ननु भासमानस्यैतस्य जगतः नाशे किं शिष्यते । भासमानस्य शुक्तिकारजतस्य नाशे हि शुक्तिका शिष्यते इत्य् । अत्राह ततः स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं सत् किञ्चिद् अवशिष्यते ॥मु ३,९।४९॥ततः दृश्यनाशानन्तरम् । किञ्चित् अर्थात् दृश्यविनाशसाक्षिस्वरूपं किम् अपि अनिर्वाच्यं वस्तु । शिष्यते शिष्टं भवति । अन्यथा भासमानस्य इयतः जगतः कुत्रावस्थानं स्यान् । न हि भासमानस्य विनाशो घटस्वरूपनाशवत् युक्तः । शुक्तिकारजतनाशवद् अन्यरूपतया स्फुरणमात्ररूपत्वात् । अन्यरूपतया स्फुरणं प्राधान्यं विना नोपपद्यत इति । किञ्चित् कथम्भूतम् । स्तिमितगम्भीरम् । स्तिमितम् चेत्यौन्मुख्याख्यस्पन्दरहितम् । गम्भीरम् स्वविषयावगाहित्रभावेनावगाहनक्रियाविषयत्वाभावेन च अवगाहितुम् अशक्यम् । तादृशं च तत् तादृशं चेति । पुनः कथम्भूतं । न तेजः शुद्धचिन्मात्ररूपत्वेन जीवादिस्वरूपलौकिकचेतनव्यतिरिक्तम् इत्य् अर्थः । तथा न तमः जडपदार्थव्यतिरिक्तम् इत्य् अर्थः । अथ वा चिन्मात्ररूपत्वेन चेत्यस्वरूपबाह्यतेजस्तमोव्यतिरिक्तम् इति ज्ञेयम् । पुनः कथम्भूतम् । सर्वत्रानुस्यूतम् । पुनः कथम्भूतम् । अनाख्यम् आख्याकर्तृत्वेनावस्थानात् आख्याविषयत्वाभावाच् चाख्यातुम् अशक्यम् इत्य् अर्थः । पुनः कथम्भूतं । अनभिव्यक्तम् बाह्यान्तःकरणागोचरत्वेन अप्रकटस्वरूपम् । कृतश् च पूर्वम् एषां विशेषणानां हेतुहेतुमद्भावेन शृङ्खलाबन्ध इति न पुनर् आयस्तम्
nanu bhāsamānasyaitasya jagataḥ nāśe kiṃ śiṣyate | bhāsamānasya śuktikārajatasya nāśe hi śuktikā śiṣyate ity | atrāha tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam / anākhyam anabhivyaktaṃ sat kiñcid avaśiṣyate //MU 3,9.49//tataḥ dṛśyanāśānantaram | kiñcit arthāt dṛśyavināśasākṣisvarūpaṃ kim api anirvācyaṃ vastu | śiṣyate śiṣṭaṃ bhavati | anyathā bhāsamānasya iyataḥ jagataḥ kutrāvasthānaṃ syān | na hi bhāsamānasya vināśo ghaṭasvarūpanāśavat yuktaḥ | śuktikārajatanāśavad anyarūpatayā sphuraṇamātrarūpatvāt | anyarūpatayā sphuraṇaṃ prādhānyaṃ vinā nopapadyata iti | kiñcit kathambhūtam | stimitagambhīram | stimitam cetyaunmukhyākhyaspandarahitam | gambhīram svaviṣayāvagāhitrabhāvenāvagāhanakriyāviṣayatvābhāvena ca avagāhitum aśakyam | tādṛśaṃ ca tat tādṛśaṃ ceti | punaḥ kathambhūtaṃ | na tejaḥ śuddhacinmātrarūpatvena jīvādisvarūpalaukikacetanavyatiriktam ity arthaḥ | tathā na tamaḥ jaḍapadārthavyatiriktam ity arthaḥ | atha vā cinmātrarūpatvena cetyasvarūpabāhyatejastamovyatiriktam iti jñeyam | punaḥ kathambhūtam | sarvatrānusyūtam | punaḥ kathambhūtam | anākhyam ākhyākartṛtvenāvasthānāt ākhyāviṣayatvābhāvāc cākhyātum aśakyam ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtaṃ | anabhivyaktam bāhyāntaḥkaraṇāgocaratvena aprakaṭasvarūpam | kṛtaś ca pūrvam eṣāṃ viśeṣaṇānāṃ hetuhetumadbhāvena śṛṅkhalābandha iti na punar āyastam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.