Mahābhārata (critical edition) 12.199

मनुर् उवाच यदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सह अथ तद् द्रक्ष्यसे ब्रह्म मणौ सूत्रम् इवार्पितम्

manur uvāca yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha atha tad drakṣyase brahma maṇau sūtram ivārpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः मुक्तास्व् अथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा

tad eva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ muktāsv atha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वद् गोषु मनुष्येषु तद्वद् धस्तिमृगादिषु तद्वत् कीटपतंगेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः

tadvad goṣu manuṣyeṣu tadvad dhastimṛgādiṣu tadvat kīṭapataṃgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन येन शरीरेण यद् यत् कर्म करोत्य् अयम् तेन तेन शरीरेण तत् तत् फलम् उपाश्नुते

yena yena śarīreṇa yad yat karma karoty ayam tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ह्य् एकरसा भूमिर् ओषध्यात्मानुसारिणी तथा कर्मानुगा बुद्धिर् अन्तरात्मानुदर्शिनी

yathā hy ekarasā bhūmir oṣadhyātmānusāriṇī tathā karmānugā buddhir antarātmānudarśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसंधिता अभिसंधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम्

jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisaṃdhitā abhisaṃdhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलं कर्मात्मकं विद्यात् कर्म ज्ञेयात्मकं तथा ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज् ज्ञानं सदसदात्मकम्

phalaṃ karmātmakaṃ vidyāt karma jñeyātmakaṃ tathā jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyāj jñānaṃ sadasadātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा क्षयान्ते तत् फलं दिव्यं ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम्

jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā kṣayānte tat phalaṃ divyaṃ jñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महद् धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः अबुधास् तं न पश्यन्ति ह्य् आत्मस्था गुणबुद्धयः

mahad dhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ abudhās taṃ na paśyanti hy ātmasthā guṇabuddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथिवीरूपतो रूपम् अपाम् इह महत्तरम् अद्भ्यो महत्तरं तेजस् तेजसः पवनो महान्

pṛthivīrūpato rūpam apām iha mahattaram adbhyo mahattaraṃ tejas tejasaḥ pavano mahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवनाच् च महद् व्योम तस्मात् परतरं मनः मनसो महती बुद्धिर् बुद्धेः कालो महान् स्मृतः

pavanāc ca mahad vyoma tasmāt parataraṃ manaḥ manaso mahatī buddhir buddheḥ kālo mahān smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालात् स भगवान् विष्णुर् यस्य सर्वम् इदं जगत् नादिर् न मध्यं नैवान्तस् तस्य देवस्य विद्यते

kālāt sa bhagavān viṣṇur yasya sarvam idaṃ jagat nādir na madhyaṃ naivāntas tasya devasya vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादित्वाद् अमध्यत्वाद् अनन्तत्वाच् च सो ऽव्ययः अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्य् अन्तवद् उच्यते

anāditvād amadhyatvād anantatvāc ca so 'vyayaḥ atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hy antavad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद् धाम परमं स्मृतम् तद् गत्वा कालविषयाद् विमुक्ता मोक्षम् आश्रिताः

tad brahma paramaṃ proktaṃ tad dhāma paramaṃ smṛtam tad gatvā kālaviṣayād vimuktā mokṣam āśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणैस् त्व् एतैः प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात् ततः परम् निवृत्तिलक्षणो धर्मस् तथानन्त्याय कल्पते

guṇais tv etaiḥ prakāśante nirguṇatvāt tataḥ param nivṛttilakṣaṇo dharmas tathānantyāya kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः

ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैवम् इष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम् न यत्नसाध्यं तद् ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत्

na caivam iṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavam na yatnasādhyaṃ tad brahma nādimadhyaṃ na cāntavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋचाम् आदिस् तथा साम्नां यजुषाम् आदिर् उच्यते अन्तश् चादिमतां दृष्टो न चादिर् ब्रह्मणः स्मृतः

ṛcām ādis tathā sāmnāṃ yajuṣām ādir ucyate antaś cādimatāṃ dṛṣṭo na cādir brahmaṇaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादित्वाद् अनन्तत्वात् तद् अनन्तम् अथाव्ययम् अव्ययत्वाच् च निर्द्वंद्वं द्वंद्वाभावात् ततः परम्

anāditvād anantatvāt tad anantam athāvyayam avyayatvāc ca nirdvaṃdvaṃ dvaṃdvābhāvāt tataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टतो ऽनुपायाच् च अप्य् अभिसंधेश् च कर्मणः न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत् परम्

adṛṣṭato 'nupāyāc ca apy abhisaṃdheś ca karmaṇaḥ na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tat param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयेषु च संसर्गाच् छाश्वतस्य च दर्शनात् मनसा चान्यद् आकाङ्क्षन् परं न प्रतिपद्यते

viṣayeṣu ca saṃsargāc chāśvatasya ca darśanāt manasā cānyad ākāṅkṣan paraṃ na pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणान् यद् इह पश्यन्ति तद् इच्छन्त्य् अपरे जनाः परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद् गुणार्थिनः

guṇān yad iha paśyanti tad icchanty apare janāḥ paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvād guṇārthinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणैर् यस् त्व् अवरैर् युक्तः कथं विद्याद् गुणान् इमान् अनुमानाद् धि गन्तव्यं गुणैर् अवयवैः सह

guṇair yas tv avarair yuktaḥ kathaṃ vidyād guṇān imān anumānād dhi gantavyaṃ guṇair avayavaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम्

sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनः मनसा चेन्द्रियग्रामम् अनन्तं प्रतिपद्यते

jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥ manasā cendriyagrāmam anantaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिप्रहीणो मनसासमृद्धस्; तथा निराशीर् गुणताम् उपैति परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना; हुताशनं वायुर् इवेन्धनस्थम्

buddhiprahīṇo manasāsamṛddhas; tathā nirāśīr guṇatām upaiti paraṃ tyajantīha vilobhyamānā; hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणादाने विप्रयोगे च तेषां; मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम् अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो; गुणादाने ब्रह्मशरीरम् एति

guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ; manaḥ sadā buddhiparāvarābhyām anenaiva vidhinā saṃpravṛtto; guṇādāne brahmaśarīram eti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तात्मा पुरुषो ऽव्यक्तकर्मा; सो ऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्य् अन्तकाले तैर् एवायं चेन्द्रियैर् वर्धमानैर्; ग्लायद्भिर् वा वर्तते कर्मरूपः

avyaktātmā puruṣo 'vyaktakarmā; so 'vyaktatvaṃ gacchati hy antakāle tair evāyaṃ cendriyair vardhamānair; glāyadbhir vā vartate karmarūpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैर् अयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो; देहः प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात् नासामर्थ्याद् गच्छति कर्मणेह; हीनस् तेन परमेणाव्ययेन

sarvair ayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto; dehaḥ prāptaḥ pañcabhūtāśrayaḥ syāt nāsāmarthyād gacchati karmaṇeha; hīnas tena parameṇāvyayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तम् अस्या; ह्य् अन्तश् चास्या भविता चेति विद्धि परं नयन्तीह विलोभ्यमानं; यथा प्लवं वायुर् इवार्णवस्थम्

pṛthvyā naraḥ paśyati nāntam asyā; hy antaś cāsyā bhavitā ceti viddhi paraṃ nayantīha vilobhyamānaṃ; yathā plavaṃ vāyur ivārṇavastham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवाकरो गुणम् उपलभ्य निर्गुणो; यथा भवेद् व्यपगतरश्मिमण्डलः तथा ह्य् असौ मुनिर् इह निर्विशेषवान्; स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम्

divākaro guṇam upalabhya nirguṇo; yathā bhaved vyapagataraśmimaṇḍalaḥ tathā hy asau munir iha nirviśeṣavān; sa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनागतिं सुकृतिमतां परां गतिं; स्वयंभुवं प्रभवनिधानम् अव्ययम् सनातनं यद् अमृतम् अव्ययं पदं; विचार्य तं शमम् अमृतत्वम् अश्नुते

anāgatiṃ sukṛtimatāṃ parāṃ gatiṃ; svayaṃbhuvaṃ prabhavanidhānam avyayam sanātanaṃ yad amṛtam avyayaṃ padaṃ; vicārya taṃ śamam amṛtatvam aśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.