बीजरूपा बीजस्वरूपा । या कला । तदात्मनः तत्स्वरूपस्य । स्थूलभूतबीजरूपस्येति यावत् । तन्मात्रप्रतिभासस्य पञ्चतन्मात्राकारस्य प्रतिभासस्य । सर्वसंसृतिषण्डेषु समस्तेषु सर्गरूपेषु षण्डेषु । प्रतिभासे स्फुरणे । भिन्नता नास्ति । मृद इव घटादिषु स्फुरणे । अतः तन्मात्रयुक्त्या चित्तस्यान्यमेलनं युक्तम् एवेति भावः । तन्मात्राणि च स्थूलभूतबीजभूतानि संस्कारमात्रशरीराणि आकाशादिभ्यो बुद्ध्या पृथक्कृतानि पञ्च शब्दादीनि ज्ञेयानि
bījarūpā bījasvarūpā | yā kalā | tadātmanaḥ tatsvarūpasya | sthūlabhūtabījarūpasyeti yāvat | tanmātrapratibhāsasya pañcatanmātrākārasya pratibhāsasya | sarvasaṃsṛtiṣaṇḍeṣu samasteṣu sargarūpeṣu ṣaṇḍeṣu | pratibhāse sphuraṇe | bhinnatā nāsti | mṛda iva ghaṭādiṣu sphuraṇe | ataḥ tanmātrayuktyā cittasyānyamelanaṃ yuktam eveti bhāvaḥ | tanmātrāṇi ca sthūlabhūtabījabhūtāni saṃskāramātraśarīrāṇi ākāśādibhyo buddhyā pṛthakkṛtāni pañca śabdādīni jñeyāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्य जीवजातस्य जीवसमूहस्य । सुषुप्तत्वात् सुषुप्तभावात् । अनन्तरम् पश्चात् । प्रवृत्तिः वा अन्यसर्गैः सह मेलनं वा । निवृत्तिर् वा सर्गेभ्यः निवृत्तिरूपम् ब्रह्मणि मेलनं वा । तन्मात्रापत्तिपूर्वकम् तन्मात्रयोगपूर्वकम् एव । भवति । सुषुप्तौ सर्गाणाम् बीजत्वेनावस्थानात् निवृत्त्यसम्भवः सर्गाणाम् प्राकट्येनानवस्थानात् प्रवृत्त्यसम्भव इति सुषुप्तत्वाद् अनन्तरम् इत्य् उक्तम् । अनन्तरम् इति कथनेन च सुषुप्तेर् अत्रावश्यम्भावः सूचितः । ब्रह्मसर्गयोः सेतुत्वेन स्थितायाः सुषुप्तेर् अवश्यम्भावस्य सुस्पष्टत्वात् । अत्र च प्रवृत्तिः जीवन्मुक्तानां निवृत्तिः विदेहमुक्तानाम् इति विषयविभागो द्रष्टव्यः । इतरेषाम् प्रवृत्तिस् तु अज्ञानमूलत्वेन नेह वक्तुं युक्ता
sarvasya jīvajātasya jīvasamūhasya | suṣuptatvāt suṣuptabhāvāt | anantaram paścāt | pravṛttiḥ vā anyasargaiḥ saha melanaṃ vā | nivṛttir vā sargebhyaḥ nivṛttirūpam brahmaṇi melanaṃ vā | tanmātrāpattipūrvakam tanmātrayogapūrvakam eva | bhavati | suṣuptau sargāṇām bījatvenāvasthānāt nivṛttyasambhavaḥ sargāṇām prākaṭyenānavasthānāt pravṛttyasambhava iti suṣuptatvād anantaram ity uktam | anantaram iti kathanena ca suṣupter atrāvaśyambhāvaḥ sūcitaḥ | brahmasargayoḥ setutvena sthitāyāḥ suṣupter avaśyambhāvasya suspaṣṭatvāt | atra ca pravṛttiḥ jīvanmuktānāṃ nivṛttiḥ videhamuktānām iti viṣayavibhāgo draṣṭavyaḥ | itareṣām pravṛttis tu ajñānamūlatvena neha vaktuṃ yuktā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये जीवाः जीवन्मुक्तस्वभावाः जीवाः । प्रवृत्तिभाजः सत्त्वशेषतया प्रवृत्तियुक्ताः भवन्ति । ते तन्मात्रैकतया तन्मात्रयुक्त्या । कल्पितान् परमार्थतया कल्पितस्वरूपान् । सर्गान् । मिथः अन्योःन्यम् । पश्यन्ति । जीवन्मुक्तानाम् मनांस्य् अन्योःन्यम् मिलन्तीत्य् अत्र परमं रहस्यम्
ye jīvāḥ jīvanmuktasvabhāvāḥ jīvāḥ | pravṛttibhājaḥ sattvaśeṣatayā pravṛttiyuktāḥ bhavanti | te tanmātraikatayā tanmātrayuktyā | kalpitān paramārthatayā kalpitasvarūpān | sargān | mithaḥ anyoḥnyam | paśyanti | jīvanmuktānām manāṃsy anyoḥnyam milantīty atra paramaṃ rahasyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मात्राणाम् पञ्चतन्मात्राणाम् । यद् ऐक्यम् । तद् एव प्रणालः जलप्रवाहमार्गः । तेन । घनताम् घनीभावम्
tanmātrāṇām pañcatanmātrāṇām | yad aikyam | tad eva praṇālaḥ jalapravāhamārgaḥ | tena | ghanatām ghanībhāvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिद् अशुद्धमतयः । उत्तरार्धे केचित् शुद्धमतयः । कृताः कल्पिताः । न तु सहजाः
kecid aśuddhamatayaḥ | uttarārdhe kecit śuddhamatayaḥ | kṛtāḥ kalpitāḥ | na tu sahajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरस्परलग्नानि अन्योःन्यम् असङ्कीर्णानि । अणौ अणौ प्रत्यंशम्
aparasparalagnāni anyoḥnyam asaṅkīrṇāni | aṇau aṇau pratyaṃśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घनताम् घनीभावम् । गतः सर्गः । मिथः स मेलनं नैति न गच्छति । यतः सः सर्गः । लक्षणया तत्रस्थः प्रमाता । यत् यत् यत्र रूढम् परिचितम् । तत् तत् तत्र पश्यति । न इतरत् । अत्र प्रमातुर् अशुद्धमतित्वं हेतुत्वेन बहुशः उक्तम्
ghanatām ghanībhāvam | gataḥ sargaḥ | mithaḥ sa melanaṃ naiti na gacchati | yataḥ saḥ sargaḥ | lakṣaṇayā tatrasthaḥ pramātā | yat yat yatra rūḍham paricitam | tat tat tatra paśyati | na itarat | atra pramātur aśuddhamatitvaṃ hetutvena bahuśaḥ uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तमानम् यत् मनोराज्यम् सङ्कल्पः । तद्वशात् । जीवपरम्पराः परस्परं सम्मिलिताः भवन्ति । समानमनोराज्यत्वाज् जीवाः परस्परम् मिलन्तीति भावः । जीवपरम्पराः कथम्भूताः । सर्गाणां रूढौ सत्यतायाम् । भावनाः यासाम् । ताः । अयम् भावः । शुद्धमतीनां सर्गाः तन्मात्रैक्यप्रणालेन सर्वदा मिलन्ति । अशुद्धमतीनां तु कदाचिद् एकसङ्कल्पत्वेनेति
vartamānam yat manorājyam saṅkalpaḥ | tadvaśāt | jīvaparamparāḥ parasparaṃ sammilitāḥ bhavanti | samānamanorājyatvāj jīvāḥ parasparam milantīti bhāvaḥ | jīvaparamparāḥ kathambhūtāḥ | sargāṇāṃ rūḍhau satyatāyām | bhāvanāḥ yāsām | tāḥ | ayam bhāvaḥ | śuddhamatīnāṃ sargāḥ tanmātraikyapraṇālena sarvadā milanti | aśuddhamatīnāṃ tu kadācid ekasaṅkalpatveneti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिद्व्योम्ना देहत्वपरिरूढत्वात् चिद्व्योमकर्तृकात् देहभावे परिरूढत्वात् । चिद्व्योम्ना स्वात्मत्वेन भावितात् देहभावात् इति यावत् । देहसत्ता रूढा प्ररोहं गता । तु पक्षान्तरे । देहाभावः परमार्थसन् देहप्रतियोगिकस् त्रैकालिको ःभावः । चिद्व्योम्ना कथम्भूतेन । विस्मृतात्मना विस्मृतस्वरूपेण । विस्मृतः विस्मृतिं नीतः
cidvyomnā dehatvaparirūḍhatvāt cidvyomakartṛkāt dehabhāve parirūḍhatvāt | cidvyomnā svātmatvena bhāvitāt dehabhāvāt iti yāvat | dehasattā rūḍhā prarohaṃ gatā | tu pakṣāntare | dehābhāvaḥ paramārthasan dehapratiyogikas traikāliko ḥbhāvaḥ | cidvyomnā kathambhūtena | vismṛtātmanā vismṛtasvarūpeṇa | vismṛtaḥ vismṛtiṃ nītaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा शुद्धप्राणमरुत् प्राणायामादिना शुद्धप्राणः । प्राणयोगीति यावत् । परप्राणाभिवेधनात् । परप्राणेषु यत् अभिवेधनम् अभिव्याप्तिः । तस्मात् । परपुरप्रवेशाद् इति यावत् । वेध्यमनोराज्यम् । वेध्यस्य अभिव्याप्यस्य पुरुषस्य । मनोराज्यं वेत्ति । तथा तद्वत् । नराश्रयी तन्मात्रप्रणालेनान्यपुरुषाविष्टः जीवन्मुक्तः पुरुषः ब्रह्मणः प्रथमम् उत्थितः पुरुषो वा । सर्गान् आश्रितपुरुषसर्गान् । वेत्ति
yathā śuddhaprāṇamarut prāṇāyāmādinā śuddhaprāṇaḥ | prāṇayogīti yāvat | paraprāṇābhivedhanāt | paraprāṇeṣu yat abhivedhanam abhivyāptiḥ | tasmāt | parapurapraveśād iti yāvat | vedhyamanorājyam | vedhyasya abhivyāpyasya puruṣasya | manorājyaṃ vetti | tathā tadvat | narāśrayī tanmātrapraṇālenānyapuruṣāviṣṭaḥ jīvanmuktaḥ puruṣaḥ brahmaṇaḥ prathamam utthitaḥ puruṣo vā | sargān āśritapuruṣasargān | vetti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र अवस्थात्रयाश्रयणे
atra avasthātrayāśrayaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यावस्थात्रयात्मनि । अन्यत् स्वव्यतिरिक्तत्वेन भासमानम् । यत् अवस्थात्रयम् जाग्रदाद्यवस्थात्रयम् । तत् । आत्मा स्वरूपं यस्य । तादृशे । अस्मिन् जीवत्वावच्छिन्ने । आत्मनि
anyāvasthātrayātmani | anyat svavyatiriktatvena bhāsamānam | yat avasthātrayam jāgradādyavasthātrayam | tat | ātmā svarūpaṃ yasya | tādṛśe | asmin jīvatvāvacchinne | ātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्कलापदम् तुर्याख्यम् पदम् । बुद्धः चित्कलाविमर्शनसमर्थः । निवर्तते पुनः विषयेष्व् आसक्तिं न भजते । प्रवर्तते विषयासक्तिम् भजते
citkalāpadam turyākhyam padam | buddhaḥ citkalāvimarśanasamarthaḥ | nivartate punaḥ viṣayeṣv āsaktiṃ na bhajate | pravartate viṣayāsaktim bhajate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मैत्री कथम्भूता एव । द्वयोः एकत्वरूपा एव । द्वयोर् एकत्वम् एव हि मैत्रीशब्दार्थः । पुनः कथम्भूता । सुसौहार्दनिदर्शना । सुसौहार्दम् प्रशस्तमित्रभावः । निदर्शनम् दृष्टान्तः यस्याः । सा । सुसौहार्दे हि द्वयोर् एकत्वम् एव भवति
maitrī kathambhūtā eva | dvayoḥ ekatvarūpā eva | dvayor ekatvam eva hi maitrīśabdārthaḥ | punaḥ kathambhūtā | susauhārdanidarśanā | susauhārdam praśastamitrabhāvaḥ | nidarśanam dṛṣṭāntaḥ yasyāḥ | sā | susauhārde hi dvayor ekatvam eva bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसर्गभाक् सुषुप्तावस्थायाः पूर्वं यादृक्स्वभाव आसीत् । तादृक्स्वभाव एवेत्य् अर्थः । परसर्गेण नयनम् स्वभावपरिवृत्तिः ज्ञेया । शुक्रादिसर्गदृष्टान्तेन वा परसर्गनयनं योज्यम्
svasargabhāk suṣuptāvasthāyāḥ pūrvaṃ yādṛksvabhāva āsīt | tādṛksvabhāva evety arthaḥ | parasargeṇa nayanam svabhāvaparivṛttiḥ jñeyā | śukrādisargadṛṣṭāntena vā parasarganayanaṃ yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा कदलीदलेष्व् अन्तर् अन्यानि दलानि सन्ति तेष्व् अन्तर् अप्य् अन्यानि तथा सर्गेष्व् अपि सर्गान्तराणि सन्ति । तेष्व् अन्तर् अप्य् अन्यानि सन्तीति पिण्डार्थः
yathā kadalīdaleṣv antar anyāni dalāni santi teṣv antar apy anyāni tathā sargeṣv api sargāntarāṇi santi | teṣv antar apy anyāni santīti piṇḍārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गे एकस्मिन् सर्गे । यः सर्गान्तरापूरः अन्यसर्गसमूहः । स एव पत्त्राणि । तैः पीवरा बृंहणरूपा । वृत्तिः स्थितिः यस्य । सः । तादृशः
sarge ekasmin sarge | yaḥ sargāntarāpūraḥ anyasargasamūhaḥ | sa eva pattrāṇi | taiḥ pīvarā bṛṃhaṇarūpā | vṛttiḥ sthitiḥ yasya | saḥ | tādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा फलम् बीजात् उपादानभूतात् बीजात् । भूत्वा प्रादुर्भूय । रसात् हेतोः । पुनः बीजम् भवेत् । तथा ब्रह्म मनो भूत्वा बोधात् । पुनः ब्रह्म भवेत्
yathā phalam bījāt upādānabhūtāt bījāt | bhūtvā prādurbhūya | rasāt hetoḥ | punaḥ bījam bhavet | tathā brahma mano bhūtvā bodhāt | punaḥ brahma bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं न युज्यत इत्य् । अत्राह स्वभाव इति । स्वभावः परम् केवलम् । निर्विशेषत्वात् । वक्तुम् अभियोगविषयतां नेतुम् । न युज्यते । स्वभावस्याभियोगे क्रियमाणे अविशेषात् सर्वेषु स्वभावेष्व् अभियोगः प्राप्नोतीति निर्विशेषत्वाद् इति पदस्याभिप्रायः
kathaṃ na yujyata ity | atrāha svabhāva iti | svabhāvaḥ param kevalam | nirviśeṣatvāt | vaktum abhiyogaviṣayatāṃ netum | na yujyate | svabhāvasyābhiyoge kriyamāṇe aviśeṣāt sarveṣu svabhāveṣv abhiyogaḥ prāpnotīti nirviśeṣatvād iti padasyābhiprāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असतः सर्वमयत्वायोगात् इति भावः । नाकारण इति । अकारणे न विद्यते कारणं यस्य । तादृशे । आदिकारणे परे उत्कृष्टे चिन्मात्रे । कारणादि न अस्ति । आदिकारणत्वापायाद् इति भावः
asataḥ sarvamayatvāyogāt iti bhāvaḥ | nākāraṇa iti | akāraṇe na vidyate kāraṇaṃ yasya | tādṛśe | ādikāraṇe pare utkṛṣṭe cinmātre | kāraṇādi na asti | ādikāraṇatvāpāyād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणः बीजत्वावस्थाने निजवपुषः अहानम् एव हेतुः
brahmaṇaḥ bījatvāvasthāne nijavapuṣaḥ ahānam eva hetuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वम् समस्तम् स्वरूपम् । बीजस्याकृतिमत् भवति । तेन ततो हेतोः । शिवे शुद्धचिन्मात्रतत्त्वे । उपमा नास्ति
sarvam samastam svarūpam | bījasyākṛtimat bhavati | tena tato hetoḥ | śive śuddhacinmātratattve | upamā nāsti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खाभात् अत्यन्तनैर्मल्येनाकाशतुल्यात् ब्रह्मणः । खम् एव जायते । ननु कथम् एतद् इत्य् आह । न चेति । चशब्दो हेतौ । यतः तत् जगन्नाम खम् । अन्यदृक् ब्रह्मेतरदृग्रूपम् । न जायते नोत्पद्यते । फलितं कथयति अत इति । अतः परमार्थतो । न जातम् । आभासतः जातं वा । जगत् ब्रह्मनभः ब्रह्माकाशम् । विद्धि
khābhāt atyantanairmalyenākāśatulyāt brahmaṇaḥ | kham eva jāyate | nanu katham etad ity āha | na ceti | caśabdo hetau | yataḥ tat jagannāma kham | anyadṛk brahmetaradṛgrūpam | na jāyate notpadyate | phalitaṃ kathayati ata iti | ataḥ paramārthato | na jātam | ābhāsataḥ jātaṃ vā | jagat brahmanabhaḥ brahmākāśam | viddhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रष्टा दृश्यम् दृशिक्रियाविषयीभूतम् भावजातम् । पश्यन् । स्वम् आत्मानम् द्रष्टृरूपम् निजम् आत्मानम् । न पश्यति नानुभवति । प्रपञ्चेनाक्रान्ता स्वोन्मुखतां नीता । संवित्तिः यस्य । तादृशस्य । कस्य पुरुषस्य । निजा स्थितिः स्वं स्वरूपम् । उदेति स्फुरति । न कस्यापीत्य् अर्थः
draṣṭā dṛśyam dṛśikriyāviṣayībhūtam bhāvajātam | paśyan | svam ātmānam draṣṭṛrūpam nijam ātmānam | na paśyati nānubhavati | prapañcenākrāntā svonmukhatāṃ nītā | saṃvittiḥ yasya | tādṛśasya | kasya puruṣasya | nijā sthitiḥ svaṃ svarūpam | udeti sphurati | na kasyāpīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो विदग्धता एव सत्सङ्गमादिना पोषणीयेति भावः
ato vidagdhatā eva satsaṅgamādinā poṣaṇīyeti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशवद् विशदः शुद्धचिन्मात्ररूपत्वेनात्यन्तनिर्मलः । द्रष्टा । दृशीभूतम् दृश्यभावं गतम् । आत्मानम् द्रष्टाख्यम् आत्मानम् । न पश्यति । किम् इव । नेत्रम् इव । यथा नेत्रं निजम् आत्मानं न पश्यति । तथेत्य् अर्थः । अहो भ्रमः भवति
ākāśavad viśadaḥ śuddhacinmātrarūpatvenātyantanirmalaḥ | draṣṭā | dṛśībhūtam dṛśyabhāvaṃ gatam | ātmānam draṣṭākhyam ātmānam | na paśyati | kim iva | netram iva | yathā netraṃ nijam ātmānaṃ na paśyati | tathety arthaḥ | aho bhramaḥ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतो न लभ्यते इत्य् । अत्राह दृश्य इति । तेन दृश्ये दृश्यत्वादर्शनम् एव ब्रह्मलब्धिर् इति भावः
kuto na labhyate ity | atrāha dṛśya iti | tena dṛśye dṛśyatvādarśanam eva brahmalabdhir iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र यस्मिन् विषये । अवधानेन विना त्वादृक्स्थूलः न दृश्यते । तत्र तस्मिन् विषये । सूक्ष्मस्य द्रष्टुः दृश्यता अतिदूरोदस्ता एव भवति । त्वादृग् इति देहाभिप्रायेणोक्तिः
yatra yasmin viṣaye | avadhānena vinā tvādṛksthūlaḥ na dṛśyate | tatra tasmin viṣaye | sūkṣmasya draṣṭuḥ dṛśyatā atidūrodastā eva bhavati | tvādṛg iti dehābhiprāyeṇoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रष्टा दृशिक्रियाकर्ता । द्रष्टा एव भवति । असौ द्रष्टा दृश्यताम् दृश्यभावम् । न स्पृशति । हे राम । तेन द्रष्ट्रा । दृश्यं दृश्यते येन । दृश्यस्य दृश्यत्वम् अस्तीति भावः । तेन द्रष्ट्रा । द्रष्टा द्रष्टृरूपः स्वात्मा । न दृश्यते । अतिसूक्ष्मत्वाद् इति भावः
draṣṭā dṛśikriyākartā | draṣṭā eva bhavati | asau draṣṭā dṛśyatām dṛśyabhāvam | na spṛśati | he rāma | tena draṣṭrā | dṛśyaṃ dṛśyate yena | dṛśyasya dṛśyatvam astīti bhāvaḥ | tena draṣṭrā | draṣṭā draṣṭṛrūpaḥ svātmā | na dṛśyate | atisūkṣmatvād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्भवतीति । तस्यैव विचारसहत्वाद् इति भावः । सर्वात्मकः द्रष्टा दृश्यं स्थितः दृश्यतया स्थितः । चेत् भवति । तदा दृश्यता का इव भवति । अवश्यं च स्वप्नन्यायेन द्रष्टुः दृश्यतयावस्थानम् अङ्गीकर्तव्यम्
sambhavatīti | tasyaiva vicārasahatvād iti bhāvaḥ | sarvātmakaḥ draṣṭā dṛśyaṃ sthitaḥ dṛśyatayā sthitaḥ | cet bhavati | tadā dṛśyatā kā iva bhavati | avaśyaṃ ca svapnanyāyena draṣṭuḥ dṛśyatayāvasthānam aṅgīkartavyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा सर्वशक्तिमता सम्राट्त्वेन सर्वशक्तियुक्तेन । राज्ञा । यत् यत् वस्तु । यथा सम्पाद्यते सम्पादनक्रियाविषयतां नीयते । तत् तत् वस्तु । आशु तथा भवति सम्पद्यते । विचारे क्रियमाणे स एव राजा एव । तत्तया तत्तद्वस्तुरूपेण । उदेति स्फुरति । अयम् भावः । यथा सर्वशक्तिमान् राजा स्वाव्यतिरिक्तज्ञानद्वारेण ज्ञानविवर्तभूतसम्पद्यमानवस्तुतया स्फुरति । तथा द्रष्टा स्वाव्यतिरिक्तदृशिक्रियाद्वारेण दृशिक्रियाविवर्तभूतदृश्यमानपदार्थतया स्फुरतीति
yathā sarvaśaktimatā samrāṭtvena sarvaśaktiyuktena | rājñā | yat yat vastu | yathā sampādyate sampādanakriyāviṣayatāṃ nīyate | tat tat vastu | āśu tathā bhavati sampadyate | vicāre kriyamāṇe sa eva rājā eva | tattayā tattadvasturūpeṇa | udeti sphurati | ayam bhāvaḥ | yathā sarvaśaktimān rājā svāvyatiriktajñānadvāreṇa jñānavivartabhūtasampadyamānavastutayā sphurati | tathā draṣṭā svāvyatiriktadṛśikriyādvāreṇa dṛśikriyāvivartabhūtadṛśyamānapadārthatayā sphuratīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शनदृङ्मयः कर्मसाधनो ःयं दर्शनशब्दः । तेन दृश्यदृङ्मयः इत्य् अर्थः । युग्मम्
darśanadṛṅmayaḥ karmasādhano ḥyaṃ darśanaśabdaḥ | tena dṛśyadṛṅmayaḥ ity arthaḥ | yugmam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भौमः भूमिसम्बन्धी
bhaumaḥ bhūmisambandhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिद् एव रसः । तस्य यः उल्लासः । तस्य वृक्षाणाम् जगताम् इति यावत्
cid eva rasaḥ | tasya yaḥ ullāsaḥ | tasya vṛkṣāṇām jagatām iti yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसेन कृताम् उच्छूनतारूपां चमत्कृतिम् रसचमत्कृतिम्
rasena kṛtām ucchūnatārūpāṃ camatkṛtim rasacamatkṛtim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदेति स्फुरति । चित् चित्स्वरूपा । सा जीवशक्तिः । स्वान्तः स्वमध्ये । तां ताम् भूतभुवनस्थितिम् । भूतानां तदाधारभूतानाम् । भुवनानां च संस्थितिम् संस्थाम् । एति प्राप्नोति
udeti sphurati | cit citsvarūpā | sā jīvaśaktiḥ | svāntaḥ svamadhye | tāṃ tām bhūtabhuvanasthitim | bhūtānāṃ tadādhārabhūtānām | bhuvanānāṃ ca saṃsthitim saṃsthām | eti prāpnoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काश्चित् शुद्धमतियुक्ताः । चिरकालतः देहपातानन्तरम्
kāścit śuddhamatiyuktāḥ | cirakālataḥ dehapātānantaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् । स्वम् चिन्मात्राख्यं स्वात्मानम् । अनया अस्मिन् प्रकरणे प्रोक्तया । परया उत्कृष्टया । सूक्ष्मया सूक्ष्मवस्तुविषयत्वेन सूक्ष्मरूपया । दृष्ट्या सम्यग्ज्ञानेन । पश्यसि अनुभवसि । तथाशब्दः समुच्चये । तथा परमाण्वन्तरेष्व् अपि जगज्जालसहस्राणि पश्यसि । अपिशब्दः परमाण्वन्तरेषु जगज्जालसहस्रदर्शनासम्भवद्योतकः
tvam | svam cinmātrākhyaṃ svātmānam | anayā asmin prakaraṇe proktayā | parayā utkṛṣṭayā | sūkṣmayā sūkṣmavastuviṣayatvena sūkṣmarūpayā | dṛṣṭyā samyagjñānena | paśyasi anubhavasi | tathāśabdaḥ samuccaye | tathā paramāṇvantareṣv api jagajjālasahasrāṇi paśyasi | apiśabdaḥ paramāṇvantareṣu jagajjālasahasradarśanāsambhavadyotakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगद्बीजभूतचिन्मात्रसारत्वेनेति भावः
jagadbījabhūtacinmātrasāratveneti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा चित् । तेन शुद्धत्वेन
sā cit | tena śuddhatvena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसत्ताभ्रमपूरकः स्वसत्ताभ्रमकारीत्य् अर्थः
svasattābhramapūrakaḥ svasattābhramakārīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काश्चिद् भूतपरम्पराः भूतपङ्क्तयः । स्वप्नात् एकस्मात् संसृतिरूपात् स्वप्नात् । स्वप्नान्तरम् अन्यसंसृतिरूपं स्वप्नम् । यान्ति । तेन ततः हेतोः । आसाम् स्वप्नात् स्वप्नान्तरं गतानाम् भूतपङ्क्तीनाम् । कुड्यादौ दृढतरः उपलम्भः स्थितः अस्ति । इदं कुड्यम् इत्यादिरूपं ज्ञानम् अस्ति
kāścid bhūtaparamparāḥ bhūtapaṅktayaḥ | svapnāt ekasmāt saṃsṛtirūpāt svapnāt | svapnāntaram anyasaṃsṛtirūpaṃ svapnam | yānti | tena tataḥ hetoḥ | āsām svapnāt svapnāntaraṃ gatānām bhūtapaṅktīnām | kuḍyādau dṛḍhataraḥ upalambhaḥ sthitaḥ asti | idaṃ kuḍyam ityādirūpaṃ jñānam asti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तया चिता
tayā citā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्ताः समस्तघटपटाद्याकाराः । अनुभवाणवः अनुभवलेशाः
samastāḥ samastaghaṭapaṭādyākārāḥ | anubhavāṇavaḥ anubhavaleśāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्परमाणुकः चिद्रूपः परमाणुः । जगत् परमाणुम् जगद्रूपम् परमाणुम् । अन्तः स्वात्मभित्तौ । धत्ते धारयति । फलितम् आह लीनम् इति । अतः आकाशम् जगदाख्यम् आकाशम् । आकाशे चिदाख्य आकाशे । लीनम् भवति । एतस्य फलं कथयति द्वैतैक्यम् इति । अतः त्वम् द्वैतैक्यभ्रमम् उत्सृज त्यज । एकतयापि वक्तुम् अशक्यस्य केवलस्य चिन्मात्रस्य स्थितत्वात्
citparamāṇukaḥ cidrūpaḥ paramāṇuḥ | jagat paramāṇum jagadrūpam paramāṇum | antaḥ svātmabhittau | dhatte dhārayati | phalitam āha līnam iti | ataḥ ākāśam jagadākhyam ākāśam | ākāśe cidākhya ākāśe | līnam bhavati | etasya phalaṃ kathayati dvaitaikyam iti | ataḥ tvam dvaitaikyabhramam utsṛja tyaja | ekatayāpi vaktum aśakyasya kevalasya cinmātrasya sthitatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वैर् एव स्वरूपभूतैर् एव । अणून् नानाभूतरूपान् अणून् । अन्तः स्वस्मिन् । इतराणोः देशादिरूपस्य चिद्व्यतिरिक्तस्याणोः
svair eva svarūpabhūtair eva | aṇūn nānābhūtarūpān aṇūn | antaḥ svasmin | itarāṇoḥ deśādirūpasya cidvyatiriktasyāṇoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहदृष्ट्या अनुभावितः अनुभवविषयतां नीतः । कीटनिष्ठस्य कीटावसानस्य । अनुभावित इत्य् अत्र स्वार्थे णिच् आर्षः
dehadṛṣṭyā anubhāvitaḥ anubhavaviṣayatāṃ nītaḥ | kīṭaniṣṭhasya kīṭāvasānasya | anubhāvita ity atra svārthe ṇic ārṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किम् एतत् स्फुरतीत्य् । अत्राह स्वयम् इति । चित्परमाणवः चिल्लेशाः । द्वैतम् घटपटादिरूपद्वैतस्वरूपम् । स्वत्वम् स्वभावम् । स्वादयन्ते चमत्कारविषयतां नयन्ति
punaḥ kim etat sphuratīty | atrāha svayam iti | citparamāṇavaḥ cilleśāḥ | dvaitam ghaṭapaṭādirūpadvaitasvarūpam | svatvam svabhāvam | svādayante camatkāraviṣayatāṃ nayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फारदेहः स्फारस्वरूपः । संविदामोदम् घटपटादिज्ञानरूपम् आमोदम्
sphāradehaḥ sphārasvarūpaḥ | saṃvidāmodam ghaṭapaṭādijñānarūpam āmodam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्चित् पुरुषः । जाग्रदवस्थाविष्ट इति यावत् । चितेः दृश्यबीजस्य चिदाख्यस्य दृश्यबीजस्य । सर्वगत्वात् तथा अनाशत्वात् । चिद्घनान् चित्स्वरूपत्वेन चिद्भरितान् । इतरान् स्वतो भिन्नत्वेन भातान् पदार्थान् । बहीरूपेण पश्यति बाह्या एते इति अनुभवति
kaścit puruṣaḥ | jāgradavasthāviṣṭa iti yāvat | citeḥ dṛśyabījasya cidākhyasya dṛśyabījasya | sarvagatvāt tathā anāśatvāt | cidghanān citsvarūpatvena cidbharitān | itarān svato bhinnatvena bhātān padārthān | bahīrūpeṇa paśyati bāhyā ete iti anubhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्चित् स्वप्नावस्थाविष्ट इति यावत् । अन्तर् एव स्वस्मिन्न् एव । न तु बाह्ये
kaścit svapnāvasthāviṣṭa iti yāvat | antar eva svasminn eva | na tu bāhye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्चित् किं कुर्वन् । स्वप्नात् स्वप्नान्तरम् पुनः पुनः पश्यन् इति पूर्वेणैव सम्बन्धः । कश्चित् कथम्भूतः । मिथ्या व्यर्थम् । अवटेषु भावाभावाख्येष्व् अवटेषु । लुठितः । का इव । शिखरच्युता शिला इव
kaścit kiṃ kurvan | svapnāt svapnāntaram punaḥ punaḥ paśyan iti pūrveṇaiva sambandhaḥ | kaścit kathambhūtaḥ | mithyā vyartham | avaṭeṣu bhāvābhāvākhyeṣv avaṭeṣu | luṭhitaḥ | kā iva | śikharacyutā śilā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचित् सुषुप्त्यवस्थाविष्टाः । सम्मीलिताः निद्राग्रस्ताः । आत्मनि अज्ञानवलिते स्वात्मनि । देहिषण्डकाः जीवसमूहाः
kecit suṣuptyavasthāviṣṭāḥ | sammīlitāḥ nidrāgrastāḥ | ātmani ajñānavalite svātmani | dehiṣaṇḍakāḥ jīvasamūhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये जीवन्मुक्ताः जीवाः । जगज्जीवसम्भ्रमम् जगदाख्यं जीवसम्भ्रमम् । अन्तः मनसि । पश्यन्ति । न तु बहिः । तैः कैश्चित् तत् दृश्यं तथा आश्रितम् अन्तस्त्वेनैवाश्रितम् । कथम् । असत्स्वप्नवत् । तुर्यावस्थाविष्टा जीवन्मुक्ता हि बाह्यम् अपि जगत् स्वप्नवद् अन्तःस्थम् एवानुभवन्ति भ्रमस्वरूपत्वदर्शनात्
ye jīvanmuktāḥ jīvāḥ | jagajjīvasambhramam jagadākhyaṃ jīvasambhramam | antaḥ manasi | paśyanti | na tu bahiḥ | taiḥ kaiścit tat dṛśyaṃ tathā āśritam antastvenaivāśritam | katham | asatsvapnavat | turyāvasthāviṣṭā jīvanmuktā hi bāhyam api jagat svapnavad antaḥstham evānubhavanti bhramasvarūpatvadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् दृश्यम् आत्मनि स्वस्मिन् स्वरूपे । सत्यम् भवति । कुतः । स्वभावस्य चिन्मात्राख्यस्य स्वभावस्य । सर्वात्मत्वात् सर्वरूपेण वर्तमानत्वात् । अयम् भावः । दृश्यं द्रष्ट्रपेक्षया सिद्धेन दृश्यत्वेनासत्यम् अपि सत् । सर्वरूपत्वावस्थितचिन्मात्रापरपर्यायस्वभावसारत्वेन स्वस्वरूपे सत्यम् एवेति । ननु कथम् एतद् इत्य् । अत्राह सर्वग इति । हि यस्मात् । सर्वगः सर्वव्यापकं स्वभावापरपर्यायम् चिन्मात्रत्वम् । यत्र विद्यते । तत्र सर्वम् दृश्यम् । उदेति प्रादुर्भवति । अतः स्वभावभूतचिन्मात्रवत् तत्सत्ताविनाभावि दृश्यम् अपि सत्यम् एवेति भावः
tat dṛśyam ātmani svasmin svarūpe | satyam bhavati | kutaḥ | svabhāvasya cinmātrākhyasya svabhāvasya | sarvātmatvāt sarvarūpeṇa vartamānatvāt | ayam bhāvaḥ | dṛśyaṃ draṣṭrapekṣayā siddhena dṛśyatvenāsatyam api sat | sarvarūpatvāvasthitacinmātrāparaparyāyasvabhāvasāratvena svasvarūpe satyam eveti | nanu katham etad ity | atrāha sarvaga iti | hi yasmāt | sarvagaḥ sarvavyāpakaṃ svabhāvāparaparyāyam cinmātratvam | yatra vidyate | tatra sarvam dṛśyam | udeti prādurbhavati | ataḥ svabhāvabhūtacinmātravat tatsattāvinābhāvi dṛśyam api satyam eveti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजीवति प्रकृष्टायाः जीवनक्रियायाः कर्तृत्वम् भजति
prajīvati prakṛṣṭāyāḥ jīvanakriyāyāḥ kartṛtvam bhajati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तकम् अन्तरहितत्वेन भासमानम् । एतत् दृश्यम् । परिज्ञप्त्यैव चिन्मात्रम् एवेदम् इति ज्ञानेनैव । न त्व् अन्येन केनापि हेतुना । समम् युगपत् । न तु क्रमेण । नश्यति अदर्शनं याति । चिन्मात्ररूपत्वेनानुभूयमानत्वसिद्धेर् इत्य् अर्थः । एतत् कथम्भूतम् । दृश्यबुद्ध्या दृश्यम् इदम् इति बुद्ध्या । परा उत्कृष्टा । आ समन्तात् । वृद्धिः यस्य । तत् । एतत् किम् इव । कटकादित्वम् इव । यथा हेम्नि स्थितं कटकादित्वम् परिज्ञप्त्या हेमैवेदम् इति ज्ञानेन नश्यति । तथेत्य् अर्थः
anantakam antarahitatvena bhāsamānam | etat dṛśyam | parijñaptyaiva cinmātram evedam iti jñānenaiva | na tv anyena kenāpi hetunā | samam yugapat | na tu krameṇa | naśyati adarśanaṃ yāti | cinmātrarūpatvenānubhūyamānatvasiddher ity arthaḥ | etat kathambhūtam | dṛśyabuddhyā dṛśyam idam iti buddhyā | parā utkṛṣṭā | ā samantāt | vṛddhiḥ yasya | tat | etat kim iva | kaṭakāditvam iva | yathā hemni sthitaṃ kaṭakāditvam parijñaptyā hemaivedam iti jñānena naśyati | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्यन्ताविमुक्तः अविच्छिन्नप्रवाहः । जीवो ःहम् इति ज्वररूपः भ्रमः जीवज्वरभ्रमः
ādyantāvimuktaḥ avicchinnapravāhaḥ | jīvo ḥham iti jvararūpaḥ bhramaḥ jīvajvarabhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञेय इत्य् । अत्र पण्डितैर् इति शेषः । भोगगृध्नुता भोगाकाङ्क्षा
vijñeya ity | atra paṇḍitair iti śeṣaḥ | bhogagṛdhnutā bhogākāṅkṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहोपयुक्तम् देहे प्रयुक्तम् । फलितः मोक्षाख्यव्यवहिते फलयुक्तः । इन्द्रियजयस्यैव मोक्षम् प्रति साक्षाद् उपायत्वाद् इति भावः
dehopayuktam dehe prayuktam | phalitaḥ mokṣākhyavyavahite phalayuktaḥ | indriyajayasyaiva mokṣam prati sākṣād upāyatvād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्येत्य् अस्य पूर्वार्धेन सम्बन्धः । परित्यक्तेति चित्ताभिप्रायेणोक्तम्
yasyety asya pūrvārdhena sambandhaḥ | parityakteti cittābhiprāyeṇoktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा चित्रस्थस्यामृतादेः तृप्त्याद्यर्थक्रियाकारित्वाभावात् अनमृतादिरूपत्वम् एव । तथा केवलं वाचैव कथ्यमानस्य । अत एव इन्द्रियजयासाधकस्य विवेकस्य मोक्षाख्यार्थक्रियाकारित्वाभावाद् अविवेकत्वम् एवेति भावः
yathā citrasthasyāmṛtādeḥ tṛptyādyarthakriyākāritvābhāvāt anamṛtādirūpatvam eva | tathā kevalaṃ vācaiva kathyamānasya | ata eva indriyajayāsādhakasya vivekasya mokṣākhyārthakriyākāritvābhāvād avivekatvam eveti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र यस्मिन् पुरुषे । रागः अथ वैरं च द्वेषः । विवेकेन विचारेण । पूर्वम् प्रथमम् । तनुत्वम् तानवम् । एति गच्छति । पश्चात् तनुत्वानन्तरम् । क्षीयते एव नश्यत्य् एव । सः पुरुषः । पावनः अस्ति । तत्र तस्मिन् पुरुषे । विवेकिता विचारयुक्तत्वम् । अस्ति । न तु वाक्यमात्रेण सदसन्निर्णायके इत्य् अर्थः । इति शिवम्
yatra yasmin puruṣe | rāgaḥ atha vairaṃ ca dveṣaḥ | vivekena vicāreṇa | pūrvam prathamam | tanutvam tānavam | eti gacchati | paścāt tanutvānantaram | kṣīyate eva naśyaty eva | saḥ puruṣaḥ | pāvanaḥ asti | tatra tasmin puruṣe | vivekitā vicārayuktatvam | asti | na tu vākyamātreṇa sadasannirṇāyake ity arthaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.