यत्स्वरूपप्रकटनार्थम् अयं यत्नः कृतः तन् मूलकारणं शेषत्वेन कथयति ततः स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं यत् किञ्चिद् अवशिष्यते ॥मु ३,१।११॥ततः प्रपञ्चनाशानन्तरम् । यत् किञ्चित् केनापि नाम्ना वक्तुम् अशाक्यं किम् अपि सूक्ष्मं वस्तु । शिष्यते शेषतया तिष्ठति । तस्यापि नाशे नाशोपलब्धुर् अभावेन सम्पन्नो ऽपि प्रपञ्चनाशः । असत्कल्प एव स्याद् इति भावः । ननु नामतः तद् वस्तु कथं नोक्तम् इत्य् । अत्र विशेषणद्वारेण हेतुम् आहानाख्यम् इति । अनाख्यम् आख्याकर्तृत्वेन स्थितत्वात् आख्याकर्मतां नेतुम् अशक्यम् । ननु कथं तद् अनाख्यम् अस्तीत्य् । अत्रापि विशेषणद्वारेण हेतुम् आहानभिव्यक्तम् इति । अनभिव्यक्तम् अतिसूक्ष्मत्वात् । बाह्यान्तरत्वेन स्थितैर् इन्द्रियैर् अप्रत्यक्षीकृतम् इत्य् अर्थः । बाह्यान्तरेन्द्रियाप्रत्यक्षस्य चानाख्यत्वं स्फुटम् एव । वागिन्द्रियस्यापि अगम्यत्वात् । नन्व् अनभिव्यक्तत्वम् अपि कथं तस्यास्तीत्य् । अत्रापि विशेषणद्वारेण हेतुम् आह न तेजो न तम इति । चेत्यकलितं चिन्मात्रं तेजः । तच्चेत्यं तमः । अथ वा सूर्यादिकं तेजः । अन्धकारः तमः तद्व्यतिरिक्तस्वरूपम् इत्य् अर्थः । तथा च तस्यानभिव्यक्तत्वम् एव । तेजस्तमसोर् एव अभिव्यक्तिविषयत्वात् । तथापि शून्यतापत्तिम् आशङ्क्य विशेषणम् आह ततम् इति । सर्वत्र प्रोतस्वरूपम् इत्य् अर्थः । शून्यत्वे कथं ततत्वं स्याद् इति भावः । केन स्वरूपेण तस्य प्रोतत्वम् अस्तीत्य् । अत्राह स्तिमितगम्भीरम् इति । स्तिमितं च तत् गम्भीरं चेति स्तिमितगम्भीरम् । चिन्मात्ररूपत्वेन चेत्यभावरूपस्य प्रसरणस्याभावात् निःस्पन्दम् । निरालम्बनत्वेन स्वभिन्नस्यावगाढुः अभावात् दुरवगाहं चेत्य् अर्थः । अतश् च निरालम्बशुद्धचिन्मात्ररूपतया प्रोतम् अस्तीति भावः । यद्य् अपि नासर्गं तिष्ठति । परम् इति वक्ष्यमाणनीत्या तस्य तत्त्वस्य प्रपञ्चोद्भावनं प्रति सर्वदैव स्पन्दो वर्तत एवेति । शुद्धतया स्थितस्य तस्योपलब्धिः कदापि न सम्भवत्य् एव । तथापि देशाद् देशान्तरं दूरम् इत्यादिवक्ष्यमाणनीत्या मध्यवृत्तिषु सदा तदुपलब्धिः सम्भवत्य् एवेति न विमुखेन भवितव्यम् । विदेहमुक्तानां तु सर्वदा तन्मयत्वम् अपि सम्भवति । यतः अस्य चिन्मात्रतत्त्वस्येदृश एव महिमा भवति । यत् सर्वदा विश्वमयं तद् उत्तीर्णं च भवतीति न किञ्चिद् विरुद्धम्
yatsvarūpaprakaṭanārtham ayaṃ yatnaḥ kṛtaḥ tan mūlakāraṇaṃ śeṣatvena kathayati tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam / anākhyam anabhivyaktaṃ yat kiñcid avaśiṣyate //MU 3,1.11//tataḥ prapañcanāśānantaram | yat kiñcit kenāpi nāmnā vaktum aśākyaṃ kim api sūkṣmaṃ vastu | śiṣyate śeṣatayā tiṣṭhati | tasyāpi nāśe nāśopalabdhur abhāvena sampanno 'pi prapañcanāśaḥ | asatkalpa eva syād iti bhāvaḥ | nanu nāmataḥ tad vastu kathaṃ noktam ity | atra viśeṣaṇadvāreṇa hetum āhānākhyam iti | anākhyam ākhyākartṛtvena sthitatvāt ākhyākarmatāṃ netum aśakyam | nanu kathaṃ tad anākhyam astīty | atrāpi viśeṣaṇadvāreṇa hetum āhānabhivyaktam iti | anabhivyaktam atisūkṣmatvāt | bāhyāntaratvena sthitair indriyair apratyakṣīkṛtam ity arthaḥ | bāhyāntarendriyāpratyakṣasya cānākhyatvaṃ sphuṭam eva | vāgindriyasyāpi agamyatvāt | nanv anabhivyaktatvam api kathaṃ tasyāstīty | atrāpi viśeṣaṇadvāreṇa hetum āha na tejo na tama iti | cetyakalitaṃ cinmātraṃ tejaḥ | taccetyaṃ tamaḥ | atha vā sūryādikaṃ tejaḥ | andhakāraḥ tamaḥ tadvyatiriktasvarūpam ity arthaḥ | tathā ca tasyānabhivyaktatvam eva | tejastamasor eva abhivyaktiviṣayatvāt | tathāpi śūnyatāpattim āśaṅkya viśeṣaṇam āha tatam iti | sarvatra protasvarūpam ity arthaḥ | śūnyatve kathaṃ tatatvaṃ syād iti bhāvaḥ | kena svarūpeṇa tasya protatvam astīty | atrāha stimitagambhīram iti | stimitaṃ ca tat gambhīraṃ ceti stimitagambhīram | cinmātrarūpatvena cetyabhāvarūpasya prasaraṇasyābhāvāt niḥspandam | nirālambanatvena svabhinnasyāvagāḍhuḥ abhāvāt duravagāhaṃ cety arthaḥ | ataś ca nirālambaśuddhacinmātrarūpatayā protam astīti bhāvaḥ | yady api nāsargaṃ tiṣṭhati | param iti vakṣyamāṇanītyā tasya tattvasya prapañcodbhāvanaṃ prati sarvadaiva spando vartata eveti | śuddhatayā sthitasya tasyopalabdhiḥ kadāpi na sambhavaty eva | tathāpi deśād deśāntaraṃ dūram ityādivakṣyamāṇanītyā madhyavṛttiṣu sadā tadupalabdhiḥ sambhavaty eveti na vimukhena bhavitavyam | videhamuktānāṃ tu sarvadā tanmayatvam api sambhavati | yataḥ asya cinmātratattvasyedṛśa eva mahimā bhavati | yat sarvadā viśvamayaṃ tad uttīrṇaṃ ca bhavatīti na kiñcid viruddham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.