानके कटके कनकनिर्मिते कटके इत्य् अर्थः । तद्वत् परे जगच्छब्दार्थता भवति । तद्वद् इत्य् अनेन दृष्टान्तगतं सर्वम् आक्षिप्यते । तेनायम् अर्थः । तद्वत् तथा । परे । अर्थात् प्रोक्तनीत्या जगत्तया स्थिते उत्तीर्णे चिन्मात्रे । स्थितस्य जगच्छब्दस्यार्थः परात् पृथक्त्वार्हः न भवति

yathā kaṭakaśabdārthaḥ kaṭakaśabdābhidheyabhūtaḥ sanniveśaviśeṣaḥ | pṛthaktvārhaḥ | arthāt kānakāt pṛthaktvayogyaḥ na bhavati | kva sthitasya kaṭakaśabdasyārthaḥ | kānake kaṭake kanakanirmite kaṭake ity arthaḥ | tadvat pare jagacchabdārthatā bhavati | tadvad ity anena dṛṣṭāntagataṃ sarvam ākṣipyate | tenāyam arthaḥ | tadvat tathā | pare | arthāt proktanītyā jagattayā sthite uttīrṇe cinmātre | sthitasya jagacchabdasyārthaḥ parāt pṛthaktvārhaḥ na bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथास्थितम् अनेन प्रकारेणैव स्थितं । न त्व् अन्यं प्रकारम् आसाद्येति यावत् । इदं जगत् ब्रह्मणि बृंहिते चिन्मात्रे । अनन्यात्म अनन्यस्वरूपं अस्ति । तत्र जगच्छब्दकार्थः । जगच्छब्दकस्य जगद् इति शब्दस्य । अर्थः ब्रह्मव्यतिरिक्तपदार्थरचनारूपं अभिधेयम् । न भवति । तत्तयाभिमतस्य जगतः ब्रह्मत्वसाधनात् । जगच्छब्दकार्थः का इव । कटकादिता इव । यथा कटकादिता कटकादिभावः । हेम्नि नास्ति । तथेत्य् अर्थः

yathāsthitam anena prakāreṇaiva sthitaṃ | na tv anyaṃ prakāram āsādyeti yāvat | idaṃ jagat brahmaṇi bṛṃhite cinmātre | ananyātma ananyasvarūpaṃ asti | tatra jagacchabdakārthaḥ | jagacchabdakasya jagad iti śabdasya | arthaḥ brahmavyatiriktapadārtharacanārūpaṃ abhidheyam | na bhavati | tattayābhimatasya jagataḥ brahmatvasādhanāt | jagacchabdakārthaḥ kā iva | kaṭakāditā iva | yathā kaṭakāditā kaṭakādibhāvaḥ | hemni nāsti | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसा एव । न त्व् अन्येन केनचित् । जागती जगत्सम्बन्धिनी । जगत्स्वरूपेति यावत् । इन्द्रजालश्रीः इन्द्रजालसम्पत् । प्रवितन्यते । कथम्भूतेनैव । असता एव असत्स्वरूपेणैव । न हि ब्रह्मव्यतिरेकेण मनसः पृथक् सत्ता अस्ति । कथम्भूतेन्द्रजालश्रीः । असती स्वकारणभूतमनोवत् असत्स्वरूपा । मनसा कयेव । तापे भासमाना नदी तापनदी । तया इव । यथा असत्या तापनद्या असती चला लहरी प्रवितन्यते । तथेत्य् अर्थः । ननु कथं पूर्वश्लोके कनककटकस्य दृष्टान्तत्वं इह तापनदीलहर्याः इति चेत् । सत्यम् । पूर्वश्लोके जगतः परमार्थतः ब्रह्मरूपत्वकथनार्थं कनककटकस्य दृष्टान्तत्वं । अस्मिन् श्लोके तु तस्यैवानुपपत्तिनिवारणाय ब्रह्मव्यतिरेकेणासत्त्वकथनार्थं तापनदीलहर्याः दृष्टान्तत्वम् इत्य् एकफलसाधकत्वान् न दृष्टान्तद्वयस्य वैषम्यम् । जगतः मनोनिर्माणत्वाभावे हि परमार्थसत्त्वं प्राप्नोति । तथा च भिन्नसत्ताभाजः तस्य ब्रह्मत्वकथनम् अयुक्तं स्यात् । न हि घटे पटो ऽयम् इति वक्तुं युक्तम् । इत्य् अनुपपत्तिनिवारणायास्य श्लोकस्योपन्यासः । इति तदन्तर्गतस्य दृष्टान्तस्यापि तदर्थम् एव सः युक्तः

manasā eva | na tv anyena kenacit | jāgatī jagatsambandhinī | jagatsvarūpeti yāvat | indrajālaśrīḥ indrajālasampat | pravitanyate | kathambhūtenaiva | asatā eva asatsvarūpeṇaiva | na hi brahmavyatirekeṇa manasaḥ pṛthak sattā asti | kathambhūtendrajālaśrīḥ | asatī svakāraṇabhūtamanovat asatsvarūpā | manasā kayeva | tāpe bhāsamānā nadī tāpanadī | tayā iva | yathā asatyā tāpanadyā asatī calā laharī pravitanyate | tathety arthaḥ | nanu kathaṃ pūrvaśloke kanakakaṭakasya dṛṣṭāntatvaṃ iha tāpanadīlaharyāḥ iti cet | satyam | pūrvaśloke jagataḥ paramārthataḥ brahmarūpatvakathanārthaṃ kanakakaṭakasya dṛṣṭāntatvaṃ | asmin śloke tu tasyaivānupapattinivāraṇāya brahmavyatirekeṇāsattvakathanārthaṃ tāpanadīlaharyāḥ dṛṣṭāntatvam ity ekaphalasādhakatvān na dṛṣṭāntadvayasya vaiṣamyam | jagataḥ manonirmāṇatvābhāve hi paramārthasattvaṃ prāpnoti | tathā ca bhinnasattābhājaḥ tasya brahmatvakathanam ayuktaṃ syāt | na hi ghaṭe paṭo 'yam iti vaktuṃ yuktam | ity anupapattinivāraṇāyāsya ślokasyopanyāsaḥ | iti tadantargatasya dṛṣṭāntasyāpi tadartham eva saḥ yuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकलवेदिभिः सर्वज्ञैः

sakalavedibhiḥ sarvajñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना प्रोक्तायाः इन्द्रजालश्रियाः सकाशात् मोक्षकाङ्क्षिणं शिष्यं ज्ञात्वा मोक्षस्वरूपनिरूपणं विना शिष्यस्य मोक्षावाप्तिम् अजानन् मोक्षस्वरूपनिरूपणम् अपि तद्विरुद्धबन्धस्वरूपज्ञानं विनाशक्यं मन्यमानः तत्स्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते । बन्धस्येति । बन्धस्य तावद् रूपं त्वं कथ्यमानम् इदं शृणु । ततः स्वरूपं मोक्षस्य ज्ञास्यसीन्दुसमानन ॥मु ३,१।२१॥बन्धस्य इन्द्रजालश्रीस्वरूपदृश्यासक्तत्वस्य । अनुपादेयबन्धस्वरूपनिरूपणप्रतिज्ञया व्याकुलीभूतं शिष्यं समाश्वासयति तत इति । ततः बन्धस्वरूपकथनानन्तरम् । मोक्षस्य दृश्यनैरपेक्षस्य । हेयनिरूपणानन्तरम् उपादेयनिरूपणस्य युक्तत्वाद् इति भावः

adhunā proktāyāḥ indrajālaśriyāḥ sakāśāt mokṣakāṅkṣiṇaṃ śiṣyaṃ jñātvā mokṣasvarūpanirūpaṇaṃ vinā śiṣyasya mokṣāvāptim ajānan mokṣasvarūpanirūpaṇam api tadviruddhabandhasvarūpajñānaṃ vināśakyaṃ manyamānaḥ tatsvarūpanirūpaṇaṃ pratijānīte | bandhasyeti / bandhasya tāvad rūpaṃ tvaṃ kathyamānam idaṃ śṛṇu | tataḥ svarūpaṃ mokṣasya jñāsyasīndusamānana //MU 3,1.21//bandhasya indrajālaśrīsvarūpadṛśyāsaktatvasya | anupādeyabandhasvarūpanirūpaṇapratijñayā vyākulībhūtaṃ śiṣyaṃ samāśvāsayati tata iti | tataḥ bandhasvarūpakathanānantaram | mokṣasya dṛśyanairapekṣasya | heyanirūpaṇānantaram upādeyanirūpaṇasya yuktatvād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे अङ्ग । पण्डितैः दृश्यसत्ता दृश्यसद्भावः । द्रष्टुः दृशिक्रियाकर्तुः । बन्धः अभिधीयते । भावप्रत्ययः पादपूरणार्थः । एतद् एवान्वयव्यतिरेकाभ्यां आश्वासयोग्यं करोति द्रष्टेति । दृश्यवशात् दृश्यवशेन । दृश्यसत्तावशेनेति यावत् । दृश्याभावात् दृश्यासत्तया । विषयस्य भावे विषयिणो ऽपि भावात् । तदभावे तस्याप्य् अभावात् इति हेतुद्वयं वाक्यद्वये स्वयं योज्यम्

he aṅga | paṇḍitaiḥ dṛśyasattā dṛśyasadbhāvaḥ | draṣṭuḥ dṛśikriyākartuḥ | bandhaḥ abhidhīyate | bhāvapratyayaḥ pādapūraṇārthaḥ | etad evānvayavyatirekābhyāṃ āśvāsayogyaṃ karoti draṣṭeti | dṛśyavaśāt dṛśyavaśena | dṛśyasattāvaśeneti yāvat | dṛśyābhāvāt dṛśyāsattayā | viṣayasya bhāve viṣayiṇo 'pi bhāvāt | tadabhāve tasyāpy abhāvāt iti hetudvayaṃ vākyadvaye svayaṃ yojyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत् बन्धहेतुः दृश्यप्रपञ्चः । त्वम् ततो मोक्षाकाङ्क्षी शिष्यः । अहम् इत्य् उपदेष्टा । आदिशब्देन मोक्षस्य ग्रहणम् । तस्यापि दृश्यत्वानपायात् । पण्डितैः जगत् त्वम् अहम् इत्यादि दृश्यम् दृशिक्रियाकर्मोच्यते । कुत इत्य् आकाङ्क्षायाम् विशेषणद्वारेण हेतुं कथयति । सर्गात्मेति । सृज्यमानस्वरूप इत्य् अर्थः । सृज्यमानस्य च दृश्यत्वं स्फुटम् एव दर्शनपूर्वकत्वात् । सर्जनस्य च दर्शनपूर्वकत्वं तद् ऐक्षतेत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात् ज्ञेयम् । अस्य बन्धहेतुत्वम् अनुवदति । यावद् इति । यावत् एतत् इदं जगदादिदृश्यम् । सम्भवति सत्तायुक्तं भवति । तावत् मोक्षः न विद्यते । बन्धनिमित्तस्य स्थितत्वात् । सत्तामात्रेणैव च दृश्यस्य बन्धनिमित्तत्वस्वभावत्वात्

jagat bandhahetuḥ dṛśyaprapañcaḥ | tvam tato mokṣākāṅkṣī śiṣyaḥ | aham ity upadeṣṭā | ādiśabdena mokṣasya grahaṇam | tasyāpi dṛśyatvānapāyāt | paṇḍitaiḥ jagat tvam aham ityādi dṛśyam dṛśikriyākarmocyate | kuta ity ākāṅkṣāyām viśeṣaṇadvāreṇa hetuṃ kathayati | sargātmeti | sṛjyamānasvarūpa ity arthaḥ | sṛjyamānasya ca dṛśyatvaṃ sphuṭam eva darśanapūrvakatvāt | sarjanasya ca darśanapūrvakatvaṃ tad aikṣatetyādiśrutisāmarthyāt jñeyam | asya bandhahetutvam anuvadati | yāvad iti | yāvat etat idaṃ jagadādidṛśyam | sambhavati sattāyuktaṃ bhavati | tāvat mokṣaḥ na vidyate | bandhanimittasya sthitatvāt | sattāmātreṇaiva ca dṛśyasya bandhanimittatvasvabhāvatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् अनुभूयमानं । इदं दृश्यम् । न भवति । इदं दृश्यं न भवति इति एवंरूपेण स्थितैः व्यर्थैः दृश्यशान्त्याख्यफलरहितैः । तथा सङ्कल्पजनकैः निषेधाख्यसङ्कल्पोत्पादकैः । प्रलापैः उन्मत्तप्रलापैः । दृश्यव्याधिः दृश्याख्यो रोगः । नोपशाम्यति निषेधरूपतया स्थितत्वात् । प्रत्युत वर्धते वृद्धिं याति । निषेधाख्यसङ्कल्पवर्धकत्वात् । ननु कथं निषेधस्य दृश्यत्वं । सत्यम् । द्रष्टृविषयत्वात् निषेधो ऽपि हि द्रष्टुः स्वतः भिन्नतया भाति

idam anubhūyamānaṃ | idaṃ dṛśyam | na bhavati | idaṃ dṛśyaṃ na bhavati iti evaṃrūpeṇa sthitaiḥ vyarthaiḥ dṛśyaśāntyākhyaphalarahitaiḥ | tathā saṅkalpajanakaiḥ niṣedhākhyasaṅkalpotpādakaiḥ | pralāpaiḥ unmattapralāpaiḥ | dṛśyavyādhiḥ dṛśyākhyo rogaḥ | nopaśāmyati niṣedharūpatayā sthitatvāt | pratyuta vardhate vṛddhiṃ yāti | niṣedhākhyasaṅkalpavardhakatvāt | nanu kathaṃ niṣedhasya dṛśyatvaṃ | satyam | draṣṭṛviṣayatvāt niṣedho 'pi hi draṣṭuḥ svataḥ bhinnatayā bhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्कभराणां भेदप्रधानत्वेन दृश्यसत्यत्वापादकानां तर्कसमूहानां । ये क्षोदाः विचारणानि । तैः दृश्यव्याधिः नोपशाम्यति । तथा तीर्थनियमादिभिः दृश्यव्याधिः नोपशाम्यति । यतः एते तर्कभरादयः दृश्यस्य जगतः सतः विचारकाः सत्यत्वविचारका भवन्ति । तत्र तर्काणां साक्षाद् एव पदार्थसाधकत्वं । तीर्थादीनां तु स्वर्गादिफलनिष्ठत्वात् । न ह्य् असत्यनिष्ठत्वं युक्तम्

tarkabharāṇāṃ bhedapradhānatvena dṛśyasatyatvāpādakānāṃ tarkasamūhānāṃ | ye kṣodāḥ vicāraṇāni | taiḥ dṛśyavyādhiḥ nopaśāmyati | tathā tīrthaniyamādibhiḥ dṛśyavyādhiḥ nopaśāmyati | yataḥ ete tarkabharādayaḥ dṛśyasya jagataḥ sataḥ vicārakāḥ satyatvavicārakā bhavanti | tatra tarkāṇāṃ sākṣād eva padārthasādhakatvaṃ | tīrthādīnāṃ tu svargādiphalaniṣṭhatvāt | na hy asatyaniṣṭhatvaṃ yuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यम् दृशिक्रियाविषयीभूतं । जगत् नश्वरस्वभावं भावजातं । यद्य् अस्ति यदि परमार्थसत् भवति । तत् तदा । क्वचित् कुत्रापि देशे काले वा । न शाम्यति शान्तिं न व्रजति । यतः असतः अस्तिक्रियाकर्तृत्वम् अभजतः । भावः सत्ता । न भवति । तथा सतः अस्तिक्रियाकर्तृत्वं भजतः । अभावः असत्ता । नास्ति । स्वरूपहानिप्रसङ्गाद् इति भावः

dṛśyam dṛśikriyāviṣayībhūtaṃ | jagat naśvarasvabhāvaṃ bhāvajātaṃ | yady asti yadi paramārthasat bhavati | tat tadā | kvacit kutrāpi deśe kāle vā | na śāmyati śāntiṃ na vrajati | yataḥ asataḥ astikriyākartṛtvam abhajataḥ | bhāvaḥ sattā | na bhavati | tathā sataḥ astikriyākartṛtvaṃ bhajataḥ | abhāvaḥ asattā | nāsti | svarūpahāniprasaṅgād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिता स्वयम् आविर्भाव्यस्वविषयीकृतं भावजातं चेत्यं । अविद्यमानं चेत्यं यस्यां । सा अचेत्या । प्रोक्तस्वरूपचेत्यव्यतिरिक्तेति यावत् । तादृशी या चित् । तत्स्वरूपः तन्मयः । आत्मा स्वरूपं यस्य । सः अचेत्यचित्स्वरूपात्मा । यत्र यत्र यस्मिन् यस्मिन् देशे । यस्यां यस्याम् अवस्थायाम् इति यावत् । तिष्ठति । अणूदरे ऽपि परमसूक्ष्मोदरे ऽपि । तत्र तस्मिन् देशे । अस्य द्रष्टुः । दृश्यश्रीः समुदेति प्रादुर्भवति । ननु तादृशे सूक्ष्मतरे देशे ऽर्मे कथम् एतादृशस्य प्रपञ्चस्यावस्थानं सम्भवति । सत्यम् । स्थूलदृश्यसंस्कारोत्पादितया स्मृत्या तत्र तस्य प्रादुर्भावः सिध्यत्य् एव [---]त्वात्

citā svayam āvirbhāvyasvaviṣayīkṛtaṃ bhāvajātaṃ cetyaṃ | avidyamānaṃ cetyaṃ yasyāṃ | sā acetyā | proktasvarūpacetyavyatirikteti yāvat | tādṛśī yā cit | tatsvarūpaḥ tanmayaḥ | ātmā svarūpaṃ yasya | saḥ acetyacitsvarūpātmā | yatra yatra yasmin yasmin deśe | yasyāṃ yasyām avasthāyām iti yāvat | tiṣṭhati | aṇūdare 'pi paramasūkṣmodare 'pi | tatra tasmin deśe | asya draṣṭuḥ | dṛśyaśrīḥ samudeti prādurbhavati | nanu tādṛśe sūkṣmatare deśe 'rme katham etādṛśasya prapañcasyāvasthānaṃ sambhavati | satyam | sthūladṛśyasaṃskārotpāditayā smṛtyā tatra tasya prādurbhāvaḥ sidhyaty eva [---]tvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टुः दृशिक्रियाकर्तुः । जगत् दृश्यम् स्वभिन्नतया दृशिक्रियाविषयो भवति । तत् जगद्रूपं दृश्यं । मया तपोध्यानजपैः त्यक्तम् शान्तिं नीतम् । इति एतत् । काञ्चिकतृप्तिवत् काञ्चिकद्रव्येण मम तृप्तिर् जातेति वचनवत् भवति । यथा तृप्त्यर्थं भक्षितेन काञ्चिकद्रव्येण प्रत्युत क्षुत् एव जायते । तथा स्वभिन्नदेवताराधनार्थम् अनुष्ठितैः तपःप्रभृतिभिः अपि दृश्यवृद्धिर् एव जायते इति भावः

draṣṭuḥ dṛśikriyākartuḥ | jagat dṛśyam svabhinnatayā dṛśikriyāviṣayo bhavati | tat jagadrūpaṃ dṛśyaṃ | mayā tapodhyānajapaiḥ tyaktam śāntiṃ nītam | iti etat | kāñcikatṛptivat kāñcikadravyeṇa mama tṛptir jāteti vacanavat bhavati | yathā tṛptyarthaṃ bhakṣitena kāñcikadravyeṇa pratyuta kṣut eva jāyate | tathā svabhinnadevatārādhanārtham anuṣṭhitaiḥ tapaḥprabhṛtibhiḥ api dṛśyavṛddhir eva jāyate iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत् नश्वरम् दृश्यजातम् । यदि नामास्ति यदि नाम परमार्थसत् भवति । तदा परमाणूदरे ऽपि अतिसूक्ष्ममध्ये ऽपि । अस्मिन् आत्मत्वेन स्थिते । चिदादर्शे चिन्मकुरे । प्रतिबिम्बति प्रतिबिम्बत्वेन सङ्क्रामति

jagat naśvaram dṛśyajātam | yadi nāmāsti yadi nāma paramārthasat bhavati | tadā paramāṇūdare 'pi atisūkṣmamadhye 'pi | asmin ātmatvena sthite | cidādarśe cinmakure | pratibimbati pratibimbatvena saṅkrāmati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे राम । हि यस्मात् कारणात् । यथा यत्र तत्र स्थितं वस्तु । आदर्शे प्रबिम्बति प्रतिबिम्बति । तथैव तद्वत् एव । अद्रिद्यूर्वीनदीशादि अद्रयश् च द्यौश् च ऊर्वी च नदीशाः समुद्राश् च । ते अद्रिद्यूर्वीनदीशाः । ते आदिः यस्य जगतः । तत् अद्रिद्यूर्वीनदीशादि । तादृशं जगत् । चिदादर्शे चिन्मकुरे । प्रतिबिम्बति । स्वभावस्य त्यक्तुम् अशक्यत्वात् । अयं भावः । स्फुरत्ता एव हि सत्ता भवति । सा चेद् दृश्ये परमार्थतः अस्ति तदा स्फुरत्तामात्रमयी चिन्मात्रत्वात् । सा स्वस्फुरत्तात्वतः कदापि न व्यतिरिक्ता भवेत् इति कदापि चिदादर्शः दृश्यप्रतिबिम्बरहितो न भवेत् इति

he rāma | hi yasmāt kāraṇāt | yathā yatra tatra sthitaṃ vastu | ādarśe prabimbati pratibimbati | tathaiva tadvat eva | adridyūrvīnadīśādi adrayaś ca dyauś ca ūrvī ca nadīśāḥ samudrāś ca | te adridyūrvīnadīśāḥ | te ādiḥ yasya jagataḥ | tat adridyūrvīnadīśādi | tādṛśaṃ jagat | cidādarśe cinmakure | pratibimbati | svabhāvasya tyaktum aśakyatvāt | ayaṃ bhāvaḥ | sphurattā eva hi sattā bhavati | sā ced dṛśye paramārthataḥ asti tadā sphurattāmātramayī cinmātratvāt | sā svasphurattātvataḥ kadāpi na vyatiriktā bhavet iti kadāpi cidādarśaḥ dṛśyapratibimbarahito na bhavet iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः यदि चिदादर्शः दृश्यसद्भावेन पुनः पुनः प्रतिबिम्बयुक्तो भवेत् । तदा तत्र तस्मिन् चिन्मात्रे । पुनः दुःखं भवेत् । तथा जरा भवेत् । तद्वत् मरणजन्मनी भवेतां । तथा भावाभावग्रहोत्सर्गाः प्रादुर्भावनाशादानत्यागाः भवेयुः । संसारस्यैतत्स्वरूपत्वात् । दुःखादयः कथम्भूताः । स्थूलसूक्ष्मचलाचलाः । तत्र जाग्रत्कालीनानां स्थूलत्वम् अचलत्वं च । स्वप्नकालीनानां सूक्ष्मत्वम् चलत्वं चेति विभागः । सुषुप्तौ दुःखादिभानाभावात् । तथा च स्थूलसूक्ष्मदुःखादिरूपसंसारग्रस्तत्वेन जीवस्य कदापि मुक्तिः न स्याद् इति भावः

tataḥ yadi cidādarśaḥ dṛśyasadbhāvena punaḥ punaḥ pratibimbayukto bhavet | tadā tatra tasmin cinmātre | punaḥ duḥkhaṃ bhavet | tathā jarā bhavet | tadvat maraṇajanmanī bhavetāṃ | tathā bhāvābhāvagrahotsargāḥ prādurbhāvanāśādānatyāgāḥ bhaveyuḥ | saṃsārasyaitatsvarūpatvāt | duḥkhādayaḥ kathambhūtāḥ | sthūlasūkṣmacalācalāḥ | tatra jāgratkālīnānāṃ sthūlatvam acalatvaṃ ca | svapnakālīnānāṃ sūkṣmatvam calatvaṃ ceti vibhāgaḥ | suṣuptau duḥkhādibhānābhāvāt | tathā ca sthūlasūkṣmaduḥkhādirūpasaṃsāragrastatvena jīvasya kadāpi muktiḥ na syād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया इदम् दृश्यम् प्रमार्जितम् समाध्युपायेन नाशितम् । यतः अहम् अत्र आस्थितः आस्थायुक्तः नास्मि । एतद् एव पूर्वार्धोक्तं वस्तु एव । समाधौ दृश्योपरमस्वरूपे समाधाने । संसृतिस्मृतेः दृश्यस्मृतेः । अक्षयं बीजं स्यात् । संसृतिविषयस्य दृश्यस्य संसृतिशब्दवाच्यत्वं लक्षणया ज्ञेयम् । अयं भावः । समाधिपरिणतस्य दृश्यप्रमार्जनं तदनास्था च सिद्धत्वेन स्फुरति न वा । न चेत् तदा सम्पन्नम् अप्य् एतद् द्वयम् असद् एव । स्फुरत्तायाः एव परमार्थतः सत्तास्वरूपत्वात् । स्फुरति चेत् तदास्थिता एव संसृतिस्मृतिः । तद्बीजस्य स्फुरणस्य स्थितत्वात् । ननु त्वदभिमते दृश्यात्यन्ताभावे ऽपि अयं दोषः प्रसजति । स्फुरति चेत् दृश्यात्यन्ताभावः तत् स्थितम् एव दृश्यं । स्फुरणाख्यस्य बीजस्य स्थितत्वात् । न चेत् तद् असन्न् एव दृश्यात्यन्ताभावः । इति चेन् । न । न हि दृश्यात्यन्ताभाववादिनः सर्वोपरमस्वरूपः समाधिः दृश्यात्यन्ताभावतया अभिप्रेतः येन प्रोक्तदोषप्रसङ्गः स्यात् । किं तु दृश्यात्यन्ताभावनिश्चयमात्रम् एव तस्योपयोगि । न हि रज्जुसर्पनिवारणार्थं मन्त्रपठनं युक्तम् । अपि तु नायं सर्प इति सर्पात्यन्ताभावनिश्चयमात्रस्यैव तत्रोपयोगः । अत्यन्ताभावनिश्चयश् च गुरुशास्त्रसङ्गोद्भूतेनाधिष्ठानभूतचिन्मात्रविज्ञानेनैव सिध्यति । न पाषाणभावापादकैः समाधिभिर् इत्य् अलं प्रपञ्चेन

mayā idam dṛśyam pramārjitam samādhyupāyena nāśitam | yataḥ aham atra āsthitaḥ āsthāyuktaḥ nāsmi | etad eva pūrvārdhoktaṃ vastu eva | samādhau dṛśyoparamasvarūpe samādhāne | saṃsṛtismṛteḥ dṛśyasmṛteḥ | akṣayaṃ bījaṃ syāt | saṃsṛtiviṣayasya dṛśyasya saṃsṛtiśabdavācyatvaṃ lakṣaṇayā jñeyam | ayaṃ bhāvaḥ | samādhipariṇatasya dṛśyapramārjanaṃ tadanāsthā ca siddhatvena sphurati na vā | na cet tadā sampannam apy etad dvayam asad eva | sphurattāyāḥ eva paramārthataḥ sattāsvarūpatvāt | sphurati cet tadāsthitā eva saṃsṛtismṛtiḥ | tadbījasya sphuraṇasya sthitatvāt | nanu tvadabhimate dṛśyātyantābhāve 'pi ayaṃ doṣaḥ prasajati | sphurati cet dṛśyātyantābhāvaḥ tat sthitam eva dṛśyaṃ | sphuraṇākhyasya bījasya sthitatvāt | na cet tad asann eva dṛśyātyantābhāvaḥ | iti cen | na | na hi dṛśyātyantābhāvavādinaḥ sarvoparamasvarūpaḥ samādhiḥ dṛśyātyantābhāvatayā abhipretaḥ yena proktadoṣaprasaṅgaḥ syāt | kiṃ tu dṛśyātyantābhāvaniścayamātram eva tasyopayogi | na hi rajjusarpanivāraṇārthaṃ mantrapaṭhanaṃ yuktam | api tu nāyaṃ sarpa iti sarpātyantābhāvaniścayamātrasyaiva tatropayogaḥ | atyantābhāvaniścayaś ca guruśāstrasaṅgodbhūtenādhiṣṭhānabhūtacinmātravijñānenaiva sidhyati | na pāṣāṇabhāvāpādakaiḥ samādhibhir ity alaṃ prapañcena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तु पक्षान्तरे । अस्मिन् जगद्दृश्ये जगत्स्वरूपे दृश्ये सति । सति परमार्थसति सति । निर्विकल्पसमाधिना सर्वोपरमस्वरूपेण समाधानेन । अक्षयसुषुप्तत्वं तुर्यं वापि नोपपद्यते न सिध्यति । अक्षयसुषुप्तत्वं विदेहमुक्तगोचरा तुर्यातीतावस्था । तुर्यं जीवन्मुक्तगोचरा तुर्यावस्था

tu pakṣāntare | asmin jagaddṛśye jagatsvarūpe dṛśye sati | sati paramārthasati sati | nirvikalpasamādhinā sarvoparamasvarūpeṇa samādhānena | akṣayasuṣuptatvaṃ turyaṃ vāpi nopapadyate na sidhyati | akṣayasuṣuptatvaṃ videhamuktagocarā turyātītāvasthā | turyaṃ jīvanmuktagocarā turyāvasthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि यस्मात् कारणात् । समाधीनां व्युत्थाने अवश्यभाविनि समाधिभ्यः व्युत्थाने । समाधेः व्युत्थानावस्थायाम् इति यावत् । यथास्थितम् पूर्ववत् स्थितम् । अत एव अखण्डितम् केनाप्य् अंशेन न न्यूनम् । अखिलं समस्तं । इदम् जगद्दुःखम् भाति स्फुरति । कस्मिन्न् इव । सुषुप्तान्त इव । अयं भावः । यथा रात्रौ सुषुप्तिं गतस्यात एव विस्मृतसमस्तजगत्प्रपञ्चस्य ततः प्रभाते प्रबुद्धस्य पुरुषस्य पुनः अपि पूर्ववत् जगत्प्रपञ्चः स्फुरति । तथा येन तेनोपायेन सर्वोपरमस्वरूपसमाधिं गतस्य पुरुषस्यावश्यम्भाविनि व्युत्थानसमये पुनर् अपि पूर्ववत् जगत्प्रपञ्चः अवश्यं स्फुरत्य् एव । अन्यथा अस्मदभिमतात्यन्ताभावप्रसङ्गात् । तथा च मातुलानीभक्षणवत् क्षणमात्रं जगदुपरमसाधकेन समाधिना सर्वदा जगदभावस्वरूपस्य तुर्यस्य तदतीतस्य च सिद्धिर् न युक्तेति

hi yasmāt kāraṇāt | samādhīnāṃ vyutthāne avaśyabhāvini samādhibhyaḥ vyutthāne | samādheḥ vyutthānāvasthāyām iti yāvat | yathāsthitam pūrvavat sthitam | ata eva akhaṇḍitam kenāpy aṃśena na nyūnam | akhilaṃ samastaṃ | idam jagadduḥkham bhāti sphurati | kasminn iva | suṣuptānta iva | ayaṃ bhāvaḥ | yathā rātrau suṣuptiṃ gatasyāta eva vismṛtasamastajagatprapañcasya tataḥ prabhāte prabuddhasya puruṣasya punaḥ api pūrvavat jagatprapañcaḥ sphurati | tathā yena tenopāyena sarvoparamasvarūpasamādhiṃ gatasya puruṣasyāvaśyambhāvini vyutthānasamaye punar api pūrvavat jagatprapañcaḥ avaśyaṃ sphuraty eva | anyathā asmadabhimatātyantābhāvaprasaṅgāt | tathā ca mātulānībhakṣaṇavat kṣaṇamātraṃ jagaduparamasādhakena samādhinā sarvadā jagadabhāvasvarūpasya turyasya tadatītasya ca siddhir na yukteti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं नाम प्राप्तं भवति । किञ्चिद् अपि प्राप्तं न भवतीत्य् अर्थः । कथम् एतद् इत्य् अत्राह भूय इति । हि यस्मात् । भूयो ऽनर्थपाते । भूयः अनर्थनिपातः भेदरूपानर्थनिपातः । यस्मिन् । तादृशे क्षणसाम्ये ऽपि क्षणं स्फुरणशीलायां समतायाम् अपि । किं सुखं भवति । यतः क्षणभातं साम्यं सुखदं न भवति । ततः तत्प्राप्त्यापि किञ्चित् प्राप्तं न भवतीति भावः । अपिशब्दः साम्यस्य असन्दिग्धम् सुखास्पदत्वं द्योतयति

kiṃ nāma prāptaṃ bhavati | kiñcid api prāptaṃ na bhavatīty arthaḥ | katham etad ity atrāha bhūya iti | hi yasmāt | bhūyo 'narthapāte | bhūyaḥ anarthanipātaḥ bhedarūpānarthanipātaḥ | yasmin | tādṛśe kṣaṇasāmye 'pi kṣaṇaṃ sphuraṇaśīlāyāṃ samatāyām api | kiṃ sukhaṃ bhavati | yataḥ kṣaṇabhātaṃ sāmyaṃ sukhadaṃ na bhavati | tataḥ tatprāptyāpi kiñcit prāptaṃ na bhavatīti bhāvaḥ | apiśabdaḥ sāmyasya asandigdham sukhāspadatvaṃ dyotayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषः निर्विकल्पे समाधाने निर्विकल्पसमाधौ । स्थितिं सततं लीनतां । यदि वा व्रजेत् यदि वा गच्छेत् । अहं मन्ये । तत् तदापि । तत् निर्विकल्पसमाधानम् । अमलं पदम् जाड्यमलरहितं शुद्धचिन्मात्राख्यं महास्थानं । न भवति । दृश्यदर्शनासामर्थ्यरूपस्य जाड्याख्यस्य मलस्य सुप्तिवत् स्थितत्वात् । तत् कथम्भूतम् । अक्षयसुषुप्ताभम् तुर्यातीतावस्थावत् भासमानं । न तु तत्स्वरूपम् । कालान्तरे ऽवश्यम्भाविनः व्युत्थानस्य स्थितत्वात् । न च तुर्यातीतावस्थायाः व्युत्थानं कदापि सम्भवति । चिन्मात्रे अत्यन्तलयीभावात्

puruṣaḥ nirvikalpe samādhāne nirvikalpasamādhau | sthitiṃ satataṃ līnatāṃ | yadi vā vrajet yadi vā gacchet | ahaṃ manye | tat tadāpi | tat nirvikalpasamādhānam | amalaṃ padam jāḍyamalarahitaṃ śuddhacinmātrākhyaṃ mahāsthānaṃ | na bhavati | dṛśyadarśanāsāmarthyarūpasya jāḍyākhyasya malasya suptivat sthitatvāt | tat kathambhūtam | akṣayasuṣuptābham turyātītāvasthāvat bhāsamānaṃ | na tu tatsvarūpam | kālāntare 'vaśyambhāvinaḥ vyutthānasya sthitatvāt | na ca turyātītāvasthāyāḥ vyutthānaṃ kadāpi sambhavati | cinmātre atyantalayībhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाम निश्चये । अस्मिन् अनुभूयमाने जगति सति । सति परमार्थे सति । केनचित् केनापि पुरुषेण । तत् निर्विकल्पसमाधानं । न प्राप्यते । यतः यत्र तत्र स्थितस्यापि समाधिदेशे तदितरदेशे वा स्थितस्य पुरुषस्य । चित्तभ्रान्त्या । चित्ते स्थिता भ्रान्तिः जगत्सत्यत्वभ्रमः चित्तभ्रान्तिः । तया जगद्भ्रमः । किल निश्चये । आयाति । अयं भावः । यथा दृश्यसत्यतायां निश्चितः पुरुषः रात्रौ सुप्तो ऽपि दृश्यं पश्यत्य् एव । तथा समाधिं गतो ऽपि पश्येद् एव समानन्यायत्वात् । तथा च दृश्यसत्यत्ववादिनः निर्विकल्पसमाधिर् एव न सम्भवति । तत्र स्थितिव्रजनस्य तु का कथेति

nāma niścaye | asmin anubhūyamāne jagati sati | sati paramārthe sati | kenacit kenāpi puruṣeṇa | tat nirvikalpasamādhānaṃ | na prāpyate | yataḥ yatra tatra sthitasyāpi samādhideśe taditaradeśe vā sthitasya puruṣasya | cittabhrāntyā | citte sthitā bhrāntiḥ jagatsatyatvabhramaḥ cittabhrāntiḥ | tayā jagadbhramaḥ | kila niścaye | āyāti | ayaṃ bhāvaḥ | yathā dṛśyasatyatāyāṃ niścitaḥ puruṣaḥ rātrau supto 'pi dṛśyaṃ paśyaty eva | tathā samādhiṃ gato 'pi paśyed eva samānanyāyatvāt | tathā ca dṛśyasatyatvavādinaḥ nirvikalpasamādhir eva na sambhavati | tatra sthitivrajanasya tu kā katheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टा प्रमाता । यदि बलात् केनापि हठप्रयोगेन । पाषाणरूपतां भावयन् आस्ते तिष्ठति । तद् अपि तदापि । अस्य स्वस्मिन् पाषाणभावं भावयतः द्रष्टुः । तदन्ते अवश्यभाविनि पाषाणभावान्ते । दृष्यता पटादिविषयः दृश्यभावः । उदेति स्फुरति । न हि जीवतः सर्वदा पाषाणभावभावनं शक्यं । तथा च दृश्यत्वे निश्चितस्य स्थिरः निर्विकल्पसमाधिः न सिध्यत्य् एवेति भावः

draṣṭā pramātā | yadi balāt kenāpi haṭhaprayogena | pāṣāṇarūpatāṃ bhāvayan āste tiṣṭhati | tad api tadāpi | asya svasmin pāṣāṇabhāvaṃ bhāvayataḥ draṣṭuḥ | tadante avaśyabhāvini pāṣāṇabhāvānte | dṛṣyatā paṭādiviṣayaḥ dṛśyabhāvaḥ | udeti sphurati | na hi jīvataḥ sarvadā pāṣāṇabhāvabhāvanaṃ śakyaṃ | tathā ca dṛśyatve niścitasya sthiraḥ nirvikalpasamādhiḥ na sidhyaty eveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाषाणतायाः तुल्याः पाषाणतातुल्याः । विकल्परहिता इत्य् अर्थः । पाषाणताभावनम् एव तस्य द्रष्टुः पाषाणभावं नाशयति । न हि पाषाणः स्वं पाषाणत्वं भावयितुं शक्नोतीति भावः

pāṣāṇatāyāḥ tulyāḥ pāṣāṇatātulyāḥ | vikalparahitā ity arthaḥ | pāṣāṇatābhāvanam eva tasya draṣṭuḥ pāṣāṇabhāvaṃ nāśayati | na hi pāṣāṇaḥ svaṃ pāṣāṇatvaṃ bhāvayituṃ śaknotīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूढिं परिणामम् । अयं भावः । दृश्यदर्शनासामर्थ्येन जडत्वानपायात् पाषाणभावस्य चिन्मात्रत्वम् अयुक्तम् । चिन्मात्रं हि सर्वदा चेत्यचेतनसमर्थम् एव भवति । स्वातन्त्र्येण तु यदि कदाचित् तच् चेतनं न करोति तेन नास्य जाड्यापातः । न हि शक्तः पुरुषः स्वातन्त्र्येण कार्यम् अकुर्वन् अशक्त इति वक्तुं युज्यते इति

rūḍhiṃ pariṇāmam | ayaṃ bhāvaḥ | dṛśyadarśanāsāmarthyena jaḍatvānapāyāt pāṣāṇabhāvasya cinmātratvam ayuktam | cinmātraṃ hi sarvadā cetyacetanasamartham eva bhavati | svātantryeṇa tu yadi kadācit tac cetanaṃ na karoti tena nāsya jāḍyāpātaḥ | na hi śaktaḥ puruṣaḥ svātantryeṇa kāryam akurvan aśakta iti vaktuṃ yujyate iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.