Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.308
युधिष्ठिर उवाच अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम कः प्राप्तो विनयं बुद्ध्या मोक्षतत्त्वं वदस्व मे
yudhiṣṭhira uvāca aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama kaḥ prāpto vinayaṃ buddhyā mokṣatattvaṃ vadasva me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यः परं मोक्षस्य यच् चापि तन् मे ब्रूहि पितामह
saṃnyasyate yathātmāyaṃ saṃnyastātmā yathā ca yaḥ paraṃ mokṣasya yac cāpi tan me brūhi pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् जनकस्य च संवादं सुलभायाश् च भारत
bhīṣma uvāca atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāś ca bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संन्यासफलिकः कश् चिद् बभूव नृपतिः पुरा मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः
saṃnyāsaphalikaḥ kaś cid babhūva nṛpatiḥ purā maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतागमः इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधाम् इमाम्
sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtāgamaḥ indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhām imām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् लोकेषु स्पृहयन्त्य् अन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर
tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām lokeṣu spṛhayanty anye puruṣāḥ puruṣeśvara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ धर्मयुगे तस्मिन् योगधर्मम् अनुष्ठिता महीम् अनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी
atha dharmayuge tasmin yogadharmam anuṣṭhitā mahīm anucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तया जगद् इदं सर्वम् अटन्त्या मिथिलेश्वरः तत्र तत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस् त्रिदण्डिभिः
tayā jagad idaṃ sarvam aṭantyā mithileśvaraḥ tatra tatra śruto mokṣe kathyamānas tridaṇḍibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा सुसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह
sā susūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि योगतः अबिभ्रद् अनवद्याङ्गी रूपम् अन्यद् अनुत्तमम्
tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ abibhrad anavadyāṅgī rūpam anyad anuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुर् निमेषमात्रेण लघ्वस्त्रगतिगामिनी विदेहानां पुरीं सुभ्रूर् जगाम कमलेक्षणा
cakṣur nimeṣamātreṇa laghvastragatigāminī videhānāṃ purīṃ subhrūr jagāma kamalekṣaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम्
sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulām bhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस् तथा केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः
rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapus tathā keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्य् अतर्पयत्
tato 'syāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpy atarpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर् वृतम् सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयाम् आस भिक्षुकी
atha bhuktavatī prītā rājānaṃ mantribhir vṛtam sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayām āsa bhikṣukī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुलभा त्व् अस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया सत्त्वं सत्त्वेन योगज्ञा प्रविवेश महीपते
sulabhā tv asya dharmeṣu mukto neti sasaṃśayā sattvaṃ sattvena yogajñā praviveśa mahīpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेत्राभ्यां नेत्रयोर् अस्य रश्मीन् संयोज्य रश्मिभिः सा स्म संचोदयिष्यन्तं योगबन्धैर् बबन्ध ह
netrābhyāṃ netrayor asya raśmīn saṃyojya raśmibhiḥ sā sma saṃcodayiṣyantaṃ yogabandhair babandha ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनको ऽप्य् उत्स्मयन् राजा भावम् अस्या विशेषयन् प्रतिजग्राह भावेन भावम् अस्या नृपोत्तमः
janako 'py utsmayan rājā bhāvam asyā viśeṣayan pratijagrāha bhāvena bhāvam asyā nṛpottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एकस्मिन्न् अधिष्ठाने संवादः श्रूयताम् अयम् छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश् च त्रिदण्डके
tad ekasminn adhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūyatām ayam chatrādiṣu vimuktasya muktāyāś ca tridaṇḍake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महीपतिः
bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahīpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते एष्व् अर्थेषूत्तरं तस्मात् प्रवेद्यं सत्समागमे
śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate eṣv artheṣūttaraṃ tasmāt pravedyaṃ satsamāgame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः स त्वां संमन्तुम् इच्छामि मानार्हासि मता हि मे
chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi sarvaśaḥ sa tvāṃ saṃmantum icchāmi mānārhāsi matā hi me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माच् चैतन् मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा यस्य नान्यः प्रवक्तास्ति मोक्षे तम् अपि मे शृणु
yasmāc caitan mayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā yasya nānyaḥ pravaktāsti mokṣe tam api me śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाराशर्यसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः
pārāśaryasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सांख्यज्ञाने तथा योगे महीपालविधौ तथा त्रिविधे मोक्षधर्मे ऽस्मिन् गताध्वा छिन्नसंशयः
sāṃkhyajñāne tathā yoge mahīpālavidhau tathā trividhe mokṣadharme 'smin gatādhvā chinnasaṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन् वार्षिकांश् चतुरो मासान् पुरा मयि सुखोषितः
sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha parivrajan vārṣikāṃś caturo māsān purā mayi sukhoṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनाहं सांख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः श्रावितस् त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद् विचालितः
tenāhaṃ sāṃkhyamukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ śrāvitas trividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyād vicālitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽहं ताम् अखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् मुक्तरागश् चराम्य् एकः पदे परमके स्थितः
so 'haṃ tām akhilāṃ vṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām muktarāgaś carāmy ekaḥ pade paramake sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैराग्यं पुनर् एतस्य मोक्षस्य परमो विधिः ज्ञानाद् एव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते
vairāgyaṃ punar etasya mokṣasya paramo vidhiḥ jñānād eva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् महद् द्वंद्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर् या वयोतिगा
jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat mahad dvaṃdvapramokṣāya sā siddhir yā vayotigā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेयं परमिका बुद्धिः प्राप्ता निर्द्वंद्वता मया इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना
seyaṃ paramikā buddhiḥ prāptā nirdvaṃdvatā mayā ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा क्षेत्रं मृदूभूतम् अद्भिर् आप्लावितं तथा जनयत्य् अङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत् पुनर्भवम्
yathā kṣetraṃ mṛdūbhūtam adbhir āplāvitaṃ tathā janayaty aṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvat punarbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्र तत्र वा प्राप्याप्य् अङ्कुरहेतुत्वम् अबीजत्वान् न जायते
yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra tatra vā prāpyāpy aṅkurahetutvam abījatvān na jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वद् भगवता तेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा ज्ञानं कृतम् अबीजं मे विषयेषु न जायते
tadvad bhagavatā tena śikhāproktena bhikṣuṇā jñānaṃ kṛtam abījaṃ me viṣayeṣu na jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभिषज्जति कस्मिंश् चिन् नानर्थे न परिग्रहे नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद् रागदोषयोः
nābhiṣajjati kasmiṃś cin nānarthe na parigrahe nābhirajyati caiteṣu vyarthatvād rāgadoṣayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश् च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् सव्यं वास्या च यस् तक्षेत् समाव् एताव् उभौ मम
yaś ca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayet savyaṃ vāsyā ca yas takṣet samāv etāv ubhau mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखी सो ऽहम् अवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टो ऽन्यैस् त्रिदण्डिभिः
sukhī so 'ham avāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo 'nyais tridaṇḍibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर् महर्षिभिः ज्ञानं लोकोत्तरं यच् च सर्वत्यागश् च कर्मणाम्
mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭā pūrvair maharṣibhiḥ jñānaṃ lokottaraṃ yac ca sarvatyāgaś ca karmaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्य् एके मोक्षशास्त्रविदो जनाः कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः
jñānaniṣṭhāṃ vadanty eke mokṣaśāstravido janāḥ karmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रहायोभयम् अप्य् एतज् ज्ञानं कर्म च केवलम् तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना
prahāyobhayam apy etaj jñānaṃ karma ca kevalam tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमे च नियमे चैव द्वेषे कामे परिग्रहे माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास् ते कुटुम्बिभिः
yame ca niyame caiva dveṣe kāme parigrahe māne dambhe tathā snehe sadṛśās te kuṭumbibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिदण्डादिषु यद्य् अस्ति मोक्षो ज्ञानेन केन चित् छत्रादिषु कथं न स्यात् तुल्यहेतौ परिग्रहे
tridaṇḍādiṣu yady asti mokṣo jñānena kena cit chatrādiṣu kathaṃ na syāt tulyahetau parigrahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्य चित् तत् तद् आलम्बते द्रव्यं सर्वः स्वे स्वे परिग्रहे
yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha kasya cit tat tad ālambate dravyaṃ sarvaḥ sve sve parigrahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्य् आश्रमान्तरम् उत्सृजन् परिगृह्णंश् च सो ऽपि सङ्गान् न मुच्यते
doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajaty āśramāntaram utsṛjan parigṛhṇaṃś ca so 'pi saṅgān na mucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनि राजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन हेतुना
ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmani rājarṣibhikṣukācāryā mucyante kena hetunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सत्याधिपत्ये ऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः
atha satyādhipatye 'pi jñānenaiveha kevalam mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धः कमण्डलुः लिङ्गान्य् अत्यर्थम् एतानि न मोक्षायेति मे मतिः
kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaḥ kamaṇḍaluḥ liṅgāny atyartham etāni na mokṣāyeti me matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि सत्य् अपि लिङ्गे ऽस्मिञ् ज्ञानम् एवात्र कारणम् निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम्
yadi saty api liṅge 'smiñ jñānam evātra kāraṇam nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः किं तद् एवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते
atha vā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ kiṃ tad evārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकिंचन्ये न मोक्षो ऽस्ति कैंचन्ये नास्ति बन्धनम् कैंचन्ये चेतरे चैव जन्तुर् ज्ञानेन मुच्यते
ākiṃcanye na mokṣo 'sti kaiṃcanye nāsti bandhanam kaiṃcanye cetare caiva jantur jñānena mucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे बन्धनायतनेष्व् एषु विद्ध्य् अबन्धे पदे स्थितम्
tasmād dharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe bandhanāyataneṣv eṣu viddhy abandhe pade sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः मोक्षाश्मनिशितेनेह छिन्नस् त्यागासिना मया
rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ mokṣāśmaniśiteneha chinnas tyāgāsinā mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽहम् एवंगतो मुक्तो जातास्थस् त्वयि भिक्षुकि अयथार्थो हि ते वर्णो वक्ष्यामि शृणु तन् मम
so 'ham evaṃgato mukto jātāsthas tvayi bhikṣuki ayathārtho hi te varṇo vakṣyāmi śṛṇu tan mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौकुमार्यं तथा रूपं वपुर् अग्र्यं तथा वयः तवैतानि समस्तानि नियमश् चेति संशयः
saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapur agryaṃ tathā vayaḥ tavaitāni samastāni niyamaś ceti saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् चाप्य् अननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् मुक्तो ऽयं स्यान् न वेत्य् अस्माद् धर्षितो मत्परिग्रहः
yac cāpy ananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitam mukto 'yaṃ syān na vety asmād dharṣito matparigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च कामसमायुक्ते मुक्ते ऽप्य् अस्ति त्रिदण्डकम् न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना
na ca kāmasamāyukte mukte 'py asti tridaṇḍakam na rakṣyate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्पक्षसंश्रयाच् चायं शृणु यस् ते व्यतिक्रमः आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम्
matpakṣasaṃśrayāc cāyaṃ śṛṇu yas te vyatikramaḥ āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवेशस् ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरे तथा कस्य वा संनिसर्गात् त्वं प्रविष्टा हृदयं मम
praveśas te kṛtaḥ kena mama rāṣṭre pure tathā kasya vā saṃnisargāt tvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णप्रवरमुख्यासि ब्राह्मणी क्षत्रियो ह्य् अहम् नावयोर् एकयोगो ऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम्
varṇapravaramukhyāsi brāhmaṇī kṣatriyo hy aham nāvayor ekayogo 'sti mā kṛthā varṇasaṃkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तसे मोक्षधर्मेषु गार्हस्थ्ये त्व् अहम् आश्रमे अयं चापि सुकष्टस् ते द्वितीयो ऽऽश्रमसंकरः
vartase mokṣadharmeṣu gārhasthye tv aham āśrame ayaṃ cāpi sukaṣṭas te dvitīyo ''śramasaṃkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सगोत्रां वासगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् सगोत्रम् आविशन्त्यास् ते तृतीयो गोत्रसंकरः
sagotrāṃ vāsagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha mām sagotram āviśantyās te tṛtīyo gotrasaṃkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितो ऽप्य् अथ वा क्व चित् अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः
atha jīvati te bhartā proṣito 'py atha vā kva cit agamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṃkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा त्वम् एतान्य् अकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः
sā tvam etāny akāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वापि स्वतन्त्रासि स्वदोषेणेह केन चित् यदि किं चिच् छ्रुतं ते ऽस्ति सर्वं कृतम् अनर्थकम्
atha vāpi svatantrāsi svadoṣeṇeha kena cit yadi kiṃ cic chrutaṃ te 'sti sarvaṃ kṛtam anarthakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम् अन्यत् तृतीयं ते भावस्पर्शविघातकम् दुष्टाया लक्ष्यते लिङ्गं प्रवक्तव्यं प्रकाशितम्
idam anyat tṛtīyaṃ te bhāvasparśavighātakam duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ pravaktavyaṃ prakāśitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मय्य् एवाभिसंधिस् ते जयैषिण्या जये कृतः येयं मत्परिषत् कृत्स्ना जेतुम् इच्छसि ताम् अपि
na mayy evābhisaṃdhis te jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ yeyaṃ matpariṣat kṛtsnā jetum icchasi tām api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा ह्य् एवं पुनश् च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भावनाय च
tathā hy evaṃ punaś ca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasi matpakṣapratighātāya svapakṣodbhāvanāya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा स्वेनामर्षजेन त्वम् ऋद्धिमोहेन मोहिता भूयः सृजसि योगास्त्रं विषामृतम् इवैकधा
sā svenāmarṣajena tvam ṛddhimohena mohitā bhūyaḥ sṛjasi yogāstraṃ viṣāmṛtam ivaikadhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छतोर् हि द्वयोर् लाभः स्त्रीपुंसोर् अमृतोपमः अलाभश् चाप्य् अरक्तस्य सो ऽत्र दोषो विषोपमः
icchator hi dvayor lābhaḥ strīpuṃsor amṛtopamaḥ alābhaś cāpy araktasya so 'tra doṣo viṣopamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मा स्प्राक्षीः सधु जानीष्व स्वशास्त्रम् अनुपालय कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम एतत् सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितुम्
mā sprākṣīḥ sadhu jānīṣva svaśāstram anupālaya kṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama etat sarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्य् अन्यस्य महीपतेः तत्त्वं सत्रप्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितुम्
sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yady anyasya mahīpateḥ tattvaṃ satrapraticchannā mayi nārhasi gūhitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न राजानं मृषा गच्छेन् न द्विजातिं कथं चन न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर् ह्य् एते मृषागताः
na rājānaṃ mṛṣā gacchen na dvijātiṃ kathaṃ cana na striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyur hy ete mṛṣāgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञां हि बलम् ऐश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलम् अनुत्तमम्
rājñāṃ hi balam aiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balam rūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balam anuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत एतैर् बलैर् एते बलिनः स्वार्थम् इच्छता आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्य् अनार्जवम्
ata etair balair ete balinaḥ svārtham icchatā ārjavenābhigantavyā vināśāya hy anārjavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिम् आत्मनः कृत्यम् आगमने चैव वक्तुम् अर्हसि तत्त्वतः
sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtim ātmanaḥ kṛtyam āgamane caiva vaktum arhasi tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एतैर् असुखैर् वाक्यैर् अयुक्तैर् असमञ्जसैः प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत
ity etair asukhair vākyair ayuktair asamañjasaiḥ pratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ततश् चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम्
uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā tataś cārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवभिर् नवभिश् चैव दोषैर् वाग्बुद्धिदूषणैः अपेतम् उपपन्नार्थम् अष्टादशगुणान्वितम्
navabhir navabhiś caiva doṣair vāgbuddhidūṣaṇaiḥ apetam upapannārtham aṣṭādaśaguṇānvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौक्ष्म्यं संख्याक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः पञ्चैतान्य् अर्थजातानि वाक्यम् इत्य् उच्यते नृप
saukṣmyaṃ saṃkhyākramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ pañcaitāny arthajātāni vākyam ity ucyate nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषाम् एकैकशो ऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम् शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः
eṣām ekaikaśo 'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ sulakṣaṇam śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthaiḥ padavākyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यथाभेदेन वर्तते तत्रातिशयिनी बुद्धिस् तत् सौक्ष्म्यम् इति वर्तते
jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yathābhedena vartate tatrātiśayinī buddhis tat saukṣmyam iti vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागशः कं चिद् अर्थम् अभिप्रेत्य सा संख्येत्य् उपधार्यताम्
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgaśaḥ kaṃ cid artham abhipretya sā saṃkhyety upadhāryatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं पूर्वम् इदं पश्चाद् वक्तव्यं यद् विवक्षितम् क्रमयोगं तम् अप्य् आहुर् वाक्यं वाक्यविदो जनाः
idaṃ pūrvam idaṃ paścād vaktavyaṃ yad vivakṣitam kramayogaṃ tam apy āhur vākyaṃ vākyavido janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः इदं तद् इति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः
dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ idaṃ tad iti vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छाद्वेषभवैर् दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते तत्र या नृपते वृत्तिस् तत् प्रयोजनम् इष्यते
icchādveṣabhavair duḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate tatra yā nṛpate vṛttis tat prayojanam iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान्य् एतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय
tāny etāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेतार्थम् अभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम् नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव
upetārtham abhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikam nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न गुर्वक्षरसंबद्धं पराङ्मुखमुखं न च नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्य् असंस्कृतम्
na gurvakṣarasaṃbaddhaṃ parāṅmukhamukhaṃ na ca nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpy asaṃskṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न न्यूनं कष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च न शेषं नानुकल्पेन निष्कारणम् अहेतुकम्
na nyūnaṃ kaṣṭaśabdaṃ vā vyutkramābhihitaṃ na ca na śeṣaṃ nānukalpena niṣkāraṇam ahetukam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामात् क्रोधाद् भयाल् लोभाद् दैन्याद् आनार्यकात् तथा ह्रीतो ऽनुक्रोशतो मानान् न वक्ष्यामि कथं चन
kāmāt krodhād bhayāl lobhād dainyād ānāryakāt tathā hrīto 'nukrośato mānān na vakṣyāmi kathaṃ cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्व् अविकलं नृप समम् एति विवक्षायां तदा सो ऽर्थः प्रकाशते
vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tv avikalaṃ nṛpa samam eti vivakṣāyāṃ tadā so 'rthaḥ prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारम् अवमन्यते स्वार्थम् आह परार्थं वा तदा वाक्यं न रोहति
vaktavye tu yadā vaktā śrotāram avamanyate svārtham āha parārthaṃ vā tadā vākyaṃ na rohati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यः स्वार्थम् उत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः विशङ्का जायते तस्मिन् वाक्यं तद् अपि दोषवत्
atha yaḥ svārtham utsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ viśaṅkā jāyate tasmin vākyaṃ tad api doṣavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् तु वक्ता द्वयोर् अर्थम् अविरुद्धं प्रभाषते श्रोतुश् चैवात्मनश् चैव स वक्ता नेतरो नृप
yas tu vaktā dvayor artham aviruddhaṃ prabhāṣate śrotuś caivātmanaś caiva sa vaktā netaro nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अर्थवद् इदं वाक्यम् उपेतं वाक्यसंपदा अविक्षिप्तमना राजन्न् एकाग्रः श्रोतुम् अर्हसि
tad arthavad idaṃ vākyam upetaṃ vākyasaṃpadā avikṣiptamanā rājann ekāgraḥ śrotum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासि कस्य कुतो वेति त्वयाहम् अभिचोदिता तत्रोत्तरम् इदं वाक्यं राजन्न् एकमनाः शृणु
kāsi kasya kuto veti tvayāham abhicoditā tatrottaram idaṃ vākyaṃ rājann ekamanāḥ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा जतु च काष्ठं च पांसवश् चोदबिन्दुभिः सुश्लिष्टानि तथा राजन् प्राणिनाम् इह संभवः
yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaś codabindubhiḥ suśliṣṭāni tathā rājan prāṇinām iha saṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च पृथग् आत्मा दशात्मानः संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्
śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca pṛthag ātmā daśātmānaḥ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैषां चोदना का चिद् अस्तीत्य् एष विनिश्चयः एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्य् आत्मनि तथा परे
na caiṣāṃ codanā kā cid astīty eṣa viniścayaḥ ekaikasyeha vijñānaṃ nāsty ātmani tathā pare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वेद चक्षुश् चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् संश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाप इह पांसवः
na veda cakṣuś cakṣuṣṭvaṃ śrotraṃ nātmani vartate tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam saṃśliṣṭā nābhijāyante yathāpa iha pāṃsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्यान् अन्यान् अपेक्षन्ते गुणांस् तान् अपि मे शृणु रूपं चक्षुः प्रकाशश् च दर्शने हेतवस् त्रयः यथैवात्र तथान्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः
bāhyān anyān apekṣante guṇāṃs tān api me śṛṇu rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaś ca darśane hetavas trayaḥ yathaivātra tathānyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानज्ञेयान्तरे तस्मिन् मनो नामापरो गुणः विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी
jñānajñeyāntare tasmin mano nāmāparo guṇaḥ vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वादशस् त्व् अपरस् तत्र बुद्धिर् नाम गुणः स्मृतः येन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति
dvādaśas tv aparas tatra buddhir nāma guṇaḥ smṛtaḥ yena saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ द्वादशके तस्मिन् सत्त्वं नामापरो गुणः महासत्त्वो ऽल्पसत्त्वो वा जन्तुर् येनानुमीयते
atha dvādaśake tasmin sattvaṃ nāmāparo guṇaḥ mahāsattvo 'lpasattvo vā jantur yenānumīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेत्रज्ञ इति चाप्य् अन्यो गुणस् तत्र चतुर्दशः ममायम् इति येनायं मन्यते न च मन्यते
kṣetrajña iti cāpy anyo guṇas tatra caturdaśaḥ mamāyam iti yenāyaṃ manyate na ca manyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पञ्चदशो राजन् गुणस् तत्रापरः स्मृतः पृथक् कलासमूहस्य सामग्र्यं तद् इहोच्यते
atha pañcadaśo rājan guṇas tatrāparaḥ smṛtaḥ pṛthak kalāsamūhasya sāmagryaṃ tad ihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणस् त्व् एवापरस् तत्र संघात इति षोडशः आकृतिर् व्यक्तिर् इत्य् एतौ गुणौ यस्मिन् समाश्रितौ
guṇas tv evāparas tatra saṃghāta iti ṣoḍaśaḥ ākṛtir vyaktir ity etau guṇau yasmin samāśritau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखदुःखे जरामृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये इति चैकोनविंशो ऽयं द्वंद्वयोग इति स्मृतः
sukhaduḥkhe jarāmṛtyū lābhālābhau priyāpriye iti caikonaviṃśo 'yaṃ dvaṃdvayoga iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वम् एकोनविंशत्याः कालो नामापरो गुणः इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम्
ūrdhvam ekonaviṃśatyāḥ kālo nāmāparo guṇaḥ itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विंशकश् चैष संघातो महाभूतानि पञ्च च सदसद्भावयोगौ च गुणाव् अन्यौ प्रकाशकौ
viṃśakaś caiṣa saṃghāto mahābhūtāni pañca ca sadasadbhāvayogau ca guṇāv anyau prakāśakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एवं विंशतिश् चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे
ity evaṃ viṃśatiś caiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥ vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti traya ete guṇāḥ pare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकविंशश् च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः समग्रा यत्र वर्तन्ते तच् छरीरम् इति स्मृतम्
ekaviṃśaś ca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥ samagrā yatra vartante tac charīram iti smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्तं प्रकृतिं त्व् आसां कलानां कश् चिद् इच्छति व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति
avyaktaṃ prakṛtiṃ tv āsāṃ kalānāṃ kaś cid icchati vyaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sthūladarśī prapaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयीम् अथ चतुष्टयीम् प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्य् अध्यात्मचिन्तकाः
avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayīm atha catuṣṭayīm prakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyanty adhyātmacintakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेयं प्रकृतिर् अव्यक्ता कलाभिर् व्यक्ततां गता अहं च त्वं च राजेन्द्र ये चाप्य् अन्ये शरीरिणः
seyaṃ prakṛtir avyaktā kalābhir vyaktatāṃ gatā ahaṃ ca tvaṃ ca rājendra ye cāpy anye śarīriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिन्दुन्यासादयो ऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः यासाम् एव निपातेन कललं नाम जायते
bindunyāsādayo 'vasthāḥ śukraśoṇitasaṃbhavāḥ yāsām eva nipātena kalalaṃ nāma jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कललाद् अर्बुदोत्पत्तिः पेशी चाप्य् अर्बुदोद्भवा पेश्यास् त्व् अङ्गाभिनिर्वृत्तिर् नखरोमाणि चाङ्गतः
kalalād arbudotpattiḥ peśī cāpy arbudodbhavā peśyās tv aṅgābhinirvṛttir nakharomāṇi cāṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संपूर्णे नवमे मासे जन्तोर् जातस्य मैथिल जायते नामरूपत्वं स्त्री पुमान् वेति लिङ्गतः
saṃpūrṇe navame māse jantor jātasya maithila jāyate nāmarūpatvaṃ strī pumān veti liṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातमात्रं तु तद् रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि कौमाररूपम् आपन्नं रूपतो नोपलभ्यते
jātamātraṃ tu tad rūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli kaumārarūpam āpannaṃ rūpato nopalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कौमाराद् यौवनं चापि स्थाविर्यं चापि यौवनात् अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते
kaumārād yauvanaṃ cāpi sthāviryaṃ cāpi yauvanāt anena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.