Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 4.19

जीवानाम् बीजम् प्रादुर्भवस्थानम् । परम् ब्रह्म खम् इवाकाशवत् । सर्वत्र दृश्यतयाभिमते समस्ते जगज्जाले । स्थितम् स्वरूपसारतया स्थितम् भवति । तेन ततो हेतोः । जीवस्य यत् उदरम् मध्यप्रदेशः । तत्रस्थितं यत् जगत् स्वप्नादिरूपं जगत् । तस्मिन् अपि अनेकधा नानाविधस्थावरजङ्गमात्मकप्रकारेण नानाप्रकारो । जीवो ःस्ति

jīvānām bījam prādurbhavasthānam | param brahma kham ivākāśavat | sarvatra dṛśyatayābhimate samaste jagajjāle | sthitam svarūpasāratayā sthitam bhavati | tena tato hetoḥ | jīvasya yat udaram madhyapradeśaḥ | tatrasthitaṃ yat jagat svapnādirūpaṃ jagat | tasmin api anekadhā nānāvidhasthāvarajaṅgamātmakaprakāreṇa nānāprakāro | jīvo ḥsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः चिद्घनेन एकम् केवलम् । घनः आत्मा यस्य । सः । तस्य भावः चिद्घनैकात्मत्वम् । तस्मात् हेतोः । जीवान्तः जीवानाम् मध्ये । जीवजातयः कदलीदलवत् सन्ति । कदलीदलेषु ह्य् अन्तर् अन्यानि दलानि सन्ति । जीवजातयः के इव । कीटा इव । यथा नरोदरे कीटाः सन्ति । तथेत्य् अर्थः

ataḥ cidghanena ekam kevalam | ghanaḥ ātmā yasya | saḥ | tasya bhāvaḥ cidghanaikātmatvam | tasmāt hetoḥ | jīvāntaḥ jīvānām madhye | jīvajātayaḥ kadalīdalavat santi | kadalīdaleṣu hy antar anyāni dalāni santi | jīvajātayaḥ ke iva | kīṭā iva | yathā narodare kīṭāḥ santi | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे राम । ग्रीष्मे ग्रीष्मकाले । कल्कस्वेदात् । कल्को मलम् । स च स्वेदश् च । तत् कल्कस्वेदम् । तस्मात् । यः यः क्रिमिः यथा येन रूपेण । भवेत् जायते । खम् आकाशम् । चित्त्वात् तथा तेन रूपेण । स्वतः जीवीभवति । खम् कथम्भूतम् । तत्तन्नाम तस्य तस्य क्रिमेर् नाम यस्य । तत् । अयम् भावः । ग्रीष्मे तावत् नानाविधाः क्रिमयः कल्कस्वेदात् जायन्ते । तेषां शरीरं तावत् कल्कस्वेदमयम् भवतु । तच्चालकस् तु जीवः जीवत्वान्यथानुपपत्त्या चित्त्वयुक्तम् आकाशम् एव । कल्कस्वेदस्य शरीरमात्रसम्पादने परिसमाप्तत्वात् तदन्यस्यासन्निधानाच् च । अतस् सर्वे जीवाः आकाशारूपा एवेति

he rāma | grīṣme grīṣmakāle | kalkasvedāt | kalko malam | sa ca svedaś ca | tat kalkasvedam | tasmāt | yaḥ yaḥ krimiḥ yathā yena rūpeṇa | bhavet jāyate | kham ākāśam | cittvāt tathā tena rūpeṇa | svataḥ jīvībhavati | kham kathambhūtam | tattannāma tasya tasya krimer nāma yasya | tat | ayam bhāvaḥ | grīṣme tāvat nānāvidhāḥ krimayaḥ kalkasvedāt jāyante | teṣāṃ śarīraṃ tāvat kalkasvedamayam bhavatu | taccālakas tu jīvaḥ jīvatvānyathānupapattyā cittvayuktam ākāśam eva | kalkasvedasya śarīramātrasampādane parisamāptatvāt tadanyasyāsannidhānāc ca | atas sarve jīvāḥ ākāśārūpā eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते आकाशमयाः । जीवकाः । स्वात्मसिद्धये यथा यथा यतन्ते विचित्रोपासनाक्रमैः यतनरूपैः नानाविधैर् उपासनाक्रमैः । तथा तथा भवन्ति

te ākāśamayāḥ | jīvakāḥ | svātmasiddhaye yathā yathā yatante vicitropāsanākramaiḥ yatanarūpaiḥ nānāvidhair upāsanākramaiḥ | tathā tathā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितम् आह यद् इति । अत इत्य् अध्याहारः । अतः पुरुषः यत् अतुच्छम् भवति । तत् आश्रयेत्

phalitam āha yad iti | ata ity adhyāhāraḥ | ataḥ puruṣaḥ yat atuccham bhavati | tat āśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सः पूर्वप्रकरणोक्तः । भृगुपुत्रः शुक्रः । हि निश्चये । इदम्प्रथमतावरोहेण स्वसंविदः निर्मलत्वात् प्रथमदृष्टेन दृश्येन स्वभावतः प्रयतनं विनाशु बद्धः स्वोन्मुखः कृतः । अतो न विरोध इति भावः

saḥ pūrvaprakaraṇoktaḥ | bhṛguputraḥ śukraḥ | hi niścaye | idamprathamatāvaroheṇa svasaṃvidaḥ nirmalatvāt prathamadṛṣṭena dṛśyena svabhāvataḥ prayatanaṃ vināśu baddhaḥ svonmukhaḥ kṛtaḥ | ato na virodha iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिजाता शुद्धा । अत एवापरिम्लाना तावत् कालुष्यम् अगता । बाला ब्रह्मणः सद्यः उत्थिता । संवित् । प्रथमम् आदौ । यत् पुरः पश्यति । तद्रूपा भवति । अन्या ब्रह्मणः पूर्वतरम् उत्थिता । काचन संवित् । न भवति यत्नं विना न भवति । यत्नेन तु भवत्य् एव । अन्यथा मोक्षाभावप्रसङ्गात्

abhijātā śuddhā | ata evāparimlānā tāvat kāluṣyam agatā | bālā brahmaṇaḥ sadyaḥ utthitā | saṃvit | prathamam ādau | yat puraḥ paśyati | tadrūpā bhavati | anyā brahmaṇaḥ pūrvataram utthitā | kācana saṃvit | na bhavati yatnaṃ vinā na bhavati | yatnena tu bhavaty eva | anyathā mokṣābhāvaprasaṅgāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कथयामीत्य् अपेक्षायाम् आह कथम् इति । जाग्रत् जाग्रत् कथं स्यात् । स्वप्नः अजाग्रत् स्वप्नः । कथम् भवेत् । एतद् एव कथय मे इति भावः

kiṃ kathayāmīty apekṣāyām āha katham iti | jāgrat jāgrat kathaṃ syāt | svapnaḥ ajāgrat svapnaḥ | katham bhavet | etad eva kathaya me iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरप्रत्ययेन स एवायम् इत्य् एवंरूपप्रत्यभिज्ञायां क्षमेण स्थिरज्ञानेन । युक्तं यत् भवति । पण्डितैः तज् जाग्रद् इति कथ्यते । यत् अस्थिरप्रत्ययम् प्रत्यभिज्ञाक्षमास्थिरज्ञानयुक्तम् । स्यात् । पण्डितैः सः स्वप्नः समुदाहृतः कथितः

sthirapratyayena sa evāyam ity evaṃrūpapratyabhijñāyāṃ kṣameṇa sthirajñānena | yuktaṃ yat bhavati | paṇḍitaiḥ taj jāgrad iti kathyate | yat asthirapratyayam pratyabhijñākṣamāsthirajñānayuktam | syāt | paṇḍitaiḥ saḥ svapnaḥ samudāhṛtaḥ kathitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रल् लक्षणया जाग्रज्ज्ञानविषयीभूतं वस्तु । चेत् यदि । क्षणदृष्टः क्षणम् एव दृष्टः । स्यात् । अर्थात् ततः नष्टः । तथा स्वप्नः स्वप्नज्ञानविषयीभूतं वस्तु । कालान्तरस्थितः स्वप्नकालाद् अन्यस्मिन् काले ःपि स्थितः । चेत् स्यात् । कदाचिद् धि स्वप्नदृष्टम् अपि वस्तु प्रभाते प्रत्यक्षं दृश्यते । तत् तदा । जाग्रत् जाग्रद्वस्तुग्राहकं ज्ञानम् । स्वप्नताम् एति अस्थिरप्रत्ययत्वात् । स्वप्नः स्वप्नवस्तुग्राहकं ज्ञानम् । जाग्रत्त्वम् ऋच्छति स्थिरप्रत्ययत्वात्

jāgral lakṣaṇayā jāgrajjñānaviṣayībhūtaṃ vastu | cet yadi | kṣaṇadṛṣṭaḥ kṣaṇam eva dṛṣṭaḥ | syāt | arthāt tataḥ naṣṭaḥ | tathā svapnaḥ svapnajñānaviṣayībhūtaṃ vastu | kālāntarasthitaḥ svapnakālād anyasmin kāle ḥpi sthitaḥ | cet syāt | kadācid dhi svapnadṛṣṭam api vastu prabhāte pratyakṣaṃ dṛśyate | tat tadā | jāgrat jāgradvastugrāhakaṃ jñānam | svapnatām eti asthirapratyayatvāt | svapnaḥ svapnavastugrāhakaṃ jñānam | jāgrattvam ṛcchati sthirapratyayatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः जाग्रत्स्वप्नदशाभेदः स्थिरतास्थिरतां विना न भवति । अतः क्षणिकजाग्रतः स्वप्नत्वं स्थिरस्वप्नस्य जाग्रत्त्वं युक्तम् एवेति भावः । अत्र समस्तानुभवम् प्रमाणत्वेन कथयति सम इति । अनयोः जाग्रत्स्वप्नयोः । समस्तेषु स्थितः अनुभवः समस्तानुभवः । सदा सर्वेषु कालेषु । सर्वत्र सर्वेषु देशेषु । समः एव भवति । स्थिरास्थिरतां विनेति अत्रापि सम्बन्धनीयम्

yataḥ jāgratsvapnadaśābhedaḥ sthiratāsthiratāṃ vinā na bhavati | ataḥ kṣaṇikajāgrataḥ svapnatvaṃ sthirasvapnasya jāgrattvaṃ yuktam eveti bhāvaḥ | atra samastānubhavam pramāṇatvena kathayati sama iti | anayoḥ jāgratsvapnayoḥ | samasteṣu sthitaḥ anubhavaḥ samastānubhavaḥ | sadā sarveṣu kāleṣu | sarvatra sarveṣu deśeṣu | samaḥ eva bhavati | sthirāsthiratāṃ vineti atrāpi sambandhanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः यद् एव स्थिरताम् एति पण्डितैः तत् स्वप्नो ःपि सन् जाग्रद् इति कथ्यते । यः क्षणभङ्गात्मकः सः जाग्रद् अपि सन् स्वप्नः भवति । यथैतद् भवति त्वम् तत् शृणु । यथा जाग्रत्स्वप्नयोः स्थिरत्वास्थिरत्वम् अस्ति तथा शृण्व् इत्य् अर्थः

ataḥ yad eva sthiratām eti paṇḍitaiḥ tat svapno ḥpi san jāgrad iti kathyate | yaḥ kṣaṇabhaṅgātmakaḥ saḥ jāgrad api san svapnaḥ bhavati | yathaitad bhavati tvam tat śṛṇu | yathā jāgratsvapnayoḥ sthiratvāsthiratvam asti tathā śṛṇv ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवाख्यः धातुः जीवधातुः । शरीरे ःन्तः विद्यते । येन जीवधातुना । शरीरं जीव्यते प्राणधारणक्रियां कार्यते । जीव्यत इति णिचन्तः प्रयोगः । हे अङ्ग । तत् सः जीवधातुः । तेजो वीर्यं जीवधातुर् इत्याद्यभिधम् भवति । अत्र च धातुशब्दः मज्जादिवत् शरीरान्तश् चारित्वसादृश्यात् उपचारेण प्रयुक्तः

jīvākhyaḥ dhātuḥ jīvadhātuḥ | śarīre ḥntaḥ vidyate | yena jīvadhātunā | śarīraṃ jīvyate prāṇadhāraṇakriyāṃ kāryate | jīvyata iti ṇicantaḥ prayogaḥ | he aṅga | tat saḥ jīvadhātuḥ | tejo vīryaṃ jīvadhātur ityādyabhidham bhavati | atra ca dhātuśabdaḥ majjādivat śarīrāntaś cāritvasādṛśyāt upacāreṇa prayuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा यस्मिन् काले । कायः । मनसा कर्मणा स्वाश्रितया क्रियया । गिरा च । व्यवहारी व्यवहारयुक्तो । भवेत् । तदा सः जीवधातुः सम्पन्नः सम्पूर्णः सन् । प्रसर्पति सर्वस्मिञ् शरीरे सञ्चारं करोतीत्य् अर्थः

yadā yasmin kāle | kāyaḥ | manasā karmaṇā svāśritayā kriyayā | girā ca | vyavahārī vyavahārayukto | bhavet | tadā saḥ jīvadhātuḥ sampannaḥ sampūrṇaḥ san | prasarpati sarvasmiñ śarīre sañcāraṃ karotīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् संविन्मये जीवधातौ । प्रसर्पति सति । अङ्गेषु स्पर्शात् जीवधातुस्पर्शात् । हि निश्चये । संवित् जीवधातुस्पन्दभूता शीतोष्णादिसञ्चेतनरूपा संवित् । उदेति प्रादुर्भवति । सा संवित् । अन्तर्लीनजगद्भ्रमा सती । पुष्टत्वात् जीवधातुप्रसर्पणेन पुष्टत्वात् । चित्ताख्याम् एति । ननु अन्तर्लीनजगद्भ्रमत्वं संविदः कथम् इति चेत् । सत्यम् । संवित् तावत् जीवधातोः उत्पद्यते । जीवधातुश् च पितृजीवधातोः उत्थानसमये जगद्भ्रमयुक्त एव उत्तिष्ठति । पितृजीवधातोर् अन्तर्लीनजगद्भ्रमत्वात् । अतः संविदो ःप्य् अन्तर्लीनजगद्भ्रमत्वं सिद्धम्

tasmin saṃvinmaye jīvadhātau | prasarpati sati | aṅgeṣu sparśāt jīvadhātusparśāt | hi niścaye | saṃvit jīvadhātuspandabhūtā śītoṣṇādisañcetanarūpā saṃvit | udeti prādurbhavati | sā saṃvit | antarlīnajagadbhramā satī | puṣṭatvāt jīvadhātuprasarpaṇena puṣṭatvāt | cittākhyām eti | nanu antarlīnajagadbhramatvaṃ saṃvidaḥ katham iti cet | satyam | saṃvit tāvat jīvadhātoḥ utpadyate | jīvadhātuś ca pitṛjīvadhātoḥ utthānasamaye jagadbhramayukta eva uttiṣṭhati | pitṛjīvadhātor antarlīnajagadbhramatvāt | ataḥ saṃvido ḥpy antarlīnajagadbhramatvaṃ siddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा संवित् । ईक्षणादिरन्ध्रेषु प्रसर्पन्ती सती । बहिर्मयम् बहिःस्वरूपम् । नानाकारविकारैः घटपटादिरूपैः आकारविकारैः । आढ्यं रूपम् । आत्मनि पश्यति विमृशति । अन्तर् इव सङ्कल्पसिद्धघटपटादिताम् । न चैतत् कथम् इति वाच्यम् । स्वप्ने दृष्टत्वात् । यथा स्वप्ने संविद् एव नानारूपैर् भाति । तथा बहिर् अपीति न विरोधः

sā saṃvit | īkṣaṇādirandhreṣu prasarpantī satī | bahirmayam bahiḥsvarūpam | nānākāravikāraiḥ ghaṭapaṭādirūpaiḥ ākāravikāraiḥ | āḍhyaṃ rūpam | ātmani paśyati vimṛśati | antar iva saṅkalpasiddhaghaṭapaṭāditām | na caitat katham iti vācyam | svapne dṛṣṭatvāt | yathā svapne saṃvid eva nānārūpair bhāti | tathā bahir apīti na virodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तया एव संविदा एव । न त्व् अन्येन देहादिना जडेन । तत् नानाकारविकाराढ्यं निजं स्वरूपम् । स्थिरत्वात् कम् अपि कालम् तथैव स्थितत्वात् । जाग्रद् इत्य् अवगम्यते ज्ञायते । जाग्रत्प्रक्रियोपसंहारपूर्वं सुषुप्तादिप्रक्रियां वक्तुम् प्रतिजानीते जाग्रत्क्रम इति

tayā eva saṃvidā eva | na tv anyena dehādinā jaḍena | tat nānākāravikārāḍhyaṃ nijaṃ svarūpam | sthiratvāt kam api kālam tathaiva sthitatvāt | jāgrad ity avagamyate jñāyate | jāgratprakriyopasaṃhārapūrvaṃ suṣuptādiprakriyāṃ vaktum pratijānīte jāgratkrama iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न क्षुभ्यति श्रान्तत्वात् । व्यवहारं न करोतीत्य् अर्थः । तदा तस्मिन् काले । जीवधातुः स्वच्छः सुप्तप्रसर्पणाख्यमलः । अत एव शान्तः क्षोभरहितः । आ समन्तात् । तिष्ठति । तुशब्दो निश्चये । यद्य् अपि सुषुप्तविषयः श्रीरामकृतः प्रश्नो नास्ति तथापि जाग्रत्स्वप्नयोर् अवश्यम् मध्यवर्तित्वात् सुषुप्तिनिर्णयः । न हि जाग्रतः निर्गत्य सुषुप्तिम् अगत्वा स्वप्नगमनम् पुरुषस्य युक्तम् । सेतुवत् सर्वत्र मर्यादात्वेन सुषुप्तेः स्थितत्वात् । यद्य् अपि शुद्धचिद् अपि सर्वत्र मध्ये सेतुत्वेन वर्तत एव तथापि विद्युद्द्योतरत्नवत् स्थूलदृष्ट्यविषयत्वात् तस्याः सेतुत्वाकथनम् । सूक्ष्मदृष्टीन् प्रति त्व् अनुपयोगात् कथनं न युक्तम्

na kṣubhyati śrāntatvāt | vyavahāraṃ na karotīty arthaḥ | tadā tasmin kāle | jīvadhātuḥ svacchaḥ suptaprasarpaṇākhyamalaḥ | ata eva śāntaḥ kṣobharahitaḥ | ā samantāt | tiṣṭhati | tuśabdo niścaye | yady api suṣuptaviṣayaḥ śrīrāmakṛtaḥ praśno nāsti tathāpi jāgratsvapnayor avaśyam madhyavartitvāt suṣuptinirṇayaḥ | na hi jāgrataḥ nirgatya suṣuptim agatvā svapnagamanam puruṣasya yuktam | setuvat sarvatra maryādātvena suṣupteḥ sthitatvāt | yady api śuddhacid api sarvatra madhye setutvena vartata eva tathāpi vidyuddyotaratnavat sthūladṛṣṭyaviṣayatvāt tasyāḥ setutvākathanam | sūkṣmadṛṣṭīn prati tv anupayogāt kathanaṃ na yuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समताम् मनःकृतक्षोभाभावात् समवाहित्वम् । आगतैः वातैः प्राणैः । असौ जीवधातुः हृदन्तरे न क्षोभ्यते क्षोभयुक्तो न क्रियते । अनेन मनोनाशेन प्राणरोधः प्राणरोधेन च मनोनाशः सम्पत्स्यते इति सूचितम् । तत्रापि केषाञ्चित् प्राणरोधेन मनोनाशः मतः । अस्माकं तु सम्यग्ज्ञानसाधितेन मनोनाशेनैव प्राणरोधः । स चेत् तत्र सहकारी तन् न दोषः । ततः सर्वथा मनोनाशः प्राणरोधेन । मनोनाशस् तु मदिरादिप्रयुक्तमनोनाशवन् नात्यन्तिक इति मतम् । अत्र प्रतिभान्विता एव प्रमाणम् इत्य् अलम् बहुना । जीवधातुः क इव । दीप इव । यथा निर्वातसदने वातैः आलोकैककारकः दीपो न क्षोभ्यते । तथेत्य् अर्थः

samatām manaḥkṛtakṣobhābhāvāt samavāhitvam | āgataiḥ vātaiḥ prāṇaiḥ | asau jīvadhātuḥ hṛdantare na kṣobhyate kṣobhayukto na kriyate | anena manonāśena prāṇarodhaḥ prāṇarodhena ca manonāśaḥ sampatsyate iti sūcitam | tatrāpi keṣāñcit prāṇarodhena manonāśaḥ mataḥ | asmākaṃ tu samyagjñānasādhitena manonāśenaiva prāṇarodhaḥ | sa cet tatra sahakārī tan na doṣaḥ | tataḥ sarvathā manonāśaḥ prāṇarodhena | manonāśas tu madirādiprayuktamanonāśavan nātyantika iti matam | atra pratibhānvitā eva pramāṇam ity alam bahunā | jīvadhātuḥ ka iva | dīpa iva | yathā nirvātasadane vātaiḥ ālokaikakārakaḥ dīpo na kṣobhyate | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स जीवधातुः । अङ्गेषु न सरति सञ्चारं न करोति । तेन जीवधातुसरणेन । संवित् जीवधातुस्पन्दरूपा संवित् । नो क्षुभ्यति न उदेति । सा संवित् ईक्षणादीनि रन्ध्राणि न चायाति बहिः नो आयाति

tataḥ sa jīvadhātuḥ | aṅgeṣu na sarati sañcāraṃ na karoti | tena jīvadhātusaraṇena | saṃvit jīvadhātuspandarūpā saṃvit | no kṣubhyati na udeti | sā saṃvit īkṣaṇādīni randhrāṇi na cāyāti bahiḥ no āyāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौ संवित् जीवे ःन्तः स्वधर्मिभूतजीवमध्ये एव । स्फुरति । का इव । तैलसंविद् इव तैलाकारा संवित् । तैलसंवित् तैलम् इति यावत् । यथा सा तिले स्फुरति । तथेत्य् अर्थः । एवम् अन्यस्मिन् दृष्टान्तद्वये ःपि योज्यम्

asau saṃvit jīve ḥntaḥ svadharmibhūtajīvamadhye eva | sphurati | kā iva | tailasaṃvid iva tailākārā saṃvit | tailasaṃvit tailam iti yāvat | yathā sā tile sphurati | tathety arthaḥ | evam anyasmin dṛṣṭāntadvaye ḥpi yojyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा जीवः काञ्चित् अतिसूक्ष्मतया वक्तुम् अशक्याम् । कालकलां काललेशं तावत् । शान्ततया आत्मनि ज्ञानात्मनि स्वरूपे । तिष्ठन् प्रथमं तिष्ठन् । ततः विचेतनाम् अज्ञानमयीम् । सौम्यवाताम् समवाहिप्राणाम् । सौषुप्तीं दशाम् आयाति । अनेन जाग्रत्सुषुप्तयोर् मध्ये सूक्ष्मदृष्टिभिः वेद्यः मध्यधामप्रवेशः उक्तः । अनेनैव चाभिप्रायेण निद्रादौ जागरस्यान्त इत्याद्य् उक्तम् । इत्य् अलं रहस्योद्घाटनेन

tadā jīvaḥ kāñcit atisūkṣmatayā vaktum aśakyām | kālakalāṃ kālaleśaṃ tāvat | śāntatayā ātmani jñānātmani svarūpe | tiṣṭhan prathamaṃ tiṣṭhan | tataḥ vicetanām ajñānamayīm | saumyavātām samavāhiprāṇām | sauṣuptīṃ daśām āyāti | anena jāgratsuṣuptayor madhye sūkṣmadṛṣṭibhiḥ vedyaḥ madhyadhāmapraveśaḥ uktaḥ | anenaiva cābhiprāyeṇa nidrādau jāgarasyānta ityādy uktam | ity alaṃ rahasyodghāṭanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा शुद्धचिन्मात्ररूपं स्वात्मानं सम्यग् ज्ञात्वा । चेतसि विकल्पस्वरूपे मनसि । उपरते लीने सति । व्यवहरन्न् अपि शरीरयात्रानिमित्तं व्यवहारं कुर्वन्न् अपि । शाम्यन् व्यवहारकृतं क्षोभम् अत्यन्तनैपुण्यात् अगच्छन् । तथा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु प्रबुद्धः कीदृग्रूपाण्य् एतानीति सम्यग्ज्ञानयुक्तः । न तु जडः । पण्डितैः तुर्यवान् स्मृतः । सुषुप्तस् तु नैतादृशो ःस्तीति नासौ तुर्यवान् इति भावः

jñātvā śuddhacinmātrarūpaṃ svātmānaṃ samyag jñātvā | cetasi vikalpasvarūpe manasi | uparate līne sati | vyavaharann api śarīrayātrānimittaṃ vyavahāraṃ kurvann api | śāmyan vyavahārakṛtaṃ kṣobham atyantanaipuṇyāt agacchan | tathā jāgratsvapnasuṣupteṣu prabuddhaḥ kīdṛgrūpāṇy etānīti samyagjñānayuktaḥ | na tu jaḍaḥ | paṇḍitaiḥ turyavān smṛtaḥ | suṣuptas tu naitādṛśo ḥstīti nāsau turyavān iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुप्तम् एव सौषुप्तम् । तस्मात् । सोम्यतां यातैः वातैः । यदा सुषुप्तपरिणामकाले । स जीवधातुः चाल्यते । ततः तदा । सा संवित् जीवधातुस्पन्दरूपा संवित् । चित्ततया चित्तभावेन । उदिता प्रादुर्भूता । भवति

suṣuptam eva sauṣuptam | tasmāt | somyatāṃ yātaiḥ vātaiḥ | yadā suṣuptapariṇāmakāle | sa jīvadhātuḥ cālyate | tataḥ tadā | sā saṃvit jīvadhātuspandarūpā saṃvit | cittatayā cittabhāvena | uditā prādurbhūtā | bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सा चित्तरूपा संवित् स्वान्तःसंस्थम् संस्काररूपेण स्वात्मनि स्थितम् । जगज्जालं स्वान्तर् एव न तु बाह्ये । आशु क्रमभ्रमैः न तु सहजक्रमयुक्तैः । भागभागैः पदार्थरूपैः लेशलेशैः । पश्यति अनुभवति । किम् इव । बीजम् इव । यथा स्फारम् अङ्कुरोन्मुखम् । बीजम् । द्रुमम् स्वान्तः पश्यति । अन्यथा तन्निर्गमानुपपत्तेः । तथेत्य् अर्थः

tataḥ sā cittarūpā saṃvit svāntaḥsaṃstham saṃskārarūpeṇa svātmani sthitam | jagajjālaṃ svāntar eva na tu bāhye | āśu kramabhramaiḥ na tu sahajakramayuktaiḥ | bhāgabhāgaiḥ padārtharūpaiḥ leśaleśaiḥ | paśyati anubhavati | kim iva | bījam iva | yathā sphāram aṅkuronmukham | bījam | drumam svāntaḥ paśyati | anyathā tannirgamānupapatteḥ | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातबाहुल्यस्वभाव एवायं यत् पुरुषः स्वप्ने खे गतिम् पश्यतीति वाक्यार्थः

vātabāhulyasvabhāva evāyaṃ yat puruṣaḥ svapne khe gatim paśyatīti vākyārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौ जीवधातुः । अम्भसा कफरूपेण जलेन । प्लाव्यते पूर्यते । वार्यादिसम्भ्रमम् उदकप्लवादिरूपं सम्भ्रमम्

asau jīvadhātuḥ | ambhasā kapharūpeṇa jalena | plāvyate pūryate | vāryādisambhramam udakaplavādirūpaṃ sambhramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमार्थतस् तु न बहिः स्फारम् इति इवशब्दोपादनम्

paramārthatas tu na bahiḥ sphāram iti ivaśabdopādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा रक्तापूर्णः रक्तपूरितः । स्यात् । तदा बहिः रक्तवर्णान् देशकालान् पश्यति । न केवलम् पश्यति । तत्रैव च निमज्जति

yadā raktāpūrṇaḥ raktapūritaḥ | syāt | tadā bahiḥ raktavarṇān deśakālān paśyati | na kevalam paśyati | tatraiva ca nimajjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सः जीवधातुः । याम् शुभाशुभरूपाम् । वासनां सेवते निद्रितः सन् । ताम् अन्तः पश्यति । कथं तथा । तथा कथम् पवनक्षोभितः अक्षादिभिः रन्ध्रैः नेत्रादिद्वारैः । यथा बहिः पश्यति

saḥ jīvadhātuḥ | yām śubhāśubharūpām | vāsanāṃ sevate nidritaḥ san | tām antaḥ paśyati | kathaṃ tathā | tathā katham pavanakṣobhitaḥ akṣādibhiḥ randhraiḥ netrādidvāraiḥ | yathā bahiḥ paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सः जीवधातुः । अनाक्रन्तेन्द्रियच्छिद्रः अन्तर् एव अक्षुब्धः बाह्यक्षोभरहितः सन् । संविदा संविदाख्येन धर्मेण । स्वप्ने यत् अनुभवति जगद्विषयम् अनुभवं करोति । पण्डितैः स स्वप्न इति कथ्यते

saḥ jīvadhātuḥ | anākrantendriyacchidraḥ antar eva akṣubdhaḥ bāhyakṣobharahitaḥ san | saṃvidā saṃvidākhyena dharmeṇa | svapne yat anubhavati jagadviṣayam anubhavaṃ karoti | paṇḍitaiḥ sa svapna iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिशयेन मतिमन्तः मतिमत्तमाः । जाग्रत्स्वप्नयोर् एव पृष्टत्वात् तयोर् एवेहोपसंहारे सङ्ग्रहेण लक्षणाभिधानम् । न सुषुप्तेः

atiśayena matimantaḥ matimattamāḥ | jāgratsvapnayor eva pṛṣṭatvāt tayor evehopasaṃhāre saṅgraheṇa lakṣaṇābhidhānam | na suṣupteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति एवम् । विदितवता ज्ञातवता । अत एव प्रथिता विसृतिं गता । महामतिः यस्य । तादृशेन त्वया । असति जगति अधुना अन्तः मनसि । सत्यतास्था सत्यम् इदम् इत्य् एवंरूपा आस्था । न भावनीया भावनाविषयतां न नेया । सत्यतास्था का । या । मृतिश् च हृतिश् च संसृतिश् च ताः मृतिहृतिसंसृतयः । ता एव दोषाः । तान् भावयति सम्पादयतीति तादृशी । भवति । संसारसत्यतास्थायां हि तद्गताः मृत्यादिदोषाः बाधन्ते । तदसत्यतास्थायां तु ता अपि असत्यभूता एव काम् बाधां कर्तुं शक्नुवन्ति । न हि वन्ध्यापुत्रः कञ्चिद् बाधते । इति शिवम्

iti evam | viditavatā jñātavatā | ata eva prathitā visṛtiṃ gatā | mahāmatiḥ yasya | tādṛśena tvayā | asati jagati adhunā antaḥ manasi | satyatāsthā satyam idam ity evaṃrūpā āsthā | na bhāvanīyā bhāvanāviṣayatāṃ na neyā | satyatāsthā kā | yā | mṛtiś ca hṛtiś ca saṃsṛtiś ca tāḥ mṛtihṛtisaṃsṛtayaḥ | tā eva doṣāḥ | tān bhāvayati sampādayatīti tādṛśī | bhavati | saṃsārasatyatāsthāyāṃ hi tadgatāḥ mṛtyādidoṣāḥ bādhante | tadasatyatāsthāyāṃ tu tā api asatyabhūtā eva kām bādhāṃ kartuṃ śaknuvanti | na hi vandhyāputraḥ kañcid bādhate | iti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.