Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 3.9

तच्चित्ताः । तस्मिन् स्वात्मविचारे । चित्तं येषां । ते । तादृशाः । तथा तस्मिन् स्वात्मविचारे । गताः निष्ठां गताः । प्राणाः बाह्येन्द्रियाणि येषां । ते । तादृशाः । तथा तम् आत्मविचारं । परस्परम् बोधयन्तः । तथा तं आत्मविचारं । कथयन्तश् च ये साधवः । तुष्यन्ति तुष्टियुक्ताः भवन्ति । तथा रमयन्ति अन्यान् तुष्टियुक्तान् सम्पादयन्ति । आत्मज्ञानैकनिष्ठानां आत्मविचारैकपराणां । तेषां पुरुषाणाम् । आत्मज्ञानविचारणात् सा जीवन्मुक्तता उदेति प्रादुर्भवति । या विदेहमुक्ततैव भवति । निःशेषं देहाभिमानाभावात्

taccittāḥ | tasmin svātmavicāre | cittaṃ yeṣāṃ | te | tādṛśāḥ | tathā tasmin svātmavicāre | gatāḥ niṣṭhāṃ gatāḥ | prāṇāḥ bāhyendriyāṇi yeṣāṃ | te | tādṛśāḥ | tathā tam ātmavicāraṃ | parasparam bodhayantaḥ | tathā taṃ ātmavicāraṃ | kathayantaś ca ye sādhavaḥ | tuṣyanti tuṣṭiyuktāḥ bhavanti | tathā ramayanti anyān tuṣṭiyuktān sampādayanti | ātmajñānaikaniṣṭhānāṃ ātmavicāraikaparāṇāṃ | teṣāṃ puruṣāṇām | ātmajñānavicāraṇāt sā jīvanmuktatā udeti prādurbhavati | yā videhamuktataiva bhavati | niḥśeṣaṃ dehābhimānābhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्मुक्तस्येत्य् अत्र चशब्दो ऽध्याहार्यः । यते यत्नं करोमि । लक्षणम् स्वरूपप्रतिष्ठापकः धर्मः । धिया बुद्ध्या । कथम्भूतया । शास्त्रम् एव दृक् नेत्रे । यस्याः । सा । तादृश्या । शास्त्रानुसारिण्येत्य् अर्थः

jīvanmuktasyety atra caśabdo 'dhyāhāryaḥ | yate yatnaṃ karomi | lakṣaṇam svarūpapratiṣṭhāpakaḥ dharmaḥ | dhiyā buddhyā | kathambhūtayā | śāstram eva dṛk netre | yasyāḥ | sā | tādṛśyā | śāstrānusāriṇyety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारवतो ऽपि विश्वपदार्थेषु व्यवहारं कुर्वतो ऽपि । यस्य पुरुषस्य । यथास्थितम् अनेन प्रकारेणैव स्थितम् । न तु केनापि प्रयत्नेन नाशितस्वरूपं । इदम् पुरःस्फुरणशीलं जगत् । अस्तं गतं नाशं गतं । अत एव व्योम शून्यरूपं भवति । पण्डितैः स जीवन्मुक्तः उच्यते । भासमानस्य जगतः शुक्तिकारजतवत् असत्यत्वदर्शित्वं जीवन्मुक्तलक्षणम् इति भावः

vyavahāravato 'pi viśvapadārtheṣu vyavahāraṃ kurvato 'pi | yasya puruṣasya | yathāsthitam anena prakāreṇaiva sthitam | na tu kenāpi prayatnena nāśitasvarūpaṃ | idam puraḥsphuraṇaśīlaṃ jagat | astaṃ gataṃ nāśaṃ gataṃ | ata eva vyoma śūnyarūpaṃ bhavati | paṇḍitaiḥ sa jīvanmuktaḥ ucyate | bhāsamānasya jagataḥ śuktikārajatavat asatyatvadarśitvaṃ jīvanmuktalakṣaṇam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधे दृश्यात्यन्ताभावज्ञानपूर्वके आत्मज्ञाने । एकं केवलं । निष्ठा रतिः यस्य । सः बोधैकनिष्ठः । तस्य भावः तत्ता । ताम् यातः गतः । यः पुरुषः । जाग्रत्य् एव जाग्रदवस्थायाम् एव । तत्रापि व्यवहर्तैव प्रवाहागतव्यवहारकार्य् एव । सुषुप्तवत् सुषुप्त्याविष्ट इव । आस्ते । निरनुसन्धान आस्ते इति यावत् । पण्डितैः सः जीवन्मुक्तः उच्यते । दृश्यते च स्त्र्यादिनिष्ठस्य पुरुषस्य जाग्रति व्यवहर्तुर् एव सतः सुषुप्तवद् अवस्थितिर् इति नायस्तम्

bodhe dṛśyātyantābhāvajñānapūrvake ātmajñāne | ekaṃ kevalaṃ | niṣṭhā ratiḥ yasya | saḥ bodhaikaniṣṭhaḥ | tasya bhāvaḥ tattā | tām yātaḥ gataḥ | yaḥ puruṣaḥ | jāgraty eva jāgradavasthāyām eva | tatrāpi vyavahartaiva pravāhāgatavyavahārakāry eva | suṣuptavat suṣuptyāviṣṭa iva | āste | niranusandhāna āste iti yāvat | paṇḍitaiḥ saḥ jīvanmuktaḥ ucyate | dṛśyate ca stryādiniṣṭhasya puruṣasya jāgrati vyavahartur eva sataḥ suṣuptavad avasthitir iti nāyastam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाप्राप्तस्थितेः प्रवाहागतनिष्ठस्य । यस्य । सुखे दुःखे च मुखप्रभा नोदेति नास्तम् आयाति हर्षामर्षराहित्यात् । पण्डितैः सः जीवन्मुक्तः उच्यते

yathāprāptasthiteḥ pravāhāgataniṣṭhasya | yasya | sukhe duḥkhe ca mukhaprabhā nodeti nāstam āyāti harṣāmarṣarāhityāt | paṇḍitaiḥ saḥ jīvanmuktaḥ ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पुरुषः । जागर्ति बाह्यपदार्थविषयं बोधं भजति । कथम्भूतः । सुषुप्ते सुषुप्तौ इव तिष्ठतीति । तादृशः । एकचिन्मात्रतानिश्चयेन बाह्यप्रपञ्चानुसन्धानरहितत्वात् । तथा यस्य पुरुषस्य । जाग्रत् लौकिका जाग्रदवस्था । न विद्यते तुर्यमयत्वात् । जीवन्मुक्तो हि जाग्रति सर्वं चिन्मात्रमयं पश्यन् तुर्यावस्थाविष्ट एव भवति । तथा यस्य निर्वासनः अहंममतारूपवासनारहितः । बोधः बाह्यदेहादिपदार्थज्ञानं । भवति । पण्डितैः स जीवन्मुक्त उच्यते

yaḥ puruṣaḥ | jāgarti bāhyapadārthaviṣayaṃ bodhaṃ bhajati | kathambhūtaḥ | suṣupte suṣuptau iva tiṣṭhatīti | tādṛśaḥ | ekacinmātratāniścayena bāhyaprapañcānusandhānarahitatvāt | tathā yasya puruṣasya | jāgrat laukikā jāgradavasthā | na vidyate turyamayatvāt | jīvanmukto hi jāgrati sarvaṃ cinmātramayaṃ paśyan turyāvasthāviṣṭa eva bhavati | tathā yasya nirvāsanaḥ ahaṃmamatārūpavāsanārahitaḥ | bodhaḥ bāhyadehādipadārthajñānaṃ | bhavati | paṇḍitaiḥ sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पुरुषः । रागद्वेषभयादीनाम् अनुरूपं चरन् अपि । रागाधारे पुत्रादौ रतिं भजन् अपि । द्वेषाधारे शत्रौ विमुखो भवन् अपि । भयकारणात् सिंहादेः चलन् अपि । अन्तः मनसि । व्योमवत् अत्यच्छः अतिनिर्मलः भवति । पुत्रादिविषयस्य रत्यादेः प्रवाहबलेन निरनुसन्धानकरणात् । अनुसन्धान एव हि मनसि मलं भवति । पण्डितैः सः जीवन्मुक्तः उच्यते । आदिशब्देन देहादिविषयाणाम् अस्मितादीनां ग्रहणम्

yaḥ puruṣaḥ | rāgadveṣabhayādīnām anurūpaṃ caran api | rāgādhāre putrādau ratiṃ bhajan api | dveṣādhāre śatrau vimukho bhavan api | bhayakāraṇāt siṃhādeḥ calan api | antaḥ manasi | vyomavat atyacchaḥ atinirmalaḥ bhavati | putrādiviṣayasya ratyādeḥ pravāhabalena niranusandhānakaraṇāt | anusandhāna eva hi manasi malaṃ bhavati | paṇḍitaiḥ saḥ jīvanmuktaḥ ucyate | ādiśabdena dehādiviṣayāṇām asmitādīnāṃ grahaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य पुरुषस्य । अहङ्कृतः भावः अहङ्कारमयी चित्तवृत्तिः । नास्ति । सर्वत्र ब्रह्मकर्तृत्वदर्शनात् । तथा यस्य पुरुषस्य । बुद्धिः न लिप्यते लेपयुक्ता न क्रियते । रागादिरूपैः पापैर् इति शेषः । पण्डितैः सः जीवन्मुक्त उच्यते । यस्य कथम्भूतस्य । कुर्वतः शरीरयात्रानिमित्तं प्रवाहागतं वा कर्म कुर्वतः । तथा केनापि कारणेन अकुर्वतः वा । तत्र करणकाले निरनुसन्धानकरणात् अकरणकाले शुद्धचिन्मात्रपरामर्शनिष्ठत्वात् अहम्भावधीलेपराहित्यं ज्ञेयम्

yasya puruṣasya | ahaṅkṛtaḥ bhāvaḥ ahaṅkāramayī cittavṛttiḥ | nāsti | sarvatra brahmakartṛtvadarśanāt | tathā yasya puruṣasya | buddhiḥ na lipyate lepayuktā na kriyate | rāgādirūpaiḥ pāpair iti śeṣaḥ | paṇḍitaiḥ saḥ jīvanmukta ucyate | yasya kathambhūtasya | kurvataḥ śarīrayātrānimittaṃ pravāhāgataṃ vā karma kurvataḥ | tathā kenāpi kāraṇena akurvataḥ vā | tatra karaṇakāle niranusandhānakaraṇāt akaraṇakāle śuddhacinmātraparāmarśaniṣṭhatvāt ahambhāvadhīleparāhityaṃ jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खसमः आकाशसदृशः । यः पुरुषः । त्रिलोक्याः विधेः भ्वादिबाह्यत्रिलोकीविधानस्य जाग्रदाद्यान्तरत्रिलोकीविधानस्य च । उन्मेषनिमेषाभ्यां । अर्थात् परमात्मतया निश्चितस्य चित्तत्त्वस्य उन्मेषेण चेत्यानौन्मुख्याख्येन प्रादुर्भावेन । निमेषेण चेत्यौन्मुख्याख्येन स्वरूपगोपनेन । प्रलयसम्भवौ पश्यति संहारोत्पत्ती । तथा तिरोभावाविर्भावौ पश्यति । पण्डितैः सः जीवन्मुक्तः उच्यते । अथ वा स्वपरामर्शः उन्मेषः । तत्रापि उपेक्षा निमेषः । तथा च उन्मेषेण सम्भवः । निमेषेण प्रलयः । इति यथासङ्ख्यं विहायैव सम्बन्धः कार्यः

khasamaḥ ākāśasadṛśaḥ | yaḥ puruṣaḥ | trilokyāḥ vidheḥ bhvādibāhyatrilokīvidhānasya jāgradādyāntaratrilokīvidhānasya ca | unmeṣanimeṣābhyāṃ | arthāt paramātmatayā niścitasya cittattvasya unmeṣeṇa cetyānaunmukhyākhyena prādurbhāvena | nimeṣeṇa cetyaunmukhyākhyena svarūpagopanena | pralayasambhavau paśyati saṃhārotpattī | tathā tirobhāvāvirbhāvau paśyati | paṇḍitaiḥ saḥ jīvanmuktaḥ ucyate | atha vā svaparāmarśaḥ unmeṣaḥ | tatrāpi upekṣā nimeṣaḥ | tathā ca unmeṣeṇa sambhavaḥ | nimeṣeṇa pralayaḥ | iti yathāsaṅkhyaṃ vihāyaiva sambandhaḥ kāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धबोधैकतां शुद्धबोधेनैकत्वं गतः । यः पुरुषः । बुद्धः बोधयुक्तः सन् । अन्तः सुप्तः इव आस्ते तिष्ठति । निरनुसन्धानत्वात् । यः कथम्भूत इव । भोक्ता एव भुजिक्रियाकर्तृत्वं भजन्न् एव । अभोक्ता इव स्वस्मिन् शुद्धबोधताज्ञानेन भोक्ताहम् इत्य् अभिमानाभावात् । पण्डितैः सः जीवन्मुक्तः उच्यते

śuddhabodhaikatāṃ śuddhabodhenaikatvaṃ gataḥ | yaḥ puruṣaḥ | buddhaḥ bodhayuktaḥ san | antaḥ suptaḥ iva āste tiṣṭhati | niranusandhānatvāt | yaḥ kathambhūta iva | bhoktā eva bhujikriyākartṛtvaṃ bhajann eva | abhoktā iva svasmin śuddhabodhatājñānena bhoktāham ity abhimānābhāvāt | paṇḍitaiḥ saḥ jīvanmuktaḥ ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः द्रष्टैव दृशिक्रियाकर्तृत्वं भजन्न् एव । न त्व् अन्धवत् तिष्ठन् । अद्रष्टा भवति । तथा यः जीवन्न् एव जीवनक्रियाकर्तृत्वं भजन्न् एव । मृतोपमः भवति । मृतसदृशः भवति । मृतवत् भोगादिवाञ्छाभावात् । तथा यः व्यवहर्ता एव व्यवहारं कुर्वन् एव । शैलाभः भवति । तत्त्वतः क्षोभराहित्यात् । पण्डितैः सः जीवन्मुक्तः उच्यते

yaḥ draṣṭaiva dṛśikriyākartṛtvaṃ bhajann eva | na tv andhavat tiṣṭhan | adraṣṭā bhavati | tathā yaḥ jīvann eva jīvanakriyākartṛtvaṃ bhajann eva | mṛtopamaḥ bhavati | mṛtasadṛśaḥ bhavati | mṛtavat bhogādivāñchābhāvāt | tathā yaḥ vyavahartā eva vyavahāraṃ kurvan eva | śailābhaḥ bhavati | tattvataḥ kṣobharāhityāt | paṇḍitaiḥ saḥ jīvanmuktaḥ ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मान् नोद्विजते लोको लोकान् नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोन्मुक्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥मु ३,९।१३॥लोकः सामान्यलोकः । यस्मात् नोद्विजते उद्वेगकारणाभावेन उद्वेगं न याति । तथा यः लोकात् न उद्विजते निष्प्रयोजनत्वात् । स्वप्रयोजनपरः एव हि येभ्यः स्वप्रयोजनं न पश्यति तेभ्यः उद्विजते । यः कथम्भूतः । हर्षामर्षभयोन्मुक्तः हर्षामर्षभयरहितः । स्वस्मिन् शुद्धबोधैकताज्ञानात् । पण्डितैः सः जीवन्मुक्तः उच्यते

yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ / harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate //MU 3,9.13//lokaḥ sāmānyalokaḥ | yasmāt nodvijate udvegakāraṇābhāvena udvegaṃ na yāti | tathā yaḥ lokāt na udvijate niṣprayojanatvāt | svaprayojanaparaḥ eva hi yebhyaḥ svaprayojanaṃ na paśyati tebhyaḥ udvijate | yaḥ kathambhūtaḥ | harṣāmarṣabhayonmuktaḥ harṣāmarṣabhayarahitaḥ | svasmin śuddhabodhaikatājñānāt | paṇḍitaiḥ saḥ jīvanmuktaḥ ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्ता आत्मनि चिन्मात्रतादर्शनेन लयं गता । संसारकलना यस्य । सः । तादृशः । यः पुरुषः । कलावान् अपि ज्ञानाख्यकलायुक्तो ऽपि । निष्कलः कलाभ्यः निष्क्रान्तः भवति । स्वस्य निष्कलचिन्मात्रताज्ञानात् । तथा यः सचित्तः अपि शुद्धसत्त्वस्वरूपचित्तयुक्तः अपि । निश्चित्तः चित्तान् निष्क्रान्तः भवति । मलिनचित्ताभावात् । पण्डितैः सः जीवन्मुक्तः उच्यते

śāntā ātmani cinmātratādarśanena layaṃ gatā | saṃsārakalanā yasya | saḥ | tādṛśaḥ | yaḥ puruṣaḥ | kalāvān api jñānākhyakalāyukto 'pi | niṣkalaḥ kalābhyaḥ niṣkrāntaḥ bhavati | svasya niṣkalacinmātratājñānāt | tathā yaḥ sacittaḥ api śuddhasattvasvarūpacittayuktaḥ api | niścittaḥ cittān niṣkrāntaḥ bhavati | malinacittābhāvāt | paṇḍitaiḥ saḥ jīvanmuktaḥ ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णात्मा निरपेक्षशान्तचिन्मात्रत्वेन तृप्तात्मा । यः समस्तार्थजातेषु प्रवाहागतेषु सकलेषु प्रयोजनसमूहेषु । शीतलः किम् अयं सिध्यति न वेति सन्तापरहितः भवति । केष्व् इव । परार्थेष्व् इव । यथा लौकिकः परार्थेषु शीतलः भवति । तथेत्य् अर्थः । पण्डितैः स जीवन्मुक्तः उच्यते

pūrṇātmā nirapekṣaśāntacinmātratvena tṛptātmā | yaḥ samastārthajāteṣu pravāhāgateṣu sakaleṣu prayojanasamūheṣu | śītalaḥ kim ayaṃ sidhyati na veti santāparahitaḥ bhavati | keṣv iva | parārtheṣv iva | yathā laukikaḥ parārtheṣu śītalaḥ bhavati | tathety arthaḥ | paṇḍitaiḥ sa jīvanmuktaḥ ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित् लक्षणया चिद्भावतागतः जीवन्मुक्तः । देहे शरीरे । कालवशात् नियतिवशेन । क्षते नष्टे सति । जीवन्मुक्तपदम् जीवन्मुक्ततां । त्यक्त्वा । अदेहमुक्तत्वं विदेहमुक्तभावं । याति । क इव कां त्यक्त्वा । पवन इव स्पन्दनाम् । यथा पवनः स्पन्दनाम् चेष्टाकरणम् । त्यजति । तथेत्य् अर्थः । पवनः स्पन्दताम् इवेति वा पाठः

cit lakṣaṇayā cidbhāvatāgataḥ jīvanmuktaḥ | dehe śarīre | kālavaśāt niyativaśena | kṣate naṣṭe sati | jīvanmuktapadam jīvanmuktatāṃ | tyaktvā | adehamuktatvaṃ videhamuktabhāvaṃ | yāti | ka iva kāṃ tyaktvā | pavana iva spandanām | yathā pavanaḥ spandanām ceṣṭākaraṇam | tyajati | tathety arthaḥ | pavanaḥ spandatām iveti vā pāṭhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदेहमुक्तः अनहम्भावेन गृहीतस्य देहस्याप्य् अभावेन विदेहमुक्तिं गतः पुरुषः । न उदेति सदोदितचिन्मात्रभावेन अवस्थानात् । तथा अस्तम् न एति । यथा तथा कल्पितस्य तदस्तस्य ततः एवोत्थानात् । अन्यथासम्भवात् । तथा न शाम्यति संसारभानाभावप्रसङ्गात् । न सत् भवति । बाह्यान्तरकरणागोचरत्वात् । तथा असत् न भवति । एतादृक्प्रपञ्चभावेन भानाभावप्रसङ्गात् । न हि शशशृङ्गं केनापि रूपेण भातुं शक्नोति । तथा दूरस्थं न भवति । सर्वेषाम् अहन्तासारत्वेन स्थितत्वात् । तथा अहं न भवति । परिच्छिन्नः प्रमाता न भवति । अपरिमितप्रमातृत्वेन स्थितत्वात् । तथा इतरत् परिमितं प्रमेयं । न भवति । अपरिमितप्रमेयभावेन स्थितत्वात्

videhamuktaḥ anahambhāvena gṛhītasya dehasyāpy abhāvena videhamuktiṃ gataḥ puruṣaḥ | na udeti sadoditacinmātrabhāvena avasthānāt | tathā astam na eti | yathā tathā kalpitasya tadastasya tataḥ evotthānāt | anyathāsambhavāt | tathā na śāmyati saṃsārabhānābhāvaprasaṅgāt | na sat bhavati | bāhyāntarakaraṇāgocaratvāt | tathā asat na bhavati | etādṛkprapañcabhāvena bhānābhāvaprasaṅgāt | na hi śaśaśṛṅgaṃ kenāpi rūpeṇa bhātuṃ śaknoti | tathā dūrasthaṃ na bhavati | sarveṣām ahantāsāratvena sthitatvāt | tathā ahaṃ na bhavati | paricchinnaḥ pramātā na bhavati | aparimitapramātṛtvena sthitatvāt | tathā itarat parimitaṃ prameyaṃ | na bhavati | aparimitaprameyabhāvena sthitatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौ शुद्धचिन्मात्रतां यातः विदेहमुक्तः सूर्यो भूत्वा सूर्यभावम् आसाद्य । प्रतपति तापक्रियाकर्तृत्वं भजति । तथा विष्णुः भूत्वा जगत्त्रयं पाति रक्षति । एवं सर्वत्र योज्यम् । एषां सूर्यादीनां च बाह्यान्तरत्वेन द्वैविध्यं ज्ञेयम् । बाह्ये हि सूर्यः यः व्योम्नि दृश्यते । आन्तरस् तु प्राणः । सूर्यवत् शरीरपाककारित्वात् । तथा विष्णुः बुद्धिः । तद्वत् सङ्कल्पस्थितिकारित्वात् । तथा रुद्रः अहङ्कारः । तद्वत् सर्वसङ्कल्पानां स्वस्मिन् लयीकरणात् । तथा पद्मजः मनः । तद्वत् सङ्कल्पोत्पादकत्वात् । एवं यथासम्भवं सर्वत्र योज्यम् । ननु कथं विदेहमुक्तः सूर्यादिचराचरपदार्थभावम् आगत्य तद्गताः सर्वाः क्रियाः करोतीति चेत् । सत्यम् । तत्र चराः तावत् स्फुटम् एव अन्तर्यामिशुद्धचित्तत्त्वाधिष्ठिताः लक्ष्यन्ते । अन्यथा मरणावस्थां गतेष्व् अपि तेषु प्राग्वत् क्रियाधारत्वप्रसङ्गात् । ननु तत्क्रियायां प्राण एव प्रेरकः दृश्यते । निष्प्राणानाम् अचरशरीराणां निष्क्रियत्वदर्शनात् । असद् एतत् । न हि प्राणो नामात्र प्रेरकत्वे समर्थः कश्चिच् चेतन इव लक्ष्यते । किं त्व् अन्यस्य कस्यापि स्वतन्त्रस्य चेतनस्य प्रेरणया । देवदत्तप्रेर्यमाणकन्दुकवत् निर्गमप्रवेशकारीव दृश्यते इति शुद्धस्य चिन्मात्रस्यैव चरान्तर्यामित्वेन चरगतक्रियाकर्तृत्वं ज्ञायते । अचरेष्व् अपि दृश्यमाणा अवस्थितिक्रिया क्रियात्वात् चरगतक्रियावत् तत्कृता एव ज्ञेया । यतः यत्र साक्षाच् चेतनतया भासमानानां चराणां स्वक्रियायाम् असामर्थ्यम् अस्ति तत्र साक्षाज् जडत्वेन भासमानानां अचराणां का कथा क्रियाकारित्वे । तेन यथा अधिष्ठातृभूतेन देवदत्तेन क्वचित् स्थापिताः स्तम्भादयः तिष्ठन्ति तथा स्वान्तर्गतेन केनापि तत्त्वेन स्थापिताः अचराः तिष्ठन्तीति ज्ञेयम् । तत्र देवदत्तस्य तेभ्यः बहिःस्थता प्रत्यक्षम् एव दृश्यते इति न तत्र तस्य तदन्तर्गतत्वं कल्प्यते । अत्र तु बहिः स्थूलस्य कस्याप्य् अदर्शनात् तदन्तर्गतत्वं कल्प्यते । बहिर्गतत्वम् अपि तस्य न विरुध्यते इत्य् आस्ताम् एतत् । एवं च शुद्धचिन्मात्रे पर्यवसितं सर्वक्रियाकर्तृत्वं तन्मयतागते तस्मिन्न् अपि सिद्धम् एव । समुद्रे लीनस्य जलबिन्दोः इव समुद्रगुणविशिष्टत्वम् । अवशिष्टं मृतशरीरम् अपि पक्षाक्षिप्तम् एव ज्ञेयम् । ननु तथापि विदेहमुक्तः सर्वाः क्रियाः करोतीत्य् एतावन्मात्रम् एव सिद्धम् । न तु सर्वं भूत्वेत्य् एतत् सिद्धम् । तत्र का वार्तेति चेत् । सत्यम् । तत्रेयं वार्ता । चराचराः भावाः किम्मयाः इति विचार्यमाणे तत्स्वरूपं हस्तग्राहाभावात् अनिर्वाच्यतायाम् एव विश्राम्यति । अनिर्वाच्यता एव च शुद्धचित्तत्त्वस्य स्वरूपम् इति शुद्धचिद्रूपतां गतस्य विदेहमुक्तस्य सर्वभावो युक्त एवेति न को ऽपि विरोधः । एतच् च शुद्धचित्तत्त्वस्वरूपम् अनुभवत्सु प्रत्यक्षसिद्धम् एव । तदविद्वदर्थे तु अयं प्रयत्नः कृत इत्य् अलं प्रपञ्चेन

asau śuddhacinmātratāṃ yātaḥ videhamuktaḥ sūryo bhūtvā sūryabhāvam āsādya | pratapati tāpakriyākartṛtvaṃ bhajati | tathā viṣṇuḥ bhūtvā jagattrayaṃ pāti rakṣati | evaṃ sarvatra yojyam | eṣāṃ sūryādīnāṃ ca bāhyāntaratvena dvaividhyaṃ jñeyam | bāhye hi sūryaḥ yaḥ vyomni dṛśyate | āntaras tu prāṇaḥ | sūryavat śarīrapākakāritvāt | tathā viṣṇuḥ buddhiḥ | tadvat saṅkalpasthitikāritvāt | tathā rudraḥ ahaṅkāraḥ | tadvat sarvasaṅkalpānāṃ svasmin layīkaraṇāt | tathā padmajaḥ manaḥ | tadvat saṅkalpotpādakatvāt | evaṃ yathāsambhavaṃ sarvatra yojyam | nanu kathaṃ videhamuktaḥ sūryādicarācarapadārthabhāvam āgatya tadgatāḥ sarvāḥ kriyāḥ karotīti cet | satyam | tatra carāḥ tāvat sphuṭam eva antaryāmiśuddhacittattvādhiṣṭhitāḥ lakṣyante | anyathā maraṇāvasthāṃ gateṣv api teṣu prāgvat kriyādhāratvaprasaṅgāt | nanu tatkriyāyāṃ prāṇa eva prerakaḥ dṛśyate | niṣprāṇānām acaraśarīrāṇāṃ niṣkriyatvadarśanāt | asad etat | na hi prāṇo nāmātra prerakatve samarthaḥ kaścic cetana iva lakṣyate | kiṃ tv anyasya kasyāpi svatantrasya cetanasya preraṇayā | devadattapreryamāṇakandukavat nirgamapraveśakārīva dṛśyate iti śuddhasya cinmātrasyaiva carāntaryāmitvena caragatakriyākartṛtvaṃ jñāyate | acareṣv api dṛśyamāṇā avasthitikriyā kriyātvāt caragatakriyāvat tatkṛtā eva jñeyā | yataḥ yatra sākṣāc cetanatayā bhāsamānānāṃ carāṇāṃ svakriyāyām asāmarthyam asti tatra sākṣāj jaḍatvena bhāsamānānāṃ acarāṇāṃ kā kathā kriyākāritve | tena yathā adhiṣṭhātṛbhūtena devadattena kvacit sthāpitāḥ stambhādayaḥ tiṣṭhanti tathā svāntargatena kenāpi tattvena sthāpitāḥ acarāḥ tiṣṭhantīti jñeyam | tatra devadattasya tebhyaḥ bahiḥsthatā pratyakṣam eva dṛśyate iti na tatra tasya tadantargatatvaṃ kalpyate | atra tu bahiḥ sthūlasya kasyāpy adarśanāt tadantargatatvaṃ kalpyate | bahirgatatvam api tasya na virudhyate ity āstām etat | evaṃ ca śuddhacinmātre paryavasitaṃ sarvakriyākartṛtvaṃ tanmayatāgate tasminn api siddham eva | samudre līnasya jalabindoḥ iva samudraguṇaviśiṣṭatvam | avaśiṣṭaṃ mṛtaśarīram api pakṣākṣiptam eva jñeyam | nanu tathāpi videhamuktaḥ sarvāḥ kriyāḥ karotīty etāvanmātram eva siddham | na tu sarvaṃ bhūtvety etat siddham | tatra kā vārteti cet | satyam | tatreyaṃ vārtā | carācarāḥ bhāvāḥ kimmayāḥ iti vicāryamāṇe tatsvarūpaṃ hastagrāhābhāvāt anirvācyatāyām eva viśrāmyati | anirvācyatā eva ca śuddhacittattvasya svarūpam iti śuddhacidrūpatāṃ gatasya videhamuktasya sarvabhāvo yukta eveti na ko 'pi virodhaḥ | etac ca śuddhacittattvasvarūpam anubhavatsu pratyakṣasiddham eva | tadavidvadarthe tu ayaṃ prayatnaḥ kṛta ity alaṃ prapañcena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्क्षसुरासुरान् नक्षत्रदेवासुरसहितान् । कुलाचलगणः भूत्वा लोकपालपुरास्पदं भवतीति सम्बन्धः

sarkṣasurāsurān nakṣatradevāsurasahitān | kulācalagaṇaḥ bhūtvā lokapālapurāspadaṃ bhavatīti sambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलाकारं बिभ्रद् द्रुतः द्रवगुणयुक्तः । भवति । अनलाकारं बिभ्रत् ज्वलतीत्य् योज्यम् । चन्द्रो भूत्वा हालाहलं भूत्वेति सम्बन्धनीयम्

jalākāraṃ bibhrad drutaḥ dravaguṇayuktaḥ | bhavati | analākāraṃ bibhrat jvalatīty yojyam | candro bhūtvā hālāhalaṃ bhūtveti sambandhanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोधयति रोधनं करोति

rodhayati rodhanaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्त्वे चिद्भावे स्थित्वा । चिद्भावयुक्तो भूत्वेति यावत् । जङ्गमं करोति स्थावराकृतिः सन् स्थावरं करोति । अर्णवः भूत्वा भूस्त्रियं भूर् एव स्त्री । ताम् वलयति समन्तात् पर्यन्तेषु आवृणोति । को यथा । वलयो यथा । यथा वलयः स्त्रियं । अर्थात् स्त्रीभुजं । वलयति । तथेत्य् अर्थः

cittve cidbhāve sthitvā | cidbhāvayukto bhūtveti yāvat | jaṅgamaṃ karoti sthāvarākṛtiḥ san sthāvaraṃ karoti | arṇavaḥ bhūtvā bhūstriyaṃ bhūr eva strī | tām valayati samantāt paryanteṣu āvṛṇoti | ko yathā | valayo yathā | yathā valayaḥ striyaṃ | arthāt strībhujaṃ | valayati | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमार्कवपुः चित्सूर्यवपुः । भूत्वा । प्रकाशे प्रकाशरूपायां स्वभित्तौ । त्रिजगत्त्रसरेण्वोघं त्रिजगदाख्यं परमाणुसमूहं । विसारयन् विस्तारयन् । शान्तम् एव साक्षिभावेन स्थितत्वात् तत्कृतक्षोभरहितम् एवावतिष्ठति । युक्तं चार्कस्य प्रकाशे त्रसरेण्वोघविसारणं शान्तम् अवस्थानं च

paramārkavapuḥ citsūryavapuḥ | bhūtvā | prakāśe prakāśarūpāyāṃ svabhittau | trijagattrasareṇvoghaṃ trijagadākhyaṃ paramāṇusamūhaṃ | visārayan vistārayan | śāntam eva sākṣibhāvena sthitatvāt tatkṛtakṣobharahitam evāvatiṣṭhati | yuktaṃ cārkasya prakāśe trasareṇvoghavisāraṇaṃ śāntam avasthānaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वा पक्षान्तरे । यत् किञ्चित् इदं जगत् । भातम् पूर्वं स्फुरितं । तथा आभाति अद्य स्फुरति । तथा भाम् स्फुरणम् । उपैष्यति अग्रे आगमिष्यति । तत् कालत्रयगतम् सर्वं दृश्यम् असौ उक्तः विदेहमुक्तः । भवति

vā pakṣāntare | yat kiñcit idaṃ jagat | bhātam pūrvaṃ sphuritaṃ | tathā ābhāti adya sphurati | tathā bhām sphuraṇam | upaiṣyati agre āgamiṣyati | tat kālatrayagatam sarvaṃ dṛśyam asau uktaḥ videhamuktaḥ | bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे ब्रह्मन् । त्वं वद कथय । पुरुषेण एवम् एतादृग्गुणयुक्तेन विदेहमुक्तेन । कथम् भूयते कथं सम्पद्यते । हि यस्मात् कारणात् । मे निश्चयः । इति एवं । भवति । इति किम् । इति विषमा कठिना । एषा पूर्वोक्ता । दृष्टिः विदेहमुक्तिरूपा दृष्टिः । दुष्प्रापा दुराक्रम्या च भवति

he brahman | tvaṃ vada kathaya | puruṣeṇa evam etādṛgguṇayuktena videhamuktena | katham bhūyate kathaṃ sampadyate | hi yasmāt kāraṇāt | me niścayaḥ | iti evaṃ | bhavati | iti kim | iti viṣamā kaṭhinā | eṣā pūrvoktā | dṛṣṭiḥ videhamuktirūpā dṛṣṭiḥ | duṣprāpā durākramyā ca bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे राम । पण्डितैः एषा एतत् विदेहमुक्तत्वं । मुक्तिः उच्यते । जीवन्मुक्तत्वस्य सत्त्वरूपचित्ताश्रयत्वेनामुक्तिकल्पत्वात् । पण्डितैः एतत् ब्रह्म समुदाहृतम् कथितम् । सर्वपदार्थभावेन बृंहणाभाक्त्वात् । पण्डितैः एतत् निर्वाणं कथितम् सर्वथा परिमिताहन्तायाः लयीभावात् । त्वं शृणु एतत् पुरुषेण कथं प्राप्यते

he rāma | paṇḍitaiḥ eṣā etat videhamuktatvaṃ | muktiḥ ucyate | jīvanmuktatvasya sattvarūpacittāśrayatvenāmuktikalpatvāt | paṇḍitaiḥ etat brahma samudāhṛtam kathitam | sarvapadārthabhāvena bṛṃhaṇābhāktvāt | paṇḍitaiḥ etat nirvāṇaṃ kathitam sarvathā parimitāhantāyāḥ layībhāvāt | tvaṃ śṛṇu etat puruṣeṇa kathaṃ prāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माभिः । अहंत्वत्तादिसंयुतं यद् इदम् दृश्यं जगत् । दृश्यते अनुभूयते । सतः अपि एवम् एव स्थितस्यापि । अस्य जगतः । अनुत्पत्त्याः बुद्ध्या अनुत्पन्नम् एवेदम् इत्य् एवंरूपस्य अभावस्य ज्ञानेनैव । तज्जगद्विषयानुत्पन्नत्वज्ञानेनेति यावत् । एतत् उक्तगुणं विदेहमुक्तत्वम् । अवाप्यते प्राप्यते । अपिवाशब्दौ एवशब्दार्थे । एतेन दृश्यात्यन्ताभावस्य विदेहमुक्तिं प्रति कारणत्वम् उक्तम्

asmābhiḥ | ahaṃtvattādisaṃyutaṃ yad idam dṛśyaṃ jagat | dṛśyate anubhūyate | sataḥ api evam eva sthitasyāpi | asya jagataḥ | anutpattyāḥ buddhyā anutpannam evedam ity evaṃrūpasya abhāvasya jñānenaiva | tajjagadviṣayānutpannatvajñāneneti yāvat | etat uktaguṇaṃ videhamuktatvam | avāpyate prāpyate | apivāśabdau evaśabdārthe | etena dṛśyātyantābhāvasya videhamuktiṃ prati kāraṇatvam uktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदेहमुक्ताः यदा यदि । त्रैलोक्यं सम्पद्यन्ते । हे वेद्यविदां वर । अहं मन्ये । तदा ते सर्गताम् एव गताः सर्गभावम् एव गताः भवन्ति । सर्गान्तर्गतपदार्थभावेनैव स्फुरणात्

videhamuktāḥ yadā yadi | trailokyaṃ sampadyante | he vedyavidāṃ vara | ahaṃ manye | tadā te sargatām eva gatāḥ sargabhāvam eva gatāḥ bhavanti | sargāntargatapadārthabhāvenaiva sphuraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभुवनं सर्गः ।चेद् यदि । विद्यते सत्यं भवति । तत् तदा । ते विदेहमुक्ताः । तत्ताम् त्रिभुवनतां । सम्प्रयान्तु सम्यक् गच्छन्तु । यत्र यस्मिन् स्थाने । कश्चन त्रैलोक्यशब्दार्थः त्रैलोक्यशब्दयुक्तः अर्थः । त्रैलोक्यशब्दार्थः त्रैलोक्याख्यः शब्दः तदर्थश् चेति यावत् । न सम्भवति । तत्र तस्मिन् स्थाने । इत्य् उक्त्यर्थधीः एवंरूपोक्त्यर्थाकारा धीः । एवंरूपा उक्तिः एवंरूपः अर्थश् चेति यावत् । कुतः भवति । त्रैलोक्यशब्दार्थयोर् असम्भवात् । न सम्भवतीत्य् अर्थः । इति किम् । इति ब्रह्म लक्षणया विदेहमुक्तः । त्रिलोकतां सर्गतां । यातं भवति । उपसंहारं करोति तस्माद् इति । तस्मात् ततो हेतोः । अन्या ब्रह्मणः अन्या । जगच्छब्दार्थकल्पना जगच्छब्दार्थरूपा कल्पना । न भवति

tribhuvanaṃ sargaḥ |ced yadi | vidyate satyaṃ bhavati | tat tadā | te videhamuktāḥ | tattām tribhuvanatāṃ | samprayāntu samyak gacchantu | yatra yasmin sthāne | kaścana trailokyaśabdārthaḥ trailokyaśabdayuktaḥ arthaḥ | trailokyaśabdārthaḥ trailokyākhyaḥ śabdaḥ tadarthaś ceti yāvat | na sambhavati | tatra tasmin sthāne | ity uktyarthadhīḥ evaṃrūpoktyarthākārā dhīḥ | evaṃrūpā uktiḥ evaṃrūpaḥ arthaś ceti yāvat | kutaḥ bhavati | trailokyaśabdārthayor asambhavāt | na sambhavatīty arthaḥ | iti kim | iti brahma lakṣaṇayā videhamuktaḥ | trilokatāṃ sargatāṃ | yātaṃ bhavati | upasaṃhāraṃ karoti tasmād iti | tasmāt tato hetoḥ | anyā brahmaṇaḥ anyā | jagacchabdārthakalpanā jagacchabdārtharūpā kalpanā | na bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र त्रिलोकतां यातं ब्रह्मेत्य् उक्त्यर्थधीः कुतः । तस्मान् नो सम्भवत्य् अन्या जगच्छब्दार्थकल्पना

tatra trilokatāṃ yātaṃ brahmety uktyarthadhīḥ kutaḥ | tasmān no sambhavaty anyā jagacchabdārthakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत् कर्तृ । अनन्यत् सर्वरूपत्वेन स्थितत्वात् स्वव्यतिरिक्तवस्तुरहितं । शान्तं स्वरूपे विश्रान्तम् । आभासमात्रकम् आभासमात्रस्वरूपम् । आकाशनिर्मलम् आकाशवत् स्वच्छम् । ब्रह्म एव भवति । इत्य् एव एतद् एव । सत्यावबोधिनः सत्यज्ञानयुक्तस्य । सत्यं भवति

jagat kartṛ | ananyat sarvarūpatvena sthitatvāt svavyatiriktavasturahitaṃ | śāntaṃ svarūpe viśrāntam | ābhāsamātrakam ābhāsamātrasvarūpam | ākāśanirmalam ākāśavat svaccham | brahma eva bhavati | ity eva etad eva | satyāvabodhinaḥ satyajñānayuktasya | satyaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हीति दृष्टान्तत्वद्योतकम् । अस्माभिः । हेमकटके सुवर्णवलये । विचार्यापि विचारयित्वापि । निर्मलहाटकम् ऋते कटकत्वं नाम क्वचित् न दृश्यते । यथा कटकं हेमैव भवति तथा जगत् ब्रह्मैव भवतीति पूर्वश्लोकदृष्टान्ततया योज्यम् उत्तरश्लोकद्वयं च

yathā hīti dṛṣṭāntatvadyotakam | asmābhiḥ | hemakaṭake suvarṇavalaye | vicāryāpi vicārayitvāpi | nirmalahāṭakam ṛte kaṭakatvaṃ nāma kvacit na dṛśyate | yathā kaṭakaṃ hemaiva bhavati tathā jagat brahmaiva bhavatīti pūrvaślokadṛṣṭāntatayā yojyam uttaraślokadvayaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं पयोवीचौ जलतरङ्गे । जलाद् ऋते किञ्चन न पश्यामि पयोवीचौ नास्ति

ahaṃ payovīcau jalataraṅge | jalād ṛte kiñcana na paśyāmi payovīcau nāsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचन कुत्रापि काले । कुत्रचित् कुत्रापि देशे । स्पन्दत्वम् पवनात् अन्यत् न भवति । यतः वायुः स्पन्द एव भवति । फलितं कथयति जगद् इति । यतः जगतः ब्रह्मत्वे दृष्टान्तत्रयम् अस्ति तस्मात् जगत् न विद्यते । अतश् च विदेहमुक्तस्य सर्गतागमनं कथं भवतीति भावः

kadācana kutrāpi kāle | kutracit kutrāpi deśe | spandatvam pavanāt anyat na bhavati | yataḥ vāyuḥ spanda eva bhavati | phalitaṃ kathayati jagad iti | yataḥ jagataḥ brahmatve dṛṣṭāntatrayam asti tasmāt jagat na vidyate | ataś ca videhamuktasya sargatāgamanaṃ kathaṃ bhavatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे मुने । जगद्दृश्यस्य जगद्रूपस्य दृश्यस्य । यया युक्त्या अत्यन्ताभावसम्पत्त्या अत्यन्ताभावसम्पादनेन । मुक्तता उदेति । त्वम् मम उत्तमां निरतिशयाम् । ताम् युक्तिं । उपदिश । जगद्विषयस्यात्यन्ताभावस्य मुक्ततासाधने कथं सामर्थ्यम् अस्तीत्य् अत्र युक्तिं कथयेति भावः

he mune | jagaddṛśyasya jagadrūpasya dṛśyasya | yayā yuktyā atyantābhāvasampattyā atyantābhāvasampādanena | muktatā udeti | tvam mama uttamāṃ niratiśayām | tām yuktiṃ | upadiśa | jagadviṣayasyātyantābhāvasya muktatāsādhane kathaṃ sāmarthyam astīty atra yuktiṃ kathayeti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तनीत्या मिथः सम्पन्नयोः यतः त्वयैवैतद् उक्तम् इति शेषः । यतः त्वया एव उक्तं मिथः सम्पन्नयोः उक्तनीत्या मिथः सिद्धयोः । द्रष्टृदृश्ययोः मध्ये । एकसङ्क्षये सति । ततः द्वयाभावे स्थितिं याते सति । निर्वाणं कैवल्यम् । अवशिष्यते । तस्मात् ततः कारणात् । दृश्यस्य जगतः दृश्यस्वरूपस्य जगतः । अत्यन्तानुद्भवः अत्यन्ताभावस्वरूपा अत्यन्तानुत्पत्तिः । यथा यया युक्त्या । बुध्यते ज्ञायते । तथा ब्रह्म जगद्भावेन बृंहितं शुद्धचित्तत्त्वं । इत्थं जगद्रूपेण । स्वभावस्थं स्वरूपस्थं । यथा बुध्यते । त्वं तथा च मे वद कथय

uktanītyā mithaḥ sampannayoḥ yataḥ tvayaivaitad uktam iti śeṣaḥ | yataḥ tvayā eva uktaṃ mithaḥ sampannayoḥ uktanītyā mithaḥ siddhayoḥ | draṣṭṛdṛśyayoḥ madhye | ekasaṅkṣaye sati | tataḥ dvayābhāve sthitiṃ yāte sati | nirvāṇaṃ kaivalyam | avaśiṣyate | tasmāt tataḥ kāraṇāt | dṛśyasya jagataḥ dṛśyasvarūpasya jagataḥ | atyantānudbhavaḥ atyantābhāvasvarūpā atyantānutpattiḥ | yathā yayā yuktyā | budhyate jñāyate | tathā brahma jagadbhāvena bṛṃhitaṃ śuddhacittattvaṃ | itthaṃ jagadrūpeṇa | svabhāvasthaṃ svarūpasthaṃ | yathā budhyate | tvaṃ tathā ca me vada kathaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् अयं दृश्यात्यन्ताभावः इदम् ब्रह्मणः इत्थंस्वभावावस्थानं च । ननु किमर्थम् अत्र पुनः पुनः प्रश्नान् करोषीत्य् । अत्राह एतस्मिन् इति । हे मुने । एतस्मिन् सिद्धे सति । साध्यम् साधनीयं । नावशिष्यते अवशिष्टं न भवति । मुक्तिमात्रस्यैवाकाङ्क्षितत्वात् तस्य चानेनैव सिद्धत्वात्

etat ayaṃ dṛśyātyantābhāvaḥ idam brahmaṇaḥ itthaṃsvabhāvāvasthānaṃ ca | nanu kimartham atra punaḥ punaḥ praśnān karoṣīty | atrāha etasmin iti | he mune | etasmin siddhe sati | sādhyam sādhanīyaṃ | nāvaśiṣyate avaśiṣṭaṃ na bhavati | muktimātrasyaivākāṅkṣitatvāt tasya cānenaiva siddhatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं निश्चये । इयं मिथ्याज्ञानविषूचिका शुद्धचिन्मात्रे दृश्यम् इदम् इत्य् एवंरूपो ज्ञानविशेषः । रूढा मनसि सत्यत्वेन भाता । युक्तं च मन्त्रेण विषूचिकायाः उपशमनम् । विचारश् चात्र किंरूपम् इदं दृश्यम् इत्य् एवंरूपो ज्ञेयः

nūnaṃ niścaye | iyaṃ mithyājñānaviṣūcikā śuddhacinmātre dṛśyam idam ity evaṃrūpo jñānaviśeṣaḥ | rūḍhā manasi satyatvena bhātā | yuktaṃ ca mantreṇa viṣūcikāyāḥ upaśamanam | vicāraś cātra kiṃrūpam idaṃ dṛśyam ity evaṃrūpo jñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुच्छेदयितुं नाशयितुम् । उत्तरार्धेनैतत् समर्थयति समेति । यथा कश्चित् पर्वताग्रम् आरूढः ततश् चावतरितुम् इच्छन् न झगित्य् एवावतरितुं शक्नोति । तथा चिररूढा दृश्यसत्यताप्रतीतिः न झगिति दूरीकर्तुं शक्यते इति बहुकालं विचारः कर्तव्य इति भावः

samucchedayituṃ nāśayitum | uttarārdhenaitat samarthayati sameti | yathā kaścit parvatāgram ārūḍhaḥ tataś cāvataritum icchan na jhagity evāvatarituṃ śaknoti | tathā cirarūḍhā dṛśyasatyatāpratītiḥ na jhagiti dūrīkartuṃ śakyate iti bahukālaṃ vicāraḥ kartavya iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् ततो हेतोः । अभ्यासयोगेन विचाराभ्यासयुक्त्या । तथा युक्त्या स्वबुद्धिकृतया युक्त्या । तथा न्यायोपपत्तिभिः न्यायशास्त्रेषूक्ताभिः युक्तिभिः । जगद्भ्रान्तिः दृश्यस्वरूपजगद्भ्रमः । यथा येन प्रकारेण । शाम्येत् । तथा तेन प्रकारेण । इदम् वक्ष्यमाणं वाग्जालं । मया कथ्यते । त्वं तत् शृणु श्रवणविषयं कुरु

tasmāt tato hetoḥ | abhyāsayogena vicārābhyāsayuktyā | tathā yuktyā svabuddhikṛtayā yuktyā | tathā nyāyopapattibhiḥ nyāyaśāstreṣūktābhiḥ yuktibhiḥ | jagadbhrāntiḥ dṛśyasvarūpajagadbhramaḥ | yathā yena prakāreṇa | śāmyet | tathā tena prakāreṇa | idam vakṣyamāṇaṃ vāgjālaṃ | mayā kathyate | tvaṃ tat śṛṇu śravaṇaviṣayaṃ kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तच्छ्रवणेन मम किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह वदाम्य् आख्यायिकां राम याम् इमां बोधसिद्धये । तां चेच् छृणोषि तत् साधो मुक्त एवासि बुद्धिमान् ॥मु ३,९।४४॥स्पष्टम्

nanu tacchravaṇena mama kiṃ setsyatīty | atrāha vadāmy ākhyāyikāṃ rāma yām imāṃ bodhasiddhaye / tāṃ cec chṛṇoṣi tat sādho mukta evāsi buddhimān //MU 3,9.44//spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथशब्दः आनन्तर्यार्थः सङ्क्षेपकथनानन्तरतां द्योतयति । किमर्थम् उत्पत्तिप्रकरणम् एव प्रथमं कथ्यते इत्य् । अत्राह यः किलेति । अतः मुक्तिकथने प्रवृत्तैर् अस्माभिः उत्पत्तिप्रकरणकथनम् एव कार्यम् । अन्यथा निराधारायाः मुक्तेः कथनम् अयुक्तं स्याद् इति भावः

athaśabdaḥ ānantaryārthaḥ saṅkṣepakathanānantaratāṃ dyotayati | kimartham utpattiprakaraṇam eva prathamaṃ kathyate ity | atrāha yaḥ kileti | ataḥ muktikathane pravṛttair asmābhiḥ utpattiprakaraṇakathanam eva kāryam | anyathā nirādhārāyāḥ mukteḥ kathanam ayuktaṃ syād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयम् पुरःस्फुरणशीला । जगद्भ्रान्तिः जगदाकारः भ्रमः । इत्थं अनया युक्त्या । अजाता एव अनुत्पन्ना एव । अतः खात्मिका आकाशस्वरूपा सती । भाति स्फुरति । इति एतत् । मया अधुना अस्मिन् उत्पत्तिप्रकरणे कथ्यते

iyam puraḥsphuraṇaśīlā | jagadbhrāntiḥ jagadākāraḥ bhramaḥ | itthaṃ anayā yuktyā | ajātā eva anutpannā eva | ataḥ khātmikā ākāśasvarūpā satī | bhāti sphurati | iti etat | mayā adhunā asmin utpattiprakaraṇe kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् महाप्रलये प्राप्ते रुद्रादिपरिणामिनि । भवत्य् असद् अदृश्यं च क्वापि याति विनश्यति ॥मु ३,९।४८॥किञ्चित् अनिर्वाच्यस्वरूपम् । सर्वप्रकाराढ्यं समस्तभावाभावादिप्रकारयुक्तं । महाप्रलये तुर्याख्ये अवस्थाविशेषे महाकल्पान्तसमये च । रुद्रादिपरिणामिनि रुद्रादिलययुक्ते । रुद्रो ऽत्र अहङ्कारः संहाराधिकारी श्रीमहादेवो ज्ञेयः । आदिशब्देन बुद्ध्यादेः सृष्टिस्थित्यधिकारिणः विष्ण्वादेश् च ग्रहणम् । अदृश्यम् बाह्येन्द्रियागोचरम् । ननु कथम् अदृश्यं च भवतीत्य् । अत्राह क्वापीति । क्वापि याति अनिर्वाच्ये कस्मिन् चित्तत्त्वे एकतां याति । अन्यतया स्फुरतीति यावत् । अत एव विनश्यति अदर्शनं गच्छति । न हि भासमानस्य सर्वथा विनाशो युक्तः । शुक्तिकारजतस्यापि सर्वथा विनाशप्रसङ्गात् । न हि शुक्तिकारजतं सर्वथा विनश्यति । किं तु शुक्तिभावेन स्फुरति

tan mahāpralaye prāpte rudrādipariṇāmini / bhavaty asad adṛśyaṃ ca kvāpi yāti vinaśyati //MU 3,9.48//kiñcit anirvācyasvarūpam | sarvaprakārāḍhyaṃ samastabhāvābhāvādiprakārayuktaṃ | mahāpralaye turyākhye avasthāviśeṣe mahākalpāntasamaye ca | rudrādipariṇāmini rudrādilayayukte | rudro 'tra ahaṅkāraḥ saṃhārādhikārī śrīmahādevo jñeyaḥ | ādiśabdena buddhyādeḥ sṛṣṭisthityadhikāriṇaḥ viṣṇvādeś ca grahaṇam | adṛśyam bāhyendriyāgocaram | nanu katham adṛśyaṃ ca bhavatīty | atrāha kvāpīti | kvāpi yāti anirvācye kasmin cittattve ekatāṃ yāti | anyatayā sphuratīti yāvat | ata eva vinaśyati adarśanaṃ gacchati | na hi bhāsamānasya sarvathā vināśo yuktaḥ | śuktikārajatasyāpi sarvathā vināśaprasaṅgāt | na hi śuktikārajataṃ sarvathā vinaśyati | kiṃ tu śuktibhāvena sphurati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु भासमानस्यैतस्य जगतः नाशे किं शिष्यते । भासमानस्य शुक्तिकारजतस्य नाशे हि शुक्तिका शिष्यते इत्य् । अत्राह ततः स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं सत् किञ्चिद् अवशिष्यते ॥मु ३,९।४९॥ततः दृश्यनाशानन्तरम् । किञ्चित् अर्थात् दृश्यविनाशसाक्षिस्वरूपं किम् अपि अनिर्वाच्यं वस्तु । शिष्यते शिष्टं भवति । अन्यथा भासमानस्य इयतः जगतः कुत्रावस्थानं स्यान् । न हि भासमानस्य विनाशो घटस्वरूपनाशवत् युक्तः । शुक्तिकारजतनाशवद् अन्यरूपतया स्फुरणमात्ररूपत्वात् । अन्यरूपतया स्फुरणं प्राधान्यं विना नोपपद्यत इति । किञ्चित् कथम्भूतम् । स्तिमितगम्भीरम् । स्तिमितम् चेत्यौन्मुख्याख्यस्पन्दरहितम् । गम्भीरम् स्वविषयावगाहित्रभावेनावगाहनक्रियाविषयत्वाभावेन च अवगाहितुम् अशक्यम् । तादृशं च तत् तादृशं चेति । पुनः कथम्भूतं । न तेजः शुद्धचिन्मात्ररूपत्वेन जीवादिस्वरूपलौकिकचेतनव्यतिरिक्तम् इत्य् अर्थः । तथा न तमः जडपदार्थव्यतिरिक्तम् इत्य् अर्थः । अथ वा चिन्मात्ररूपत्वेन चेत्यस्वरूपबाह्यतेजस्तमोव्यतिरिक्तम् इति ज्ञेयम् । पुनः कथम्भूतम् । सर्वत्रानुस्यूतम् । पुनः कथम्भूतम् । अनाख्यम् आख्याकर्तृत्वेनावस्थानात् आख्याविषयत्वाभावाच् चाख्यातुम् अशक्यम् इत्य् अर्थः । पुनः कथम्भूतं । अनभिव्यक्तम् बाह्यान्तःकरणागोचरत्वेन अप्रकटस्वरूपम् । कृतश् च पूर्वम् एषां विशेषणानां हेतुहेतुमद्भावेन शृङ्खलाबन्ध इति न पुनर् आयस्तम्

nanu bhāsamānasyaitasya jagataḥ nāśe kiṃ śiṣyate | bhāsamānasya śuktikārajatasya nāśe hi śuktikā śiṣyate ity | atrāha tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam / anākhyam anabhivyaktaṃ sat kiñcid avaśiṣyate //MU 3,9.49//tataḥ dṛśyanāśānantaram | kiñcit arthāt dṛśyavināśasākṣisvarūpaṃ kim api anirvācyaṃ vastu | śiṣyate śiṣṭaṃ bhavati | anyathā bhāsamānasya iyataḥ jagataḥ kutrāvasthānaṃ syān | na hi bhāsamānasya vināśo ghaṭasvarūpanāśavat yuktaḥ | śuktikārajatanāśavad anyarūpatayā sphuraṇamātrarūpatvāt | anyarūpatayā sphuraṇaṃ prādhānyaṃ vinā nopapadyata iti | kiñcit kathambhūtam | stimitagambhīram | stimitam cetyaunmukhyākhyaspandarahitam | gambhīram svaviṣayāvagāhitrabhāvenāvagāhanakriyāviṣayatvābhāvena ca avagāhitum aśakyam | tādṛśaṃ ca tat tādṛśaṃ ceti | punaḥ kathambhūtaṃ | na tejaḥ śuddhacinmātrarūpatvena jīvādisvarūpalaukikacetanavyatiriktam ity arthaḥ | tathā na tamaḥ jaḍapadārthavyatiriktam ity arthaḥ | atha vā cinmātrarūpatvena cetyasvarūpabāhyatejastamovyatiriktam iti jñeyam | punaḥ kathambhūtam | sarvatrānusyūtam | punaḥ kathambhūtam | anākhyam ākhyākartṛtvenāvasthānāt ākhyāviṣayatvābhāvāc cākhyātum aśakyam ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtaṃ | anabhivyaktam bāhyāntaḥkaraṇāgocaratvena aprakaṭasvarūpam | kṛtaś ca pūrvam eṣāṃ viśeṣaṇānāṃ hetuhetumadbhāvena śṛṅkhalābandha iti na punar āyastam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्ततया अनन्तभावेन । स्थितं यत् वस्तु । शून्यं न भवति । तत्त्वे हि जगदधिष्ठानत्वम् अयुक्तं स्यात् । न हि शून्यं कस्यापि अधिष्ठानं दृष्टम् । तत्र भासमानस्य पिच्छिकादेः नायनरश्म्यधिष्ठानत्वात् । तथा यत् वस्तु । आकाशं न भवति । प्रोक्तन्यायेन शून्यव्यतिरिक्तत्वात् । आकाशस्य च शून्यैकमयत्वात् । यत् दृश्यं न भवति । केवलद्रष्टृस्वरूपत्वात् । यत् वस्तु । दर्शनम् न भवति । द्रष्टृदृश्यानपेक्षसिद्धिकत्वात् । यत् भूतपदार्थौघः न भवति । तत्त्वे हि जडं स्यात्

anantatayā anantabhāvena | sthitaṃ yat vastu | śūnyaṃ na bhavati | tattve hi jagadadhiṣṭhānatvam ayuktaṃ syāt | na hi śūnyaṃ kasyāpi adhiṣṭhānaṃ dṛṣṭam | tatra bhāsamānasya picchikādeḥ nāyanaraśmyadhiṣṭhānatvāt | tathā yat vastu | ākāśaṃ na bhavati | proktanyāyena śūnyavyatiriktatvāt | ākāśasya ca śūnyaikamayatvāt | yat dṛśyaṃ na bhavati | kevaladraṣṭṛsvarūpatvāt | yat vastu | darśanam na bhavati | draṣṭṛdṛśyānapekṣasiddhikatvāt | yat bhūtapadārthaughaḥ na bhavati | tattve hi jaḍaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णात् पूर्णत्वेनाभिमतात् आकाशादेः । पूर्णतराकृति पूर्णतराकारम् । यत् वस्तु । किम् अप्य् अव्यपदेशात्म किम् अप्य् अनिर्वाच्यस्वरूपं भवति । तथा यत् सत् न भवति । [॥।] जगदधिष्ठानत्वायोगात् । तथा यत् सदसत् न भवति । उभयदोषप्रसङ्गात् । तथा यत् अभावः न भवति । तद्विरुद्धाभावतयाप्य् अवस्थानात्

pūrṇāt pūrṇatvenābhimatāt ākāśādeḥ | pūrṇatarākṛti pūrṇatarākāram | yat vastu | kim apy avyapadeśātma kim apy anirvācyasvarūpaṃ bhavati | tathā yat sat na bhavati | [...] jagadadhiṣṭhānatvāyogāt | tathā yat sadasat na bhavati | ubhayadoṣaprasaṅgāt | tathā yat abhāvaḥ na bhavati | tadviruddhābhāvatayāpy avasthānāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् एवंविधं भवति । एवंविधं कीदृग् इत्य् अपेक्षायाम् आह चिन्मात्रम् इत्यादि । चिन्मात्रम् केवलं चित्स्वरूपम् । अत एव चेत्यरहितम् चेत्यारूषितम् । अनन्तम् स्वान्तस्यापि साक्षित्वेन स्थितत्वात् । तत्र हि अनादिमध्यपर्यन्तम् आदिमध्यपर्यन्तव्यवस्थाकारिदेशकालभासकत्वात् आदिमध्यपर्यन्तरहितम् । अनाधि चित्ताभावेन तदाश्रिताधिरहितम् । निरामयम् भावाभावादिस्वरूपरोगरहितम्

yat evaṃvidhaṃ bhavati | evaṃvidhaṃ kīdṛg ity apekṣāyām āha cinmātram ityādi | cinmātram kevalaṃ citsvarūpam | ata eva cetyarahitam cetyārūṣitam | anantam svāntasyāpi sākṣitvena sthitatvāt | tatra hi anādimadhyaparyantam ādimadhyaparyantavyavasthākārideśakālabhāsakatvāt ādimadhyaparyantarahitam | anādhi cittābhāvena tadāśritādhirahitam | nirāmayam bhāvābhāvādisvarūparogarahitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् वस्तुनि । जगत् प्रस्फुरति अधिष्ठेयतया विलसति । कथं । दृष्टिमौक्तिकहंसवत् । दृष्टौ स्फुरितौ मौक्तिकहंसौ दृष्टिमौक्तिकहंसौ । ताव् इव तद्वत् । रोगवशेन हि दृष्ट्यवयवभूताः रश्मयः मौक्तिकभावेन हंसभावेन चाकाशे स्फुरन्ति । सदसदात्मकः सदसत्स्वरूपः । अनिर्वाच्य इति यावत् । यः देवः । यः क्रीडाशीलः द्योतनशीलश् च । इदं इदन्तया विषयीकृतं भावजातं भवति । सारभावेन स्थितत्वात् । यः देवः इदं न भवति । अहन्तासारत्वेन स्थितत्वात्

yasmin vastuni | jagat prasphurati adhiṣṭheyatayā vilasati | kathaṃ | dṛṣṭimauktikahaṃsavat | dṛṣṭau sphuritau mauktikahaṃsau dṛṣṭimauktikahaṃsau | tāv iva tadvat | rogavaśena hi dṛṣṭyavayavabhūtāḥ raśmayaḥ mauktikabhāvena haṃsabhāvena cākāśe sphuranti | sadasadātmakaḥ sadasatsvarūpaḥ | anirvācya iti yāvat | yaḥ devaḥ | yaḥ krīḍāśīlaḥ dyotanaśīlaś ca | idaṃ idantayā viṣayīkṛtaṃ bhāvajātaṃ bhavati | sārabhāvena sthitatvāt | yaḥ devaḥ idaṃ na bhavati | ahantāsāratvena sthitatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकर्णजिह्वः श्रोत्रेन्द्रियरसनेन्द्रियरहितः । तथा अनासात्वङ्नेत्रः घ्राणेन्द्रियत्वगिन्द्रियनेत्रेन्द्रियरहितः । यः सर्वत्र सर्वदेशेषु । सर्वदा सर्वकालेषु । शृणोति समस्तशब्दश्रवणक्रियां करोति । आस्वादयति समस्तास्वादास्वादनक्रियां करोति । जिघ्रन् भवति । समस्तगन्धशिङ्घणक्रियां कुर्वन् भवति । स्पृशति सम्स्तस्पर्शस्पर्शनक्रियां करोति । पश्यति समस्तरूपदर्शनक्रियां करोति । समस्तदेशकालगतसमस्तप्रसादसमस्तेन्द्रियसारत्वेन स्थितत्वात् श्रवणादिक्रियाकर्तृत्वाभिमानग्रस्तसमस्तदेशकालगतसमस्तप्रमातृभावेन वा स्थितत्वात् । न चेन्द्रियसारत्वेन स्थितस्यास्यान्येन्द्रियापेक्षा युक्ता । इन्द्रियाणाम् इन्द्रियान्तरनैरपेक्ष्येण तत्सारस्यापि तद्वत् तदपेक्षायाः अयुक्तवात् । कल्प्यमानानाम् अपि तेषां एतत्सारत्वं विना नकिञ्चिद्रूपत्वापत्तेः । एतत्सारत्वे तु एतस्यैव तद्भावेनापि स्थितत्वात् । सर्वप्रमातृभावेन स्थितत्वे अपि नेन्द्रियान्तरापेक्षा । तदिन्द्रियैर् एवेन्द्रियमत्त्वेन इन्द्रियान्तराणाम् अनुपयोगित्वात्

akarṇajihvaḥ śrotrendriyarasanendriyarahitaḥ | tathā anāsātvaṅnetraḥ ghrāṇendriyatvagindriyanetrendriyarahitaḥ | yaḥ sarvatra sarvadeśeṣu | sarvadā sarvakāleṣu | śṛṇoti samastaśabdaśravaṇakriyāṃ karoti | āsvādayati samastāsvādāsvādanakriyāṃ karoti | jighran bhavati | samastagandhaśiṅghaṇakriyāṃ kurvan bhavati | spṛśati samstasparśasparśanakriyāṃ karoti | paśyati samastarūpadarśanakriyāṃ karoti | samastadeśakālagatasamastaprasādasamastendriyasāratvena sthitatvāt śravaṇādikriyākartṛtvābhimānagrastasamastadeśakālagatasamastapramātṛbhāvena vā sthitatvāt | na cendriyasāratvena sthitasyāsyānyendriyāpekṣā yuktā | indriyāṇām indriyāntaranairapekṣyeṇa tatsārasyāpi tadvat tadapekṣāyāḥ ayuktavāt | kalpyamānānām api teṣāṃ etatsāratvaṃ vinā nakiñcidrūpatvāpatteḥ | etatsāratve tu etasyaiva tadbhāvenāpi sthitatvāt | sarvapramātṛbhāvena sthitatve api nendriyāntarāpekṣā | tadindriyair evendriyamattvena indriyāntarāṇām anupayogitvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव चिन्मात्रस्वरूपः सन् द्रष्टृताम् आपन्नः स एव । न त्व् अन्यः कश्चित् । येनालोकेन यत्स्वरूपेण । सर्गचित्रं जगद्रूपं चित्रम् । चित्प्रकाशेन लक्ष्यते दृश्यते । चिदालोकं विना द्रष्टुः जगद्दर्शनासम्भवात् । कथम्भूतं सर्गचित्रं । सदसद्रूपं । फलतः सदसद्भ्याम् अनिर्वचनीयम् । पुनः कथम्भूतम् । अनाद्यन्तम् अनाद्यन्तचिन्मात्रसारत्वेनाद्यन्तरहितम् इत्य् अर्थः । पुनः कथम्भूतं च । खरूपं च । आभासमात्ररूपत्वेन स्वप्नवत् आकाशरूपं चेत्य् अर्थः । पुनः कथम्भूतम् । अरञ्जनम् भासमानाभिः भावाभावरञ्जनाभिः शुद्धत्वेन परमार्थतो मुक्तम् इत्य् अर्थः । अपिशब्दः पादपूरणार्थः

sa eva cinmātrasvarūpaḥ san draṣṭṛtām āpannaḥ sa eva | na tv anyaḥ kaścit | yenālokena yatsvarūpeṇa | sargacitraṃ jagadrūpaṃ citram | citprakāśena lakṣyate dṛśyate | cidālokaṃ vinā draṣṭuḥ jagaddarśanāsambhavāt | kathambhūtaṃ sargacitraṃ | sadasadrūpaṃ | phalataḥ sadasadbhyām anirvacanīyam | punaḥ kathambhūtam | anādyantam anādyantacinmātrasāratvenādyantarahitam ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtaṃ ca | kharūpaṃ ca | ābhāsamātrarūpatvena svapnavat ākāśarūpaṃ cety arthaḥ | punaḥ kathambhūtam | arañjanam bhāsamānābhiḥ bhāvābhāvarañjanābhiḥ śuddhatvena paramārthato muktam ity arthaḥ | apiśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्वरूपं चिन्मात्राख्यं स्वभावं । जगत् नश्वरचेत्यरूपं । पश्यति स्वगोचरीकरोति । कथम्भूतम् जगत् । व्योमात्मैव परमार्थतो जगद्रूपताभावात् नकिञ्चिद्रूपम् एव । पुनः कथम्भूतं । सदाभासं सद् इवाभासत इति सदाभासम् । परमार्थतो न सद् इत्य् अर्थः । कथं पश्यति । अर्धोन्मीलितदृग्भ्रूभूमध्यतारकवत् । अर्धम् उन्मीलिता दृक् येन । सः अर्धोन्मीलितदृक् । भ्रुवौ एव भूः स्थानं । तस्या मध्यं भ्रूभूमध्यं । अर्धोन्मीलितदृशः भ्रूभूमध्ये भासमाना या तारका । तद्वत् । अर्धोन्मीलितनेत्रः पुरुषः स्वभ्रूमध्ये स्वदृष्टिरश्मिम् एव तारकाकारां यथा पश्यति । तथेत्य् अर्थः । अभिनयगम्यश् चार्थः

yaḥ svarūpaṃ cinmātrākhyaṃ svabhāvaṃ | jagat naśvaracetyarūpaṃ | paśyati svagocarīkaroti | kathambhūtam jagat | vyomātmaiva paramārthato jagadrūpatābhāvāt nakiñcidrūpam eva | punaḥ kathambhūtaṃ | sadābhāsaṃ sad ivābhāsata iti sadābhāsam | paramārthato na sad ity arthaḥ | kathaṃ paśyati | ardhonmīlitadṛgbhrūbhūmadhyatārakavat | ardham unmīlitā dṛk yena | saḥ ardhonmīlitadṛk | bhruvau eva bhūḥ sthānaṃ | tasyā madhyaṃ bhrūbhūmadhyaṃ | ardhonmīlitadṛśaḥ bhrūbhūmadhye bhāsamānā yā tārakā | tadvat | ardhonmīlitanetraḥ puruṣaḥ svabhrūmadhye svadṛṣṭiraśmim eva tārakākārāṃ yathā paśyati | tathety arthaḥ | abhinayagamyaś cārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य विभोः कारणं नास्तीत्य् अर्थः । ननु कथं नास्य कारणम् अस्ति । सत्यम् । तत्कारणं चिद्रूपम् अचिद्रूपं वा । नान्त्यः चिद्रूपं प्रति अचिद्रूपकारणत्वायोगात् । आद्ये तु स एव चिद्रूपः चिद्रूपस्य स्वस्य कारणं कथं स्यात् । इति सर्वस्य जगतः तत्कार्यत्वं कथयति यस्येदम् इति । जगतः चिन्मात्रकार्यत्वं स्वप्नजगद्वज् ज्ञेयम्

yasya vibhoḥ kāraṇaṃ nāstīty arthaḥ | nanu kathaṃ nāsya kāraṇam asti | satyam | tatkāraṇaṃ cidrūpam acidrūpaṃ vā | nāntyaḥ cidrūpaṃ prati acidrūpakāraṇatvāyogāt | ādye tu sa eva cidrūpaḥ cidrūpasya svasya kāraṇaṃ kathaṃ syāt | iti sarvasya jagataḥ tatkāryatvaṃ kathayati yasyedam iti | jagataḥ cinmātrakāryatvaṃ svapnajagadvaj jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य चिन्मात्रदीपस्य । दीपत्वं चास्य प्रकाशकत्वेन ज्ञेयम् । भासा इन्द्रियद्वारनिर्गतया चित्प्रभया । जगत्त्रयम् अवस्थात्रये भासमानं प्रपञ्चत्रयं । भाति स्फुरति । कथम्भूतस्य । सर्वतः सर्वत्र । ज्वलतः सर्वं प्रकटयितुं समर्थस्येत्य् अर्थः । पुनः कथम्भूतस्य । चित्तस्थालीषु चित्तरूपेषु पात्रेषु । तिष्ठतः सारभावेन स्थितवतः । युक्तं च दीपस्य पात्रेष्व् अवस्थानम् । यद्य् अपि सुषुप्तौ चित्तं लीयत एव तथापि बीजत्वेनात्रास्यावस्थानात् एवम् उक्तम् । बहिर् अपि भूर्भुवस्स्वराख्यं जगत्त्रयं चित्तेनैव भाति

yasya cinmātradīpasya | dīpatvaṃ cāsya prakāśakatvena jñeyam | bhāsā indriyadvāranirgatayā citprabhayā | jagattrayam avasthātraye bhāsamānaṃ prapañcatrayaṃ | bhāti sphurati | kathambhūtasya | sarvataḥ sarvatra | jvalataḥ sarvaṃ prakaṭayituṃ samarthasyety arthaḥ | punaḥ kathambhūtasya | cittasthālīṣu cittarūpeṣu pātreṣu | tiṣṭhataḥ sārabhāvena sthitavataḥ | yuktaṃ ca dīpasya pātreṣv avasthānam | yady api suṣuptau cittaṃ līyata eva tathāpi bījatvenātrāsyāvasthānāt evam uktam | bahir api bhūrbhuvassvarākhyaṃ jagattrayaṃ cittenaiva bhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं विना चक्षुरिन्द्रियसारभावेन स्थितं यं विना । एते दृश्यमानाः । अर्कादयो ऽपि तिमिरोपमा अन्धकारसदृशाः । भवन्ति । चक्षुषा अप्रकाशिताः सूर्यादयो हि स्फुटम् एवान्धकारसदृशा एव । सतीति । यथा सूर्यसन्निधाने मृगतृष्णिकाः प्रवर्तन्ते । तथा यत्सन्निधाने त्रिजगद् इत्य् अर्थः

yaṃ vinā cakṣurindriyasārabhāvena sthitaṃ yaṃ vinā | ete dṛśyamānāḥ | arkādayo 'pi timiropamā andhakārasadṛśāḥ | bhavanti | cakṣuṣā aprakāśitāḥ sūryādayo hi sphuṭam evāndhakārasadṛśā eva | satīti | yathā sūryasannidhāne mṛgatṛṣṇikāḥ pravartante | tathā yatsannidhāne trijagad ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् सस्पन्दे दृश्यौन्मुख्याख्यस्पन्दयुक्ते सति । जगल्लक्ष्मीः समुदेतीव । निःस्पन्दे सति । अन्तर्गतेव तदन्तर्गतेव च भवति । परमार्थतो नोदेति नान्तर्गच्छतीति इवशब्दोपादानम् । कस्मिन्न् इवालात इव । यथालाते सस्पन्दे भ्रामिते सति । चक्रता चक्राकारत्वम् । उदेति । अस्पन्दे सति । अलातान्तर्गतेव भवति । तथेत्य् अर्थः

yasmin saspande dṛśyaunmukhyākhyaspandayukte sati | jagallakṣmīḥ samudetīva | niḥspande sati | antargateva tadantargateva ca bhavati | paramārthato nodeti nāntargacchatīti ivaśabdopādānam | kasminn ivālāta iva | yathālāte saspande bhrāmite sati | cakratā cakrākāratvam | udeti | aspande sati | alātāntargateva bhavati | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगन्निर्माणविलयविलासः जगत्सृष्टिसंहारविलासः । यस्याक्षयः नाशरहितः । निर्मलः भेदमालिन्यादूषितः । महान् महत्त्वयुक्त । अत एव व्यापकः । स्वभावः स्वरूपम् एव । भवति । न त्व् अन्यत् । कथं । सृष्टिसंहारविलासः चेत्यमानो ऽचेत्यमानो वा इत्य् एतस्यासत्कल्पत्वाद् अलं तच्चिन्तयाद्ये चिद्विषयतया चिदन्तर्गतत्वात् तद्रूप एवेति न विरोधः । कथम्भूतः । स्पन्दास्पन्दात्मकः स्पन्दास्पन्दस्वरूपः । तत्र सृष्टिविलासः स्पन्दमयः । अस्पन्दमयः संहारविलासः

jagannirmāṇavilayavilāsaḥ jagatsṛṣṭisaṃhāravilāsaḥ | yasyākṣayaḥ nāśarahitaḥ | nirmalaḥ bhedamālinyādūṣitaḥ | mahān mahattvayukta | ata eva vyāpakaḥ | svabhāvaḥ svarūpam eva | bhavati | na tv anyat | kathaṃ | sṛṣṭisaṃhāravilāsaḥ cetyamāno 'cetyamāno vā ity etasyāsatkalpatvād alaṃ taccintayādye cidviṣayatayā cidantargatatvāt tadrūpa eveti na virodhaḥ | kathambhūtaḥ | spandāspandātmakaḥ spandāspandasvarūpaḥ | tatra sṛṣṭivilāsaḥ spandamayaḥ | aspandamayaḥ saṃhāravilāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य स्पन्दास्पन्दमयी सत्ता । चेत्यौन्मुख्ययुक्ता सत्ता स्पन्दमयी । तद्रहितास्पन्दमयी । व्यवहारान् नाम्नैव व्यवहारार्थं कृतेन नाम्ना एव । भिन्ना इव । कथम्भूता । सर्वगा विश्वे तदुत्तीर्णे च स्वरूपे गता । कस्येव । पवनस्येव । पवनस्य स्पन्दमयी सत्ता यया वृक्षादयः कम्पन्ते । ऽस्पन्दमयी आकाशस्वरूपा । ननु कथं स्पन्दास्पन्दमय्याः सत्ताया एकत्वं । सत्यं । सस्पन्दस्य निःस्पन्दस्य च जलस्यैकत्वं यथा निपुणैर् निश्चीयते तथात्रापीति न विरोधः

yasya spandāspandamayī sattā | cetyaunmukhyayuktā sattā spandamayī | tadrahitāspandamayī | vyavahārān nāmnaiva vyavahārārthaṃ kṛtena nāmnā eva | bhinnā iva | kathambhūtā | sarvagā viśve taduttīrṇe ca svarūpe gatā | kasyeva | pavanasyeva | pavanasya spandamayī sattā yayā vṛkṣādayaḥ kampante | 'spandamayī ākāśasvarūpā | nanu kathaṃ spandāspandamayyāḥ sattāyā ekatvaṃ | satyaṃ | saspandasya niḥspandasya ca jalasyaikatvaṃ yathā nipuṇair niścīyate tathātrāpīti na virodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः सर्वदैव सर्वासु दशास्व् एव । प्रबुद्धः साक्षितयावस्थानात् प्रकृष्टज्ञानयुक्त एव । यः सर्वदा एव सुप्तश् च । तत्परामर्शरहितत्वात् सुप्तिं गतश् च भवति । यः सर्वत्रैव सर्वदेशेषु एव । सर्वदा सर्वावस्थाविशेषेषु । प्रसुप्तो न भवति । नित्यं बोधरूपत्वात् । बुद्धश् च न भवति । उपेक्षया स्वपरामर्शे ऽपि विमुखत्वात्

yaḥ sarvadaiva sarvāsu daśāsv eva | prabuddhaḥ sākṣitayāvasthānāt prakṛṣṭajñānayukta eva | yaḥ sarvadā eva suptaś ca | tatparāmarśarahitatvāt suptiṃ gataś ca bhavati | yaḥ sarvatraiva sarvadeśeṣu eva | sarvadā sarvāvasthāviśeṣeṣu | prasupto na bhavati | nityaṃ bodharūpatvāt | buddhaś ca na bhavati | upekṣayā svaparāmarśe 'pi vimukhatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । यदस्पन्दः यच्चेत्यौन्मुख्यराहित्यम् । शान्तं क्षोभरहितं । शिवम् आनन्दः । भवति । यत्स्पन्दः यच्चेत्यौन्मुख्यम् । त्रिजगत्स्थितिः त्रिजगत्सत्ता । भवति । यः एकः स्पन्दास्पन्दविलासात्मा चेत्यौन्मुख्यतायुक्ततद्रहितस्वरूपः । भवति । कथम्भूतः । भरिताकृतिः । भरिता सर्वमयी । आकृतिः स्वरूपं यस्य । तादृशः । एकस्य युगपत्स्पन्दमयत्वं वैचित्र्यावहम्

iti | yadaspandaḥ yaccetyaunmukhyarāhityam | śāntaṃ kṣobharahitaṃ | śivam ānandaḥ | bhavati | yatspandaḥ yaccetyaunmukhyam | trijagatsthitiḥ trijagatsattā | bhavati | yaḥ ekaḥ spandāspandavilāsātmā cetyaunmukhyatāyuktatadrahitasvarūpaḥ | bhavati | kathambhūtaḥ | bharitākṛtiḥ | bharitā sarvamayī | ākṛtiḥ svarūpaṃ yasya | tādṛśaḥ | ekasya yugapatspandamayatvaṃ vaicitryāvaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः विनाशिषु पदार्थेषु । न नश्यति तन्नाशे ऽपि तदुपादानतया सूक्ष्मत्वेनावस्थानात् । न हि घटे नष्टे ऽपि तदपेक्षया सूक्ष्मम् उपादानभूतं मृत्स्वरूपं नश्यति । क इवामोद इव । यथा पुष्पे नष्टे ऽपि तदामोदः आकाशे भ्राम्यन् किञ्चित् कालं न नश्यति । तथेत्य् अर्थः । यः अग्राह्यः केनापि बाह्येनान्तरेण वेन्द्रियेण ग्रहीतुं शक्यो न भवति । कथम्भूतो ऽपि । प्रत्यक्षस्थो ऽपि प्रत्यक्षे वर्तमानो ऽपि । न हि कस्यचित् स्वात्माप्रत्यक्षः नाहम् अत्रास्मीति । किम् इव । शौक्ल्यम् इव । यथा पटे वर्तमानं शुक्लत्वं प्रत्यक्षम् अपि न हस्तेन ग्राह्यं भवति । तथेत्य् अर्थः

yaḥ vināśiṣu padārtheṣu | na naśyati tannāśe 'pi tadupādānatayā sūkṣmatvenāvasthānāt | na hi ghaṭe naṣṭe 'pi tadapekṣayā sūkṣmam upādānabhūtaṃ mṛtsvarūpaṃ naśyati | ka ivāmoda iva | yathā puṣpe naṣṭe 'pi tadāmodaḥ ākāśe bhrāmyan kiñcit kālaṃ na naśyati | tathety arthaḥ | yaḥ agrāhyaḥ kenāpi bāhyenāntareṇa vendriyeṇa grahītuṃ śakyo na bhavati | kathambhūto 'pi | pratyakṣastho 'pi pratyakṣe vartamāno 'pi | na hi kasyacit svātmāpratyakṣaḥ nāham atrāsmīti | kim iva | śauklyam iva | yathā paṭe vartamānaṃ śuklatvaṃ pratyakṣam api na hastena grāhyaṃ bhavati | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः वक्ता भवति । सर्ववक्तृरूपतया स्थितत्वात् । कथम्भूतो ऽपि । मूकोपमो ऽपि मूकोपमत्वं चास्य निर्विकल्पत्वात् । यः मन्तापि ज्ञाता । न हि तं विना को ऽप्य् अन्यो मन्ता नाम स्यात् । उपलोपमः भवति । चिन्मात्रस्वरूपत्वेन मन्तृत्वलेपरहितत्वात् । यः नित्यतृप्तो ऽपि परानन्दरूपत्वेन सर्वदैव स्वेनैव तृप्तो ऽपि । भोक्ता भवति । भोक्तुः तद्रूपतानपायात् । यः कर्तापि सर्वकर्तॄणां सामर्थ्यापादकत्वेन कर्तृत्वम् आपन्नो ऽपि । अकिञ्चन भवति । किञ्चनात्र कर्ता ज्ञेयः । कर्तातो न भवतीत्य् अर्थः । अकर्तृत्वं चास्य नकिञ्चनत्वेनैव ज्ञेयम् । कर्तृत्वस्य किञ्चिद्रूपत्वात्

yaḥ vaktā bhavati | sarvavaktṛrūpatayā sthitatvāt | kathambhūto 'pi | mūkopamo 'pi mūkopamatvaṃ cāsya nirvikalpatvāt | yaḥ mantāpi jñātā | na hi taṃ vinā ko 'py anyo mantā nāma syāt | upalopamaḥ bhavati | cinmātrasvarūpatvena mantṛtvaleparahitatvāt | yaḥ nityatṛpto 'pi parānandarūpatvena sarvadaiva svenaiva tṛpto 'pi | bhoktā bhavati | bhoktuḥ tadrūpatānapāyāt | yaḥ kartāpi sarvakartṝṇāṃ sāmarthyāpādakatvena kartṛtvam āpanno 'pi | akiñcana bhavati | kiñcanātra kartā jñeyaḥ | kartāto na bhavatīty arthaḥ | akartṛtvaṃ cāsya nakiñcanatvenaiva jñeyam | kartṛtvasya kiñcidrūpatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः अनङ्गो ऽपि शुद्धचिन्मात्रत्वेनाङ्गरहितो ऽपि । समस्ताङ्गो भवति । यः कथम्भूतः । सहस्रकरलोचनः । सहस्रपदम् अत्रानन्ततावाचकं । तेन अनन्तकरलोचन इत्य् अर्थः । अनन्तकरलोचनत्वं चास्यानन्तदेहे स्वात्मभूततया ज्ञेयम् । सहस्रेति विशेषणद्वारेण हेतुः । तथा येन सर्वम् इदं व्याप्तम् । अन्यथा किंमयम् एतत् स्याद् इति भावः । येन कथम्भूतेनापि । न संस्थितेनापि कुत्रापि न वर्तमानेनापि । कथं । किञ्चित् लेशेनापीत्य् अर्थः । नसंस्थितत्वं वास्य ग्रहीतुम् अशक्यत्वात्

yaḥ anaṅgo 'pi śuddhacinmātratvenāṅgarahito 'pi | samastāṅgo bhavati | yaḥ kathambhūtaḥ | sahasrakaralocanaḥ | sahasrapadam atrānantatāvācakaṃ | tena anantakaralocana ity arthaḥ | anantakaralocanatvaṃ cāsyānantadehe svātmabhūtatayā jñeyam | sahasreti viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ | tathā yena sarvam idaṃ vyāptam | anyathā kiṃmayam etat syād iti bhāvaḥ | yena kathambhūtenāpi | na saṃsthitenāpi kutrāpi na vartamānenāpi | kathaṃ | kiñcit leśenāpīty arthaḥ | nasaṃsthitatvaṃ vāsya grahītum aśakyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याशेषेन्द्रियक्रियाः भवन्ति । कथम्भूतस्यापि । निरिन्द्रियबलस्यापि । अशेषेन्द्रियक्रियत्वम् अस्येन्द्रियसाररूपतया । यस्य निर्मनसो ऽपि निर्विकल्पचिन्मात्रतया मनोरूपस्यापि । मनोनिर्माणरीतयः भवन्ति । अन्यथा येन तेन रूपेण भासमानानाम् आसां कुत उत्थानं स्यात्

yasyāśeṣendriyakriyāḥ bhavanti | kathambhūtasyāpi | nirindriyabalasyāpi | aśeṣendriyakriyatvam asyendriyasārarūpatayā | yasya nirmanaso 'pi nirvikalpacinmātratayā manorūpasyāpi | manonirmāṇarītayaḥ bhavanti | anyathā yena tena rūpeṇa bhāsamānānām āsāṃ kuta utthānaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदनालोचनात् यद्विषयसम्यग्ज्ञानाभावात् । संसारोरगभीतयः संसाराख्यसर्पोद्भवानि भयानि । भान्ति विलसन्ति । यथा रज्जुसम्यग्ज्ञानाभावात् उरगभीतयः स्फुरन्तीत्य् उरगपदाभिप्रायः । परमात्माज्ञानाद् एव हि तस्मिन् संसारः तद्भीतयश् च भान्ति । यस्मिन् परमात्मनि । दृष्टे स्वरूपत्वेनानुभूते सति । सर्वथा सर्वप्रकारेण वर्तमाना । ईतयः बाधाः । सर्वदा सर्वकालेषु । पलायन्ते दूरे गच्छन्ति । ईतीनां पलायनम् ईतिरूपताविपर्ययेण परमात्मरूपताज्ञानम् एव । तासाम् अपि परमार्थतः तद्रूपत्वात्

yadanālocanāt yadviṣayasamyagjñānābhāvāt | saṃsāroragabhītayaḥ saṃsārākhyasarpodbhavāni bhayāni | bhānti vilasanti | yathā rajjusamyagjñānābhāvāt uragabhītayaḥ sphurantīty uragapadābhiprāyaḥ | paramātmājñānād eva hi tasmin saṃsāraḥ tadbhītayaś ca bhānti | yasmin paramātmani | dṛṣṭe svarūpatvenānubhūte sati | sarvathā sarvaprakāreṇa vartamānā | ītayaḥ bādhāḥ | sarvadā sarvakāleṣu | palāyante dūre gacchanti | ītīnāṃ palāyanam ītirūpatāviparyayeṇa paramātmarūpatājñānam eva | tāsām api paramārthataḥ tadrūpatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिणि सर्वासां स्तैमित्यस्पन्दावस्थानां ग्राहकत्वेन साक्षिभूते । स्फारे व्यापके । आभासे स्फुरत्तैकसारे । ध्रुवे उदासीने । यस्मिन् सति सन्निधिमात्रं भजति सति । चित्रेहाः नानाविधाः मनोव्यापाराः । कथम्भूताः । स्पन्दपूर्विकाः शरीरचेष्टाः । प्रवर्तन्ते । तत्सहिता इत्य् अर्थः । असति आन्तरे कस्मिन् चित्तत्त्वे विकल्पानां शरीरचेष्टानां चोत्थानं युक्तं न स्याद् इति भावः । का इव । क्रिया इव लोकक्रिया इव । यथा दीपे सन्निधिमात्रं भजति लोकक्रिया स्वयम् एव प्रवर्तन्ते । तथेत्य् अर्थः

sākṣiṇi sarvāsāṃ staimityaspandāvasthānāṃ grāhakatvena sākṣibhūte | sphāre vyāpake | ābhāse sphurattaikasāre | dhruve udāsīne | yasmin sati sannidhimātraṃ bhajati sati | citrehāḥ nānāvidhāḥ manovyāpārāḥ | kathambhūtāḥ | spandapūrvikāḥ śarīraceṣṭāḥ | pravartante | tatsahitā ity arthaḥ | asati āntare kasmin cittattve vikalpānāṃ śarīraceṣṭānāṃ cotthānaṃ yuktaṃ na syād iti bhāvaḥ | kā iva | kriyā iva lokakriyā iva | yathā dīpe sannidhimātraṃ bhajati lokakriyā svayam eva pravartante | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् उपादानभूतात् । यतः घटपटाकारपदार्थशतपङ्क्तयः घटपटस्वरूपाः पदार्थशतसमूहाः । भवन्ति । यद्य् अपि परमाण्वादेर् एवोपादानत्वम् अन्यैर् उक्तं तथापि चेतनान् प्रति तस्योपादानत्वाभावात् किम् अपि चेतनाचेतनस्वरूपम् उपादानं कल्प्यम् इति न विवादः । का इव । तरङ्गकणकल्लोलवीचय इव । यथा ताः अम्बुधेः भवन्ति । तथेत्य् अर्थः

yasmād upādānabhūtāt | yataḥ ghaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅktayaḥ ghaṭapaṭasvarūpāḥ padārthaśatasamūhāḥ | bhavanti | yady api paramāṇvāder evopādānatvam anyair uktaṃ tathāpi cetanān prati tasyopādānatvābhāvāt kim api cetanācetanasvarūpam upādānaṃ kalpyam iti na vivādaḥ | kā iva | taraṅgakaṇakallolavīcaya iva | yathā tāḥ ambudheḥ bhavanti | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव चिदाख्यो ऽपूर्वरूपेण वर्तमान एवान्यतयान्यस्वरूपेणोदेति उदयं यात्य् । अन्यस्वरूपताम् इव भजत इत्य् अर्थः । कैः कृत्वा । पदार्थशतभ्रमैः पदार्थशतरूपाः भ्रमाः । तैः । पदार्थशतैर् इत्य् अर्थः । शतपदं चात्रानन्ततापरम् । किम् इव । काञ्चनम् इव । यथा काञ्चनं । तद् एव कटकाङ्गदकेयूरनूपुरैर् उदेति । तथेत्य् अर्थः

sa eva cidākhyo 'pūrvarūpeṇa vartamāna evānyatayānyasvarūpeṇodeti udayaṃ yāty | anyasvarūpatām iva bhajata ity arthaḥ | kaiḥ kṛtvā | padārthaśatabhramaiḥ padārthaśatarūpāḥ bhramāḥ | taiḥ | padārthaśatair ity arthaḥ | śatapadaṃ cātrānantatāparam | kim iva | kāñcanam iva | yathā kāñcanaṃ | tad eva kaṭakāṅgadakeyūranūpurair udeti | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे अबुद्धात्मन् अद्य तावत् अज्ञातपरमात्मतत्त्व । एकावभासात्मा केवलज्ञानस्वरूपः । यः त्वम् उपदेश्यभूतः अस्ति । त्वत्तया भातीत्य् अर्थः । यः अहम् उपदेशकभूतः अस्ति । मत्तया भातीत्य् अर्थः । यश् च य एते जनाः अस्ति । तत्तया भातीत्य् अर्थः । सर्वत्र सारतया स्थितत्वात् । ननु परिच्छिन्न एव तर्ह्य् असौ नेत्य् आह यश् चेति । त्वत्तादिविकल्परहितशुद्धचिन्मात्ररूपेण परमार्थतः स्थितत्वाद् इत्य् अर्थः

he abuddhātman adya tāvat ajñātaparamātmatattva | ekāvabhāsātmā kevalajñānasvarūpaḥ | yaḥ tvam upadeśyabhūtaḥ asti | tvattayā bhātīty arthaḥ | yaḥ aham upadeśakabhūtaḥ asti | mattayā bhātīty arthaḥ | yaś ca ya ete janāḥ asti | tattayā bhātīty arthaḥ | sarvatra sāratayā sthitatvāt | nanu paricchinna eva tarhy asau nety āha yaś ceti | tvattādivikalparahitaśuddhacinmātrarūpeṇa paramārthataḥ sthitatvād ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भङ्गुरा नश्वरस्वभावा । दृश्यभूः । दृश्यं दृशिक्रियाविषयो भावजातं । तद् एव भूः नानारचनाधारत्वात् भूमिः । सा यस्मिन्न् आधारभूते । स्फुरति विलसति । चित्स्वरूपस्य दृश्याधारत्वं स्वप्नदृष्टान्तेन ज्ञेयं । कथम्भूतैवाव्यतिरिक्तैव ततो व्यतिरेकम् अनापन्नैव । अन्येवान्यवत् । भासमानेत्य् अर्थः । अव्यतिरिक्तस्यान्यताभासनं वैचित्र्यावहं । व्यतिरेकाभावे ऽपि जातिव्यक्त्योर् इव ऐक्याभावम् आशङ्क्य तन्मयतां कथयति सैवेति । सैव न तु लेशेनाप्य् अतद्रूपतामती । असेव अतद्वद् भासमाना । केव । तरङ्गालीव । तरङ्गाल्याः च पयसि तद्रूपतायाम् अप्य् अतद्रूपतयेव भासनं सर्वप्रतीतिसिद्धम् एव

bhaṅgurā naśvarasvabhāvā | dṛśyabhūḥ | dṛśyaṃ dṛśikriyāviṣayo bhāvajātaṃ | tad eva bhūḥ nānāracanādhāratvāt bhūmiḥ | sā yasminn ādhārabhūte | sphurati vilasati | citsvarūpasya dṛśyādhāratvaṃ svapnadṛṣṭāntena jñeyaṃ | kathambhūtaivāvyatiriktaiva tato vyatirekam anāpannaiva | anyevānyavat | bhāsamānety arthaḥ | avyatiriktasyānyatābhāsanaṃ vaicitryāvahaṃ | vyatirekābhāve 'pi jātivyaktyor iva aikyābhāvam āśaṅkya tanmayatāṃ kathayati saiveti | saiva na tu leśenāpy atadrūpatāmatī | aseva atadvad bhāsamānā | keva | taraṅgālīva | taraṅgālyāḥ ca payasi tadrūpatāyām apy atadrūpatayeva bhāsanaṃ sarvapratītisiddham eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालस्य वर्तमानाद्युपाध्यसहितस्य वस्तुनः । यतः कलना कल्पना भवति । न ह्य् आन्तरं कल्पयितारं विना कालस्य कल्पना युक्तेति भावः । यतः दृश्यस्य दृश्यता भवति । न हि द्रष्टारं विना दृश्यस्य दृश्यत्वम् उपपद्यते । येन मानसी कलना भवति । न हि साक्षिणं विना मनो ऽपि सिध्यति । येन भासां घटादिज्ञानानां । विभासनं स्फुरणं । भवति । न हि ज्ञातारं विना ज्ञानान्य् उत्पद्यन्ते

kālasya vartamānādyupādhyasahitasya vastunaḥ | yataḥ kalanā kalpanā bhavati | na hy āntaraṃ kalpayitāraṃ vinā kālasya kalpanā yukteti bhāvaḥ | yataḥ dṛśyasya dṛśyatā bhavati | na hi draṣṭāraṃ vinā dṛśyasya dṛśyatvam upapadyate | yena mānasī kalanā bhavati | na hi sākṣiṇaṃ vinā mano 'pi sidhyati | yena bhāsāṃ ghaṭādijñānānāṃ | vibhāsanaṃ sphuraṇaṃ | bhavati | na hi jñātāraṃ vinā jñānāny utpadyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाम् इत्य् अनेन वेत्सीत्य् अस्य स्थाने करोषीत्य् एतत् सम्बन्धनीयम् । तेनायम् अर्थः । त्वं । क्रियां यत् करोषि । तत् करणम् । अपि असौ पूर्वोक्तः । देवः क्रीडाकारी । भवति । येन कर्मेन्द्रियेण करोषि । तत् कर्मेन्द्रियम् । अप्य् असौ देवः भवति । तथा रूपं रसं गन्धं स्पर्शं शब्दं यद् वेत्सि तद् वेदनम् । असौ देवः भवति । येन धीन्द्रियपञ्चकेन वेत्सि तद् अप्य् असौ देवः भवति । तथा चेतनम् सङ्कल्पादिकं । यद् वेत्सि तद् असौ देवः भवति । येनान्तःकरणेन । वेत्सि तद् अप्य् असौ देवः भवति । एतेन क्रियाफलस्य तत्करणस्य च तन्मयता कथिता । कर्तुस् तु सा निर्विवादसिद्धैव

kriyām ity anena vetsīty asya sthāne karoṣīty etat sambandhanīyam | tenāyam arthaḥ | tvaṃ | kriyāṃ yat karoṣi | tat karaṇam | api asau pūrvoktaḥ | devaḥ krīḍākārī | bhavati | yena karmendriyeṇa karoṣi | tat karmendriyam | apy asau devaḥ bhavati | tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaṃ śabdaṃ yad vetsi tad vedanam | asau devaḥ bhavati | yena dhīndriyapañcakena vetsi tad apy asau devaḥ bhavati | tathā cetanam saṅkalpādikaṃ | yad vetsi tad asau devaḥ bhavati | yenāntaḥkaraṇena | vetsi tad apy asau devaḥ bhavati | etena kriyāphalasya tatkaraṇasya ca tanmayatā kathitā | kartus tu sā nirvivādasiddhaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे साधो परमात्मबोधार्ह । त्वं तदवधानेन तत्रावधानदानेन । स्वात्मानं स्वरूपभूतं परमात्मानम् । अवबुध्यसे जानासि । तत्र कुत्र । द्रष्टृदर्शनदृश्यानां त्रयाणां । मध्ये । यद् दर्शनं स्थितं भवति । अयम् अत्र निर्णयः । सर्वो व्यवहारः तावत् त्रिपुट्याम् एव सम्पद्यते । तत्र द्रष्टा कर्ता । दर्शनं क्रिया । दृश्यम् आलम्बनभूतं कर्म । यद्विषया क्रियोत्पद्यते । करणं त्व् असाधारणकारणरूपम् एतेभ्यो न व्यतिरिच्यते । सामग्र्या एव करणत्वात् । तत्राहं द्रष्टेत्य् अभिमानग्रस्ताद् द्रष्टुः ग्राह्यैकरूपदृश्यविषयं दर्शनम् उत्पद्यते । ऽन्यथा तयोः द्रष्टृदृश्यतायोगात् । द्रष्टाभिमानग्रस्तत्वान् न झगिति शुद्धीकर्तुं शक्यते । दृश्यं त्व् अत्यन्तजडतया तत्तुल्ययोगक्षेमम् एवातः तौ हित्वा दर्शन एवावधानं विहितं । ननु दर्शनम् अप्य् आश्रयविषयदोषेण दूषितं । नतरां शुद्धीकर्तुं शक्यते । सत्यं । द्रष्टरि स्थिताया अहन्तायाः दृश्यस्थायाः जडतायाश् च निवारणम् अशक्यम् एव । लेशत उभयस्पर्शदूषितस्य दर्शनस्य तु अंशभावेन स्थितदोषद्वयनिवारणं सुशकम् एव । तत्रेयं रीतिः । दर्शनं मद्रूपं नास्ति । स्फुटं मद्व्यतिरिक्तत्वात् । मद्व्यतिरिक्तत्वं चास्य द्रष्टृत्वाभावात् दृश्यरूपम् अपि नास्ति । ग्राहकत्वात् । अतः ताभ्यां व्यतिरिक्तं किम् अपि ग्रहीतुम् अशक्यम् अव्यपदेश्यं दर्शनं नामास्तीति सिद्धा दर्शनस्य परमात्मरूपता । ततो द्रष्टृदृश्ययोश् च सा सिद्धतरैव । न हि दर्शनसम्बन्धविलये द्रष्टृदृश्ययोः स्थितिः सम्भवति । दर्शनाश्रयत्वेनैव द्रष्टुर् द्रष्टृत्वात् । तद्विषयत्वेन च दृश्यस्य दृश्यत्वात् । अथवा दर्शनम् अत्र दर्शनेच्छाकालीनं ज्ञेयं । तद् धि तदा आश्रयविषयोपरागाभावेन शुद्धतयैव स्फुरति । पश्चात् तु स्थूलतां याति

he sādho paramātmabodhārha | tvaṃ tadavadhānena tatrāvadhānadānena | svātmānaṃ svarūpabhūtaṃ paramātmānam | avabudhyase jānāsi | tatra kutra | draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ trayāṇāṃ | madhye | yad darśanaṃ sthitaṃ bhavati | ayam atra nirṇayaḥ | sarvo vyavahāraḥ tāvat tripuṭyām eva sampadyate | tatra draṣṭā kartā | darśanaṃ kriyā | dṛśyam ālambanabhūtaṃ karma | yadviṣayā kriyotpadyate | karaṇaṃ tv asādhāraṇakāraṇarūpam etebhyo na vyatiricyate | sāmagryā eva karaṇatvāt | tatrāhaṃ draṣṭety abhimānagrastād draṣṭuḥ grāhyaikarūpadṛśyaviṣayaṃ darśanam utpadyate | 'nyathā tayoḥ draṣṭṛdṛśyatāyogāt | draṣṭābhimānagrastatvān na jhagiti śuddhīkartuṃ śakyate | dṛśyaṃ tv atyantajaḍatayā tattulyayogakṣemam evātaḥ tau hitvā darśana evāvadhānaṃ vihitaṃ | nanu darśanam apy āśrayaviṣayadoṣeṇa dūṣitaṃ | natarāṃ śuddhīkartuṃ śakyate | satyaṃ | draṣṭari sthitāyā ahantāyāḥ dṛśyasthāyāḥ jaḍatāyāś ca nivāraṇam aśakyam eva | leśata ubhayasparśadūṣitasya darśanasya tu aṃśabhāvena sthitadoṣadvayanivāraṇaṃ suśakam eva | tatreyaṃ rītiḥ | darśanaṃ madrūpaṃ nāsti | sphuṭaṃ madvyatiriktatvāt | madvyatiriktatvaṃ cāsya draṣṭṛtvābhāvāt dṛśyarūpam api nāsti | grāhakatvāt | ataḥ tābhyāṃ vyatiriktaṃ kim api grahītum aśakyam avyapadeśyaṃ darśanaṃ nāmāstīti siddhā darśanasya paramātmarūpatā | tato draṣṭṛdṛśyayoś ca sā siddhataraiva | na hi darśanasambandhavilaye draṣṭṛdṛśyayoḥ sthitiḥ sambhavati | darśanāśrayatvenaiva draṣṭur draṣṭṛtvāt | tadviṣayatvena ca dṛśyasya dṛśyatvāt | athavā darśanam atra darśanecchākālīnaṃ jñeyaṃ | tad dhi tadā āśrayaviṣayoparāgābhāvena śuddhatayaiva sphurati | paścāt tu sthūlatāṃ yāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वित्त्वं वेत्तीति यावत् । अन्तः भवति । सर्वस्य दृश्यजातस्य पर्यवसानरूपं भवति । महाप्रलये शिष्यते इति यावत् । कथम्भूतं । अजम् सर्वदैव वर्तमानत्वात् । अजरं शरीरव्यतिरिक्तत्वात् । अजाड्यं मनोव्यतिरिक्तत्वात् । शाश्वतं विश्वात्मकत्वे ऽपि स्वरूपाद् अच्युतत्वात् । ब्रह्म जगद्रूपेण बृंहणात् । नित्यं कालत्रयानपायित्वात् । शिवं सुखैकरूपत्वात् । अमलं भेदमालिन्यरहितत्वात् । अनाद्यं कस्यापि तदाद्यत्वेनावर्तमानत्वात् । वन्ध्यवेद्यैः व्यर्थवेद्यैर् । अनिन्द्यम् अकदर्थितं । तत्स्थैर् भावाभावैर् अदूषितत्वात् । सकलकलनशून्यं निर्विकल्पस्वरूपत्वात् । कारणानां कारणत्वेनाभिमतानां ब्रह्मादीनां । कारणं । तेषाम् अप्य् आकृतिमत्त्वेन सकारणत्वात् । अनुभवनम् अनुभवस्वरूपं । अनुभव एव पूर्वोक्तविशेषाणां सम्भवात् । अनुभवस्वरूपत्वे ऽपि वेद्यमालिन्यम् आशङ्क्याहावेद्यम् इति । अवेद्यं वेद्यस्पर्शादूषितं । वेदनम् । अचेत्यचिद्रूपम् इति यावत् । इति शिवम्

vittvaṃ vettīti yāvat | antaḥ bhavati | sarvasya dṛśyajātasya paryavasānarūpaṃ bhavati | mahāpralaye śiṣyate iti yāvat | kathambhūtaṃ | ajam sarvadaiva vartamānatvāt | ajaraṃ śarīravyatiriktatvāt | ajāḍyaṃ manovyatiriktatvāt | śāśvataṃ viśvātmakatve 'pi svarūpād acyutatvāt | brahma jagadrūpeṇa bṛṃhaṇāt | nityaṃ kālatrayānapāyitvāt | śivaṃ sukhaikarūpatvāt | amalaṃ bhedamālinyarahitatvāt | anādyaṃ kasyāpi tadādyatvenāvartamānatvāt | vandhyavedyaiḥ vyarthavedyair | anindyam akadarthitaṃ | tatsthair bhāvābhāvair adūṣitatvāt | sakalakalanaśūnyaṃ nirvikalpasvarūpatvāt | kāraṇānāṃ kāraṇatvenābhimatānāṃ brahmādīnāṃ | kāraṇaṃ | teṣām apy ākṛtimattvena sakāraṇatvāt | anubhavanam anubhavasvarūpaṃ | anubhava eva pūrvoktaviśeṣāṇāṃ sambhavāt | anubhavasvarūpatve 'pi vedyamālinyam āśaṅkyāhāvedyam iti | avedyaṃ vedyasparśādūṣitaṃ | vedanam | acetyacidrūpam iti yāvat | iti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.