Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 4.22

जन्तोः पुरुषस्य । विज्ञानवशतः शुद्धात्मज्ञानवशेन । स्वभावः स्वस्वरूपम् । तथा प्रसीदति निर्मलीभवति । तथा कथम् । यथा कतकम् फलम् आसाद्य वारि प्रसीदति । केषु सत्सु प्रसीदतीत्य् अपेक्षायाम् आह व्रजत्य् आत्मेत्यादि । अपगतासङ्गे नष्टासक्त्याख्यदोषे । जीर्णजाड्ये जाड्यनिर्गते । अत एव गलति गलनोन्मुखे । मनसि । आत्माम्भसा परमात्माख्यजलेन सह । एकत्वं व्रजति सति । कस्मिन्न् इव । आतपे तापदेशे । स्थिते हिमपूरे इव । पुनः कासु सतीषु । अथ तदनन्तरम् । तृष्णासु शाम्यन्तीषु सतीषु । कथम्भूतासु । तरङ्गितासु वृद्धियुक्तासु । कल्लोलजालैः विकल्पस्वरूपैः कल्लोलसमूहैः । लोलम् अन्तरम् यासाम् । ताः । तादृशीषु । कास्व् इव । नदीष्व् इव । यथा ताः घनात्यये शरदि । शाम्यन्ति । तथेत्य् अर्थः । पुनः कस्मिन् सति । संसारवासनाजाले वैरस्यरंहसा आखुना इव खगजाले त्रोटिते सति । कथम्भूते । अदृढः । ग्रन्थीनाम् कामादिरूपाणां ग्रन्थीनाम् । श्लेषः सम्बन्धः यस्य । तादृशे । जन्तोः कथम्भूतस्य । कृतः विचारः को ःहं कस्य संसार इत्य् एवंरूपः विवेकः येन । तादृशस्य । विगलद्वृत्तिचेतः यस्य । तादृशस्य । ज्ञस्यैव हि मननत्यागे शक्तिर् अस्तीति ज्ञत्वाद् इत्य् उक्तम् । किञ्चित् परोक्षतया । न त्व् अपरोक्षतयेत्य् अर्थः । उपादेयम् अर्थात् शुद्धद्रष्टृरूपम् । दृश्यम् । द्रष्टारम् द्रष्टृरूपम् । पश्यतः । अद्रष्टारम् द्रष्टृव्यतिरिक्तम् । अपश्यतः । रसेष्व् अपि सुप्तस्येति योज्यम् । निराशिषः आशारहितस्य । कुलकम्

jantoḥ puruṣasya | vijñānavaśataḥ śuddhātmajñānavaśena | svabhāvaḥ svasvarūpam | tathā prasīdati nirmalībhavati | tathā katham | yathā katakam phalam āsādya vāri prasīdati | keṣu satsu prasīdatīty apekṣāyām āha vrajaty ātmetyādi | apagatāsaṅge naṣṭāsaktyākhyadoṣe | jīrṇajāḍye jāḍyanirgate | ata eva galati galanonmukhe | manasi | ātmāmbhasā paramātmākhyajalena saha | ekatvaṃ vrajati sati | kasminn iva | ātape tāpadeśe | sthite himapūre iva | punaḥ kāsu satīṣu | atha tadanantaram | tṛṣṇāsu śāmyantīṣu satīṣu | kathambhūtāsu | taraṅgitāsu vṛddhiyuktāsu | kallolajālaiḥ vikalpasvarūpaiḥ kallolasamūhaiḥ | lolam antaram yāsām | tāḥ | tādṛśīṣu | kāsv iva | nadīṣv iva | yathā tāḥ ghanātyaye śaradi | śāmyanti | tathety arthaḥ | punaḥ kasmin sati | saṃsāravāsanājāle vairasyaraṃhasā ākhunā iva khagajāle troṭite sati | kathambhūte | adṛḍhaḥ | granthīnām kāmādirūpāṇāṃ granthīnām | śleṣaḥ sambandhaḥ yasya | tādṛśe | jantoḥ kathambhūtasya | kṛtaḥ vicāraḥ ko ḥhaṃ kasya saṃsāra ity evaṃrūpaḥ vivekaḥ yena | tādṛśasya | vigaladvṛtticetaḥ yasya | tādṛśasya | jñasyaiva hi mananatyāge śaktir astīti jñatvād ity uktam | kiñcit parokṣatayā | na tv aparokṣatayety arthaḥ | upādeyam arthāt śuddhadraṣṭṛrūpam | dṛśyam | draṣṭāram draṣṭṛrūpam | paśyataḥ | adraṣṭāram draṣṭṛvyatiriktam | apaśyataḥ | raseṣv api suptasyeti yojyam | nirāśiṣaḥ āśārahitasya | kulakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरुपासङ्गम् आसक्तिरहितम् । निरुपाश्रयम् निरपेक्षम् । मोहात् अनात्मन्य् आत्माभिमानरूपाद् अविचारात्

nirupāsaṅgam āsaktirahitam | nirupāśrayam nirapekṣam | mohāt anātmany ātmābhimānarūpād avicārāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौतुकम् अत्र पदार्थविषयं ज्ञेयम् । परिपूर्णम् सहजानन्दनिर्भरम् । अन्तरम् यस्य । तादृशम्

kautukam atra padārthaviṣayaṃ jñeyam | paripūrṇam sahajānandanirbharam | antaram yasya | tādṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनितम् उत्तमं सौन्दर्यम् यया । सा । समतया हि पुरुषः सदैव प्रसन्नवदनो भवति । दूरोदस्ता नतोन्नता भावप्रधानो निर्देशः । नतोन्नतता । यस्याम् । सा

janitam uttamaṃ saundaryam yayā | sā | samatayā hi puruṣaḥ sadaiva prasannavadano bhavati | dūrodastā natonnatā bhāvapradhāno nirdeśaḥ | natonnatatā | yasyām | sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इवशब्दः क्षपेत्य् अनेन सम्बध्यते

ivaśabdaḥ kṣapety anena sambadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वलक्ष्म्यः सत्त्वगुणसम्पदः

sattvalakṣmyaḥ sattvaguṇasampadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न उदेति अस्तं नायाति चिन्मात्राख्यात् स्वस्वरूपान् न च्यवत इत्य् अर्थः । अभूताकाशकोशवत् परमाकाशमध्यवत्

na udeti astaṃ nāyāti cinmātrākhyāt svasvarūpān na cyavata ity arthaḥ | abhūtākāśakośavat paramākāśamadhyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारणया परिज्ञातः स्वभावः स्वस्वरूपं येन । तादृशस्य । अनुकम्प्याः तेष्व् अपि सृष्टिनिर्माणादिक्षोभदर्शनात् अस्य दया जायते इत्य् अर्थः

vicāraṇayā parijñātaḥ svabhāvaḥ svasvarūpaṃ yena | tādṛśasya | anukampyāḥ teṣv api sṛṣṭinirmāṇādikṣobhadarśanāt asya dayā jāyate ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाप्नुवन्ति स्ववशं न कुर्वन्ति । प्रकटाकारस्य चाहङ्कारराहित्यम् आश्चर्यकार्य् एव

nāpnuvanti svavaśaṃ na kurvanti | prakaṭākārasya cāhaṅkārarāhityam āścaryakāry eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोडीकुरुतः वशीकुरुतः । देहाभिमानाभावेन तत्स्थमृतिजन्माभिमानाभावात्

kroḍīkurutaḥ vaśīkurutaḥ | dehābhimānābhāvena tatsthamṛtijanmābhimānābhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति एवंरूपाभ्याम् । ताभ्याम् आविर्भावतिरोभावाभ्याम् । सः । समालोके तत्तत्त्वप्रकाशे सति । रमते । न खिद्यते । ज्ञातवस्तुतत्त्वो हि वस्तुभिः रमत एव न खिद्यते । अज्ञाततत्त्वस्यैव रज्ज्वादिषु सर्पादिभयकृतखेददर्शनात्

iti evaṃrūpābhyām | tābhyām āvirbhāvatirobhāvābhyām | saḥ | samāloke tattattvaprakāśe sati | ramate | na khidyate | jñātavastutattvo hi vastubhiḥ ramata eva na khidyate | ajñātatattvasyaiva rajjvādiṣu sarpādibhayakṛtakhedadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहाभिमानाभावाद् इति भावः

dehābhimānābhāvād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यारूपः यः भ्रमभरः । तेनोदिता । साभ्रे हि मरौ मृगतृष्णा क्षीयत एव । ताप एव तस्या उत्थानात्

mithyārūpaḥ yaḥ bhramabharaḥ | tenoditā | sābhre hi marau mṛgatṛṣṇā kṣīyata eva | tāpa eva tasyā utthānāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धकारो ःपि किंरूपो ःयम् इति विचारः । तावद् एव तिष्ठति

andhakāro ḥpi kiṃrūpo ḥyam iti vicāraḥ | tāvad eva tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः इदं देहम् । आत्मभावनया न पश्यति । सः पश्यति सम्यक् पश्यति इति पिण्डार्थः

yaḥ idaṃ deham | ātmabhāvanayā na paśyati | saḥ paśyati samyak paśyati iti piṇḍārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम शुद्धचिन्मात्रस्य मम

mama śuddhacinmātrasya mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिज्ज्योतिः शुद्धचित्प्रकाशरूपम्

cijjyotiḥ śuddhacitprakāśarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नभश् च दिक् च कालश् च । ते आदिः यस्य जगतः । तत् नभोदिक्कालादि अपारपर्यन्तम् पारपर्यन्तरहितं च तत् । नभोदिक्कालादिरूपं जगत् अहम् एवास्मि । अहन्तासारस्य चिन्मात्रतत्त्वस्यैव सर्वमयत्वेन स्थितत्वात् । अन्यथाहम् इति सर्वत्र न स्फुरेत् । जडेष्व् अदर्शने ःपि चेतनवत् सत्ताभाक्त्वाविशेषात् । तत्रापि तत्स्फुरणानुमानस्य शक्यत्वात् न सर्वत्रेत्य् अस्यानुपपत्तेः । कथम्भूतं तत् । क्रियान्वितम् । आदिशब्दाक्षिप्ताया अपि क्रियायाः पृथक् निर्देशः प्राधान्यख्यापनार्थः । इति एवम् । सर्वत्र सर्वेषु देशेषु कालेषु च । यः पश्यति सः पश्यति । नान्य इत्य् अर्थः

nabhaś ca dik ca kālaś ca | te ādiḥ yasya jagataḥ | tat nabhodikkālādi apāraparyantam pāraparyantarahitaṃ ca tat | nabhodikkālādirūpaṃ jagat aham evāsmi | ahantāsārasya cinmātratattvasyaiva sarvamayatvena sthitatvāt | anyathāham iti sarvatra na sphuret | jaḍeṣv adarśane ḥpi cetanavat sattābhāktvāviśeṣāt | tatrāpi tatsphuraṇānumānasya śakyatvāt na sarvatrety asyānupapatteḥ | kathambhūtaṃ tat | kriyānvitam | ādiśabdākṣiptāyā api kriyāyāḥ pṛthak nirdeśaḥ prādhānyakhyāpanārthaḥ | iti evam | sarvatra sarveṣu deśeṣu kāleṣu ca | yaḥ paśyati saḥ paśyati | nānya ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मस्य व्यापित्वम् आश्चर्यावहम् । सूक्ष्मत्वं चात्र बाह्यान्तःकरणातीतत्वेन द्रष्टव्यम्

sūkṣmasya vyāpitvam āścaryāvaham | sūkṣmatvaṃ cātra bāhyāntaḥkaraṇātītatvena draṣṭavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित् चिदात्मा । भवति । कथम्भूतः । सर्वशक्तिः अन्यथा नानारूपं जगत् न प्रादुर्भवेत् । अनन्तात्मा अन्तस्यापि तस्मिन्न् एव निगीर्णत्वात् तद्रहितः । न हि निगीर्ण एव निगरितुः रूपम् आच्छादयितुं शक्तः । सर्वेषाम् भावानाम् अन्तरे स्थितः सर्वभावान्तरस्थितः । अन्यथाहम् इति न स्फुरेत् । अद्वितीयः द्वितीयत्वेन मतस्यापि तद्रूपत्वानपायात् द्वितीयरहितः । इति एवम् । अन्तः मनसि । न तु चक्षुषा । यः पश्यति स पश्यतीति

cit cidātmā | bhavati | kathambhūtaḥ | sarvaśaktiḥ anyathā nānārūpaṃ jagat na prādurbhavet | anantātmā antasyāpi tasminn eva nigīrṇatvāt tadrahitaḥ | na hi nigīrṇa eva nigarituḥ rūpam ācchādayituṃ śaktaḥ | sarveṣām bhāvānām antare sthitaḥ sarvabhāvāntarasthitaḥ | anyathāham iti na sphuret | advitīyaḥ dvitīyatvena matasyāpi tadrūpatvānapāyāt dvitīyarahitaḥ | iti evam | antaḥ manasi | na tu cakṣuṣā | yaḥ paśyati sa paśyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राज्ञः शुद्धचिन्मात्रतत्त्वे आत्मत्वनिश्चयवान्

prājñaḥ śuddhacinmātratattve ātmatvaniścayavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम शुद्धचिन्मात्ररूपस्य मम । न तु देहादिरूपस्य

mama śuddhacinmātrarūpasya mama | na tu dehādirūpasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं त्वयि सर्वम् प्रोतम् इत्य् । अत्राह चित्तन्तुर् इति । तन्तौ हि मुक्ता प्रोताः भवन्ति । तन्तुत्वं च चितः व्यापकतया सूक्ष्मतया च ज्ञेयम्

kathaṃ tvayi sarvam protam ity | atrāha cittantur iti | tantau hi muktā protāḥ bhavanti | tantutvaṃ ca citaḥ vyāpakatayā sūkṣmatayā ca jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह लोके । अहम् परिच्छिन्नदेहादिरूपः अहम् । नास्मि । अन्यत् मत्तो भिन्नत्वेन स्थितं जगत् । न चास्ति । सुषुप्तौ अदर्शनात् । ब्रह्म व्यापकं चिन्मात्रतत्त्वम् । एवास्ति परमार्थतः सत्ताम् भजते । सर्वथाभावस्य वक्तुम् अशक्यत्वात् । न हि निरादिष्टो नो भ्रमः सम्भवति । तत् ब्रह्म । नास्ति च । बाह्यान्तःकरणातीतत्वात् । इत्थम् एवम् । सदसतोः मध्यम् सन्धिभूतं शुद्धचिन्मात्राख्यं वस्तु । यः पश्यति स पश्यति

iha loke | aham paricchinnadehādirūpaḥ aham | nāsmi | anyat matto bhinnatvena sthitaṃ jagat | na cāsti | suṣuptau adarśanāt | brahma vyāpakaṃ cinmātratattvam | evāsti paramārthataḥ sattām bhajate | sarvathābhāvasya vaktum aśakyatvāt | na hi nirādiṣṭo no bhramaḥ sambhavati | tat brahma | nāsti ca | bāhyāntaḥkaraṇātītatvāt | ittham evam | sadasatoḥ madhyam sandhibhūtaṃ śuddhacinmātrākhyaṃ vastu | yaḥ paśyati sa paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम शुद्धचिन्मात्ररूपस्य मम । स्वप्ने हि चिन्मात्रावयवभूतं जगत् सर्वो ःनुभवति

mama śuddhacinmātrarūpasya mama | svapne hi cinmātrāvayavabhūtaṃ jagat sarvo ḥnubhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पेलवा नाशभीरुः । कनीयसी स्वसा चेदृश्य् एव भवति

pelavā nāśabhīruḥ | kanīyasī svasā cedṛśy eva bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावात् मनसः । सर्वत्र चिन्मात्रत्वदर्शनाद् इति भावः

bhāvāt manasaḥ | sarvatra cinmātratvadarśanād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेत्यानुपातरहितः यः चिद्भैरवः सर्वग्रासकत्वात् चिदाख्यः भैरवः । तन्मयं वपुः स्वरूपम्

cetyānupātarahitaḥ yaḥ cidbhairavaḥ sarvagrāsakatvāt cidākhyaḥ bhairavaḥ | tanmayaṃ vapuḥ svarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखं दुःखं भवः अभावः विवेककलनाश् चाहम् अस्मि इति पश्यन् । एतन् न वास्मि इति वा पश्यन् । न परिहीयते न हानिम् प्राप्नोति । उभयथापि शुद्धचिन्मात्रस्वरूपत्वाप्तेः । न हि शुद्धचिन्मात्रं विना कश्चिद् व्यापकः उत्तीर्णो वा भवति

sukhaṃ duḥkhaṃ bhavaḥ abhāvaḥ vivekakalanāś cāham asmi iti paśyan | etan na vāsmi iti vā paśyan | na parihīyate na hānim prāpnoti | ubhayathāpi śuddhacinmātrasvarūpatvāpteḥ | na hi śuddhacinmātraṃ vinā kaścid vyāpakaḥ uttīrṇo vā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वात्मनः शुद्धचिन्मात्ररूपस्य स्वात्मनः । या सत्ता स्फूर्तिरूपा सत्ता । तया परापूर्णे सारत्वेन स्थितत्वात् निर्भरिते । अन्यथाहम् इति स्फुरणायोगात् । तथा अन्येन चिन्मात्रव्यतिरिक्तेन । वर्जिते जगति । किं हेयम् भवति । स्वात्मनः हेयत्वायोगात् न किञ्चिद् अपीत्य् अर्थः । किम् आदेयम् भवति । स्वात्मनः सर्वदा प्राप्तत्वात् न किञ्चिद् अपीत्य् अर्थः । इति एवम् । पश्यन् अनुभवन् । नरः । सदृक् दृष्टिसहितो । भवति । अन्ये ःन्धा इत्य् अर्थः

svātmanaḥ śuddhacinmātrarūpasya svātmanaḥ | yā sattā sphūrtirūpā sattā | tayā parāpūrṇe sāratvena sthitatvāt nirbharite | anyathāham iti sphuraṇāyogāt | tathā anyena cinmātravyatiriktena | varjite jagati | kiṃ heyam bhavati | svātmanaḥ heyatvāyogāt na kiñcid apīty arthaḥ | kim ādeyam bhavati | svātmanaḥ sarvadā prāptatvāt na kiñcid apīty arthaḥ | iti evam | paśyan anubhavan | naraḥ | sadṛk dṛṣṭisahito | bhavati | anye ḥndhā ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् जगत् । अप्रतर्क्यम् तर्कितुम् अशक्यम् । अनाभासम् शान्ते स्वस्वरूपे स्थितत्वाद् आभासरहितम् । सन्मात्रम् एवास्ति । इति अनेन निश्चयेन । यस्य पुरुषस्य । हेयोपादेयकलना क्षीणा । अहं तम् पुरुषम् । नमामि । स एव सर्वेभ्य उत्कृष्ट इति भावः

idam jagat | apratarkyam tarkitum aśakyam | anābhāsam śānte svasvarūpe sthitatvād ābhāsarahitam | sanmātram evāsti | iti anena niścayena | yasya puruṣasya | heyopādeyakalanā kṣīṇā | ahaṃ tam puruṣam | namāmi | sa eva sarvebhya utkṛṣṭa iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पुरुषः । आकाशवत् एकात्मा सर्वव्यापकात्मा । सर्वभावगतः अपि सन् शरीरयात्रानिमित्तेषु सर्वेषु पदार्थेषु व्यवहारयुक्तो ःपि सन् । भावरञ्जनाम् । भावे मनसि । रञ्जनाम् हर्षामर्षरूपां रञ्जनाम् । न एति । सः महात्मा महापुरुषः । महेश्वरः भवति महाशक्तियुक्तत्वात्

yaḥ puruṣaḥ | ākāśavat ekātmā sarvavyāpakātmā | sarvabhāvagataḥ api san śarīrayātrānimitteṣu sarveṣu padārtheṣu vyavahārayukto ḥpi san | bhāvarañjanām | bhāve manasi | rañjanām harṣāmarṣarūpāṃ rañjanām | na eti | saḥ mahātmā mahāpuruṣaḥ | maheśvaraḥ bhavati mahāśaktiyuktatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः । तमःप्रकाशयोः जाड्यचित्त्वयोः । या कलना । तया मुक्तः । कालस्य क्रियावैचित्र्यरूपस्य कालस्य । आत्मताम् सत्तादायकत्वेन स्वरूपताम् । गतः । सोम्यः शीतलः । स्वस्थः स्वस्वरूपे एव स्थितः । भवति । तम् पदम् आगतं नौमि । अपूर्वश् चात्र सूर्य उक्तः

yaḥ | tamaḥprakāśayoḥ jāḍyacittvayoḥ | yā kalanā | tayā muktaḥ | kālasya kriyāvaicitryarūpasya kālasya | ātmatām sattādāyakatvena svarūpatām | gataḥ | somyaḥ śītalaḥ | svasthaḥ svasvarūpe eva sthitaḥ | bhavati | tam padam āgataṃ naumi | apūrvaś cātra sūrya uktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकलैकगतेः समस्तैकशरणस्य । चारुविभवासु प्रशस्तसामर्थ्ययुक्तासु । चित्रासु नानाविधासु । उदयास्तमययोः याः सङ्कलनाः घट्टनाः । तद्रूपासु जगद्गतासु कलासु । अनन्ता नाशरहिता । वृत्तिः मनोवृत्तिः । समैव भवति । अनन्तत्वं चात्र दर्ढ्यतापेक्षम् उक्तम् । तस्मै परमबोधवते परात्मतत्त्वबोधयुक्ताय । शिवाय शिवीभूताय पुरुषाय । नमः अस्तु । शिवश् च समवृत्तिः सकलैकगतिः परमबोधरूपश् च भवतीति शिवम्

sakalaikagateḥ samastaikaśaraṇasya | cāruvibhavāsu praśastasāmarthyayuktāsu | citrāsu nānāvidhāsu | udayāstamayayoḥ yāḥ saṅkalanāḥ ghaṭṭanāḥ | tadrūpāsu jagadgatāsu kalāsu | anantā nāśarahitā | vṛttiḥ manovṛttiḥ | samaiva bhavati | anantatvaṃ cātra darḍhyatāpekṣam uktam | tasmai paramabodhavate parātmatattvabodhayuktāya | śivāya śivībhūtāya puruṣāya | namaḥ astu | śivaś ca samavṛttiḥ sakalaikagatiḥ paramabodharūpaś ca bhavatīti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.