Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.136
युधिष्ठिर उवाच सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी
yudhiṣṭhira uvāca sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् इच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम यथा राजन् न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः
tad icchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattama yathā rājan na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन् मे व्याख्यातुम् अर्हसि
dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśārada pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me vyākhyātum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रुभिर् बहुभिर् ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं सर्वम् एव यथाविधि
śatrubhir bahubhir grasto yathā varteta pārthivaḥ etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvam eva yathāvidhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः बहवो ऽप्य् एकम् उद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः
viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ bahavo 'py ekam uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत्
sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं मित्रम् अरिं चैव विन्देत भरतर्षभ चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर् मित्रस्य चान्तरे
kathaṃ mitram ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatror mitrasya cāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रज्ञातलक्षणे राजन्न् अमित्रे मित्रतां गते कथं नु पुरुषः कुर्यात् किं वा कृत्वा सुखी भवेत्
prajñātalakṣaṇe rājann amitre mitratāṃ gate kathaṃ nu puruṣaḥ kuryāt kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विग्रहं केन वा कुर्यात् संधिं वा केन योजयेत् कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवान् इति
vigrahaṃ kena vā kuryāt saṃdhiṃ vā kena yojayet kathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavān iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप नैतस्य कश् चिद् वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः
etad vai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa naitasya kaś cid vaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋते शांतनवाद् भीष्मात् सत्यसंधाज् जितेन्द्रियात् तद् अन्विष्य महाबाहो सर्वम् एतद् वदस्व मे
ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt satyasaṃdhāj jitendriyāt tad anviṣya mahābāho sarvam etad vadasva me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यम् आपत्सु भारत
bhīṣma uvāca tvadyukto 'yam anupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ śṛṇu me putra kārtsnyena guhyam āpatsu bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति सामर्थ्ययोगात् कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः
amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati sāmarthyayogāt kāryāṇāṃ tadgatyā hi sadā gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये
tasmād viśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संधातव्यं बुधैर् नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः अमित्रैर् अपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश् च भारत
saṃdhātavyaṃ budhair nityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥ amitrair api saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāś ca bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ह्य् अमित्रैर् नरो नित्यं न संदध्याद् अपण्डितः न सो ऽर्थम् आप्नुयात् किं चित् फलान्य् अपि च भारत
yo hy amitrair naro nityaṃ na saṃdadhyād apaṇḍitaḥ na so 'rtham āpnuyāt kiṃ cit phalāny api ca bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् त्व् अमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद् विन्दते फलम्
yas tv amitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate arthayuktiṃ samālokya sumahad vindate phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वने महति कस्मिंश् चिन् न्यग्रोधः सुमहान् अभूत् लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः
vane mahati kasmiṃś cin nyagrodhaḥ sumahān abhūt latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्कन्धवान् मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः वैरन्त्यम् अभितो जातस् तरुर् व्यालमृगाकुलः
skandhavān meghasaṃkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ vairantyam abhito jātas tarur vyālamṛgākulaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः
tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाखाश् च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरः लोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः
śākhāś ca tasya saṃśritya vasati sma sukhaṃ puraḥ lomaśo nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनः अयोजयत् तम् उन्माथं नित्यम् अस्तं गते रवौ
tatra cāgatya caṇḍālo vairantyakṛtaketanaḥ ayojayat tam unmāthaṃ nityam astaṃ gate ravau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स्नायुमयान् पाशान् यथावत् संनिधाय सः गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभाताम् एति शर्वरीम्
tatra snāyumayān pāśān yathāvat saṃnidhāya saḥ gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātām eti śarvarīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः कदा चित् तत्र मार्जारस् त्व् अप्रमत्तो ऽप्य् अबध्यत
tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ kadā cit tatra mārjāras tv apramatto 'py abadhyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि तं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भयः
tasmin baddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini taṃ kālaṃ palito jñātvā vicacāra sunirbhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनानुचरता तस्मिन् वने विश्वस्तचारिणा भक्षं विचरमाणेन नचिराद् दृष्टम् आमिषम्
tenānucaratā tasmin vane viśvastacāriṇā bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirād dṛṣṭam āmiṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तम् उन्माथम् आरुह्य तद् आमिषम् अभक्षयत् तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन्
sa tam unmātham āruhya tad āmiṣam abhakṣayat tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमिषे तु प्रसक्तः स कदा चिद् अवलोकयन् अपश्यद् अपरं घोरम् आत्मनः शत्रुम् आगतम्
āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadā cid avalokayan apaśyad aparaṃ ghoram ātmanaḥ śatrum āgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम्
śaraprasūnasaṃkāśaṃ mahīvivaraśāyinam nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन मूषकगन्धेन त्वरमाणम् उपागतम् भक्षार्थं लेलिहद् वक्त्रं भूमाव् ऊर्ध्वमुखं स्थितम्
tena mūṣakagandhena tvaramāṇam upāgatam bhakṣārthaṃ lelihad vaktraṃ bhūmāv ūrdhvamukhaṃ sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाखागतम् अरिं चान्यद् अपश्यत् कोटरालयम् उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं क्षपाचरम्
śākhāgatam ariṃ cānyad apaśyat koṭarālayam ulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kṣapācaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस् तदा अथास्यासीद् इयं चिन्ता तत् प्राप्य सुमहद् भयम्
gatasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayos tadā athāsyāsīd iyaṃ cintā tat prāpya sumahad bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपद्य् अस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते समन्ताद् भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा
āpady asyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite samantād bhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः अभवद् भयसंतप्तश् चक्रे चेमां परां गतिम्
sa tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ abhavad bhayasaṃtaptaś cakre cemāṃ parāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपद् विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम् समन्तसंशया चेयम् अस्मान् आपद् उपस्थिता
āpad vināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitam samantasaṃśayā ceyam asmān āpad upasthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मां समाप्नुयात् उलूकश् चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात्
gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māṃ samāpnuyāt ulūkaś ceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्व् एवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुम् अर्हति करिष्ये जीविते यत्नं यावद् उच्छ्वासनिग्रहम्
na tv evāsmadvidhaḥ prājñaḥ saṃmohaṃ gantum arhati kariṣye jīvite yatnaṃ yāvad ucchvāsanigraham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि बुद्ध्यान्विताः प्राज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः संभ्रमन्त्य् आपदं प्राप्य महतो ऽर्थान् अवाप्य च
na hi buddhyānvitāḥ prājñā nītiśāstraviśāradāḥ saṃbhramanty āpadaṃ prāpya mahato 'rthān avāpya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्व् अन्याम् इह मार्जाराद् गतिं पश्यामि सांप्रतम् विषमस्थो ह्य् अयं जन्तुः कृत्यं चास्य महन् मया
na tv anyām iha mārjārād gatiṃ paśyāmi sāṃpratam viṣamastho hy ayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahan mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवितार्थी कथं त्व् अद्य प्रार्थितः शत्रुभिस् त्रिभिः तस्माद् इमम् अहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै
jīvitārthī kathaṃ tv adya prārthitaḥ śatrubhis tribhiḥ tasmād imam ahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षत्रविद्यां समाश्रित्य हितम् अस्योपधारये येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये
kṣatravidyāṃ samāśritya hitam asyopadhāraye yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् अत्यन्तशत्रुर् मे वैषम्यं परमं गतः मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते
ayam atyantaśatrur me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदा चिद् व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान् मया सह बलिना संनिविष्टस्य शत्रोर् अपि परिग्रहः कार्य इत्य् आहुर् आचार्या विषमे जीवितार्थिना
kadā cid vyasanaṃ prāpya saṃdhiṃ kuryān mayā saha balinā saṃniviṣṭasya śatror api parigrahaḥ kārya ity āhur ācāryā viṣame jīvitārthinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रेयान् हि पण्डितः शत्रुर् न च मित्रम् अपण्डितम् मम ह्य् अमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम्
śreyān hi paṇḍitaḥ śatrur na ca mitram apaṇḍitam mama hy amitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुम् आत्माभिरक्षणे अपीदानीम् अयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत्
hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetum ātmābhirakṣaṇe apīdānīm ayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍito bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् सान्त्वपूर्वम् इदं वाक्यं मार्जारं मूषको ऽब्रवीत्
tato 'rthagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavit sāntvapūrvam idaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣako 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौहृदेनाभिभाषे त्वा कच्चिन् मार्जार जीवसि जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ
sauhṛdenābhibhāṣe tvā kaccin mārjāra jīvasi jīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा अहं त्वाम् उद्धरिष्यामि प्राणाञ् जह्यां हि ते कृते
na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purā ahaṃ tvām uddhariṣyāmi prāṇāñ jahyāṃ hi te kṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्ति कश् चिद् उपायो ऽत्र पुष्कलः प्रतिभाति माम् येन शक्यस् त्वया मोक्षः प्राप्तुं श्रेयो यथा मया
asti kaś cid upāyo 'tra puṣkalaḥ pratibhāti mām yena śakyas tvayā mokṣaḥ prāptuṃ śreyo yathā mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मया ह्य् उपायो दृष्टो ऽयं विचार्य मतिम् आत्मनः आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणं हि नौ
mayā hy upāyo dṛṣṭo 'yaṃ vicārya matim ātmanaḥ ātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्य् अभितः स्थितम् न धर्षयति मार्जार तेन मे स्वस्ति सांप्रतम्
idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhy abhitaḥ sthitam na dharṣayati mārjāra tena me svasti sāṃpratam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूजंश् चपलनेत्रो ऽयं कौशिको मां निरीक्षते नगशाखाग्रहस् तिष्ठंस् तस्याहं भृशम् उद्विजे
kūjaṃś capalanetro 'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣate nagaśākhāgrahas tiṣṭhaṃs tasyāhaṃ bhṛśam udvije
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सतां साप्तपदं सख्यं सवासो मे ऽसि पण्डितः सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतो भयम्
satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ savāso me 'si paṇḍitaḥ sāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyuto bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि शक्नोषि मार्जार पाशं छेत्तुं विना मया अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां त्वं न हिंससि
na hi śaknoṣi mārjāra pāśaṃ chettuṃ vinā mayā ahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् आश्रितो नगस्याग्रं मूलं त्व् अहम् उपाश्रितः चिरोषिताव् इहावां वै वृक्षे ऽस्मिन् विदितं हि ते
tvam āśrito nagasyāgraṃ mūlaṃ tv aham upāśritaḥ ciroṣitāv ihāvāṃ vai vṛkṣe 'smin viditaṃ hi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन्न् आश्वसते कश् चिद् यश् च नाश्वसते क्व चित् न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यम् उद्विग्नचेतसौ
yasminn āśvasate kaś cid yaś ca nāśvasate kva cit na tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityam udvignacetasau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् विवर्धतां प्रीतिः सत्या संगतिर् अस्तु नौ कालातीतम् अपार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः
tasmād vivardhatāṃ prītiḥ satyā saṃgatir astu nau kālātītam apārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थयुक्तिम् इमां तावद् यथाभूतां निशामय तव जीवितम् इच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम्
arthayuktim imāṃ tāvad yathābhūtāṃ niśāmaya tava jīvitam icchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश् चित् तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् स तारयति तत् काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते
kaś cit tarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīm sa tārayati tat kāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईदृशो नौ समायोगो भविष्यति सुनिस्तरः अहं त्वां तारयिष्यामि त्वं च मां तारयिष्यसि
īdṛśo nau samāyogo bhaviṣyati sunistaraḥ ahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi tvaṃ ca māṃ tārayiṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्त्वा तु पलितस् तदर्थम् उभयोर् हितम् हेतुमद् ग्रहणीयं च कालाकाङ्क्षी व्यपैक्षत
evam uktvā tu palitas tadartham ubhayor hitam hetumad grahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vyapaikṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सुव्याहृतं तस्य श्रुत्वा शत्रुर् विचक्षणः हेतुमद् ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यम् अब्रवीत्
atha suvyāhṛtaṃ tasya śrutvā śatrur vicakṣaṇaḥ hetumad grahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिमान् वाक्यसंपन्नस् तद् वाक्यम् अनुवर्णयन् ताम् अवस्थाम् अवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव प्रत्यपूजयत्
buddhimān vākyasaṃpannas tad vākyam anuvarṇayan tām avasthām avekṣyāntyāṃ sāmnaiva pratyapūjayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तीक्ष्णाग्रदशनो वैडूर्यमणिलोचनः मूषकं मन्दम् उद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशो ऽब्रवीत्
tatas tīkṣṇāgradaśano vaiḍūryamaṇilocanaḥ mūṣakaṃ mandam udvīkṣya mārjāro lomaśo 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवन्तम् इच्छसि श्रेयश् च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय
nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvantam icchasi śreyaś ca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं हि दृढम् आपन्नस् त्वम् आपन्नतरो मया द्वयोर् आपन्नयोः संधिः क्रियतां मा विचारय
ahaṃ hi dṛḍham āpannas tvam āpannataro mayā dvayor āpannayoḥ saṃdhiḥ kriyatāṃ mā vicāraya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधत्स्व प्राप्तकालं यत् कार्यं सिध्यतु चावयोः मयि कृच्छ्राद् विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम्
vidhatsva prāptakālaṃ yat kāryaṃ sidhyatu cāvayoḥ mayi kṛcchrād vinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यस्तमानो ऽस्मि भक्तो ऽस्मि शिष्यस् त्वद्धितकृत् तथा निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः
nyastamāno 'smi bhakto 'smi śiṣyas tvaddhitakṛt tathā nideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एवम् उक्तः पलितो मार्जारं वशम् आगतम् वाक्यं हितम् उवाचेदम् अभिनीतार्थम् अर्थवत्
ity evam uktaḥ palito mārjāraṃ vaśam āgatam vākyaṃ hitam uvācedam abhinītārtham arthavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदारं यद् भवान् आह नैतच् चित्रं भवद्विधे विदितो यस् तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम
udāraṃ yad bhavān āha naitac citraṃ bhavadvidhe vidito yas tu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं त्वानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान् मे महद् भयम् त्रायस्व मां मा वधीश् च शक्तो ऽस्मि तव मोक्षणे
ahaṃ tvānupravekṣyāmi nakulān me mahad bhayam trāyasva māṃ mā vadhīś ca śakto 'smi tava mokṣaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उलूकाच् चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् अहं छेत्स्यामि ते पाशान् सखे सत्येन ते शपे
ulūkāc caiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām ahaṃ chetsyāmi te pāśān sakhe satyena te śape
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तम् अर्थवत् हर्षाद् उद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत्
tad vacaḥ saṃgataṃ śrutvā lomaśo yuktam arthavat harṣād udvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितः सुविचिन्त्याब्रवीद् धीरः प्रीतस् त्वरित एव हि
sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitaḥ suvicintyābravīd dhīraḥ prītas tvarita eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षिप्रम् आगच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा तव प्राज्ञ प्रसादाद् धि क्षिप्रं प्राप्स्यामि जीवितम्
kṣipram āgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhā tava prājña prasādād dhi kṣipraṃ prāpsyāmi jīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् यद् एवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव तद् आज्ञापय कर्ताहं संधिर् एवास्तु नौ सखे
yad yad evaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava tad ājñāpaya kartāhaṃ saṃdhir evāstu nau sakhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मात् ते संशयान् मुक्तः समित्रगणबान्धवः सर्वकार्याणि कर्ताहं प्रियाणि च हितानि च
asmāt te saṃśayān muktaḥ samitragaṇabāndhavaḥ sarvakāryāṇi kartāhaṃ priyāṇi ca hitāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तश् च व्यसनाद् अस्मात् सौम्याहम् अपि नाम ते प्रीतिम् उत्पादयेयं च प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम्
muktaś ca vyasanād asmāt saumyāham api nāma te prītim utpādayeyaṃ ca pratikartuṃ ca śaknuyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषकस् तदा प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यग् अर्थांश् चचार ह
grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣakas tadā praviveśa suvisrabdhaḥ samyag arthāṃś cacāra ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् आश्वासितो विद्वान् मार्जारेण स मूषकः मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत्
evam āśvāsito vidvān mārjāreṇa sa mūṣakaḥ mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम् तौ दृष्ट्वा नकुलोलूकौ निराशौ जग्मतुर् गृहान्
līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakam tau dṛṣṭvā nakulolūkau nirāśau jagmatur gṛhān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीनस् तु तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् चिच्छेद पाशान् नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः
līnas tu tasya gātreṣu palito deśakālavit ciccheda pāśān nṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषकम् छिन्दन्तं वै तदा पाशान् अत्वरन्तं त्वरान्वितः
atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣakam chindantaṃ vai tadā pāśān atvarantaṃ tvarānvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा संचोदयितुम् आरेभे मार्जारो मूषकं तदा
tam atvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā saṃcodayitum ārebhe mārjāro mūṣakaṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थो ऽवमन्यसे छिन्धि पाशान् अमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः
kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārtho 'vamanyase chindhi pāśān amitraghna purā śvapaca eti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तस् त्वरता तेन मतिमान् पलितो ऽब्रवीत् मार्जारम् अकृतप्रज्ञं वश्यम् आत्महितं वचः
ity uktas tvaratā tena matimān palito 'bravīt mārjāram akṛtaprajñaṃ vaśyam ātmahitaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः वयम् एवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते
tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṃbhramaḥ vayam evātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकाले कृत्यम् आरब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते तद् एव काल आरब्धं महते ऽर्थाय कल्पते
akāle kṛtyam ārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpate tad eva kāla ārabdhaṃ mahate 'rthāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकालविप्रमुक्तान् मे त्वत्त एव भयं भवेत् तस्मात् कालं प्रतीक्षस्व किम् इति त्वरसे सखे
akālavipramuktān me tvatta eva bhayaṃ bhavet tasmāt kālaṃ pratīkṣasva kim iti tvarase sakhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावत् पश्यामि चण्डालम् आयान्तं शस्त्रपाणिनम् ततश् छेत्स्यामि ते पाशं प्राप्ते साधारणे भये
yāvat paśyāmi caṇḍālam āyāntaṃ śastrapāṇinam tataś chetsyāmi te pāśaṃ prāpte sādhāraṇe bhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् काले प्रमुक्तस् त्वं तरुम् एवाधिरोहसि न हि ते जीविताद् अन्यत् किं चित् कृत्यं भविष्यति
tasmin kāle pramuktas tvaṃ tarum evādhirohasi na hi te jīvitād anyat kiṃ cit kṛtyaṃ bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भवत्य् अतिक्रान्ते त्रस्ते भीते च लोमश अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ् शाखां गमिष्यति
tato bhavaty atikrānte traste bhīte ca lomaśa ahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāñ śākhāṃ gamiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्तस् तु मार्जारो मूषकेणात्मनो हितम् वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः
evam uktas tu mārjāro mūṣakeṇātmano hitam vacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथात्मकृत्यत्वरितः सम्यक् प्रश्रयम् आचरन् उवाच लोमशो वाक्यं मूषकं चिरकारिणम्
athātmakṛtyatvaritaḥ samyak praśrayam ācaran uvāca lomaśo vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ह्य् एवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात् त्वरमाणेन वै मया
na hy evaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ yathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāt tvaramāṇena vai mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव त्वरमाणेन त्वया कार्यं हितं मम यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्य् आवयोर् भवेत्
tathaiva tvaramāṇena tvayā kāryaṃ hitaṃ mama yatnaṃ kuru mahāprājña yathā svasty āvayor bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वा पूर्ववैरं त्वं स्मरन् कालं विकर्षसि पश्य दुष्कृतकर्मत्वं व्यक्तम् आयुःक्षयो मम
atha vā pūrvavairaṃ tvaṃ smaran kālaṃ vikarṣasi paśya duṣkṛtakarmatvaṃ vyaktam āyuḥkṣayo mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् च किं चिन् मयाज्ञानात् पुरस्ताद् विप्रियं कृतम् न तन् मनसि कर्तव्यं क्षमये त्वां प्रसीद मे
yac ca kiṃ cin mayājñānāt purastād vipriyaṃ kṛtam na tan manasi kartavyaṃ kṣamaye tvāṃ prasīda me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् एवंवादिनं प्राज्ञः शास्त्रविद् बुद्धिसंमतः उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषकस् तदा
tam evaṃvādinaṃ prājñaḥ śāstravid buddhisaṃmataḥ uvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakas tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतं मे तव मार्जार स्वम् अर्थं परिगृह्णतः ममापि त्वं विजानीहि स्वम् अर्थं परिगृह्णतः
śrutaṃ me tava mārjāra svam arthaṃ parigṛhṇataḥ mamāpi tvaṃ vijānīhi svam arthaṃ parigṛhṇataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् मित्रं भीतवत् साध्यं यन् मित्रं भयसंहितम् सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखाद् इव
yan mitraṃ bhītavat sādhyaṃ yan mitraṃ bhayasaṃhitam surakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhād iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा बलवता संधिम् आत्मानं यो न रक्षति अपथ्यम् इव तद् भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते
kṛtvā balavatā saṃdhim ātmānaṃ yo na rakṣati apathyam iva tad bhuktaṃ tasyānarthāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कश् चित् कस्य चिन् मित्रं न कश् चित् कस्य चित् सुहृत् अर्थैर् अर्था निबध्यन्ते गजैर् वनगजा इव
na kaś cit kasya cin mitraṃ na kaś cit kasya cit suhṛt arthair arthā nibadhyante gajair vanagajā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि कश् चित् कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते तस्मात् सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्
na hi kaś cit kṛte kārye kartāraṃ samavekṣate tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् काले ऽपि च भवान् दिवाकीर्तिभयान्वितः मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः
tasmin kāle 'pi ca bhavān divākīrtibhayānvitaḥ mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुर् एको ऽवशेषितः छेत्स्याम्य् अहं तद् अप्य् आशु निर्वृतो भव लोमश
chinnaṃ tu tantubāhulyaṃ tantur eko 'vaśeṣitaḥ chetsyāmy ahaṃ tad apy āśu nirvṛto bhava lomaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोः संवदतोर् एवं तथैवापन्नयोर् द्वयोः क्षयं जगाम सा रात्रिर् लोमशं चाविशद् भयम्
tayoḥ saṃvadator evaṃ tathaivāpannayor dvayoḥ kṣayaṃ jagāma sā rātrir lomaśaṃ cāviśad bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः स्थूलस्फिग् विकचो रूक्षः श्वचक्रपरिवारितः
tataḥ prabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ sthūlasphig vikaco rūkṣaḥ śvacakraparivāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्कुकर्णो महावक्त्रः पलितो घोरदर्शनः परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिर् अदृश्यत
śaṅkukarṇo mahāvaktraḥ palito ghoradarśanaḥ parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇir adṛśyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस् त्रस्तचेतनः उवाच पलितं भीतः किम् इदानीं करिष्यसि
taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjāras trastacetanaḥ uvāca palitaṃ bhītaḥ kim idānīṃ kariṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरदर्शनम् क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यं जग्मतुस् तदा
atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghoradarśanam kṣaṇena nakulolūkau nairāśyaṃ jagmatus tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्य् उपागतौ अशक्यौ सुनयात् तस्मात् संप्रधर्षयितुं बलात्
balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpy upāgatau aśakyau sunayāt tasmāt saṃpradharṣayituṃ balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वं स्वम् आलयम्
kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakau ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃ svam ālayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश् चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः विप्रमुक्तो ऽथ मार्जारस् तम् एवाभ्यपतद् द्रुमम्
tataś ciccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥ vipramukto 'tha mārjāras tam evābhyapatad drumam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च तस्माद् भयान् मुक्तो मुक्तो घोरेण शत्रुणा बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लोमशः
sa ca tasmād bhayān mukto mukto ghoreṇa śatruṇā bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lomaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्माथम् अप्य् अथादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः विहताशः क्षणेनाथ तस्माद् देशाद् अपाक्रमत् जगाम च स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ
unmātham apy athādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ vihatāśaḥ kṣaṇenātha tasmād deśād apākramat jagāma ca svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तस्माद् भयान् मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशो ऽब्रवीत्
tatas tasmād bhayān mukto durlabhaṃ prāpya jīvitam bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकृत्वा संविदं कां चित् सहसाहम् उपप्लुतः कृतज्ञं कृतकल्याणं कच्चिन् मां नाभिशङ्कसे
akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cit sahasāham upaplutaḥ kṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kaccin māṃ nābhiśaṅkase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् मित्रोपभोगसमये किं त्वं नैवोपसर्पसि
gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitam mitropabhogasamaye kiṃ tvaṃ naivopasarpasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.