Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.59
वैशंपायन उवाच ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिकक्रियाः ययुस् ते नगराकारै रथैः पाण्डवयादवाः
vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇikakriyāḥ yayus te nagarākārai rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्मम् आसाद्य चानघम् सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम्
prapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmam āsādya cānagham sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यासादीन् अभिवाद्यर्षीन् सर्वैस् तैश् चाभिनन्दिताः निषेदुर् अभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः
vyāsādīn abhivādyarṣīn sarvais taiś cābhinanditāḥ niṣedur abhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो राजा महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः अब्रवीत् प्राञ्जलिर् भीष्मं प्रतिपूज्याभिवाद्य च
tato rājā mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ abravīt prāñjalir bhīṣmaṃ pratipūjyābhivādya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य एष राजा-राजेति शब्दश् चरति भारत कथम् एष समुत्पन्नस् तन् मे ब्रूहि पितामह
ya eṣa rājā-rājeti śabdaś carati bhārata katham eṣa samutpannas tan me brūhi pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यपाणिशिरोग्रीवस् तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठभुजोदरः
tulyapāṇiśirogrīvas tulyabuddhīndriyātmakaḥ tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭhabhujodaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यशुक्रास्थिमज्जश् च तुल्यमांसासृग् एव च निःश्वासोच्छ्वासतुल्यश् च तुल्यप्राणशरीरवान्
tulyaśukrāsthimajjaś ca tulyamāṃsāsṛg eva ca niḥśvāsocchvāsatulyaś ca tulyaprāṇaśarīravān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समानजन्ममरणः समः सर्वगुणैर् नृणाम् विशिष्टबुद्धीञ् शूरांश् च कथम् एको ऽधितिष्ठति
samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvaguṇair nṛṇām viśiṣṭabuddhīñ śūrāṃś ca katham eko 'dhitiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथम् एको महीं कृत्स्नां वीरशूरार्यसंकुलाम् रक्षत्य् अपि च लोको ऽस्य प्रसादम् अभिवाञ्छति
katham eko mahīṃ kṛtsnāṃ vīraśūrāryasaṃkulām rakṣaty api ca loko 'sya prasādam abhivāñchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्य च प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति व्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः
ekasya ca prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdati vyākulenākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् इच्छाम्य् अहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ श्रोतुं तन् मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर
etad icchāmy ahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabha śrotuṃ tan me yathātattvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैतत् कारणम् अल्पं हि भविष्यति विशां पते यद् एकस्मिञ् जगत् सर्वं देववद् याति संनतिम्
naitat kāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati viśāṃ pate yad ekasmiñ jagat sarvaṃ devavad yāti saṃnatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच नियतस् त्वं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वम् अशेषतः यथा राज्यं समुत्पन्नम् आदौ कृतयुगे ऽभवत्
bhīṣma uvāca niyatas tvaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvam aśeṣataḥ yathā rājyaṃ samutpannam ādau kṛtayuge 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव राज्यं न राजासीन् न दण्डो न च दाण्डिकः धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम्
naiva rājyaṃ na rājāsīn na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पालयानास् तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारत खेदं परमम् आजग्मुस् ततस् तान् मोह आविशत्
pālayānās tathānyonyaṃ narā dharmeṇa bhārata khedaṃ paramam ājagmus tatas tān moha āviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते मोहवशम् आपन्ना मानवा मनुजर्षभ प्रतिपत्तिविमोहाच् च धर्मस् तेषाम् अनीनशत्
te mohavaśam āpannā mānavā manujarṣabha pratipattivimohāc ca dharmas teṣām anīnaśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टायां प्रतिपत्तौ तु मोहवश्या नरास् तदा लोभस्य वशम् आपन्नाः सर्वे भारतसत्तम
naṣṭāyāṃ pratipattau tu mohavaśyā narās tadā lobhasya vaśam āpannāḥ sarve bhāratasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास् ततः कामो नामापरस् तत्र समपद्यत वै प्रभो
aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujās tataḥ kāmo nāmāparas tatra samapadyata vai prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तांस् तु कामवशं प्राप्तान् रागो नाम समस्पृशत् रक्ताश् च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर
tāṃs tu kāmavaśaṃ prāptān rāgo nāma samaspṛśat raktāś ca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन्
agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca bhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्लुते नरलोके ऽस्मिंस् ततो ब्रह्म ननाश ह नाशाच् च ब्रह्मणो राजन् धर्मो नाशम् अथागमत्
viplute naraloke 'smiṃs tato brahma nanāśa ha nāśāc ca brahmaṇo rājan dharmo nāśam athāgamat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास् त्रासम् अथागमन् ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः
naṣṭe brahmaṇi dharme ca devās trāsam athāgaman te trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रपद्य भगवन्तं ते देवा लोकपितामहम् ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखशोकभयार्दिताः
prapadya bhagavantaṃ te devā lokapitāmaham ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhaśokabhayārditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवन् नरलोकस्थं नष्टं ब्रह्म सनातनम् लोभमोहादिभिर् भावैस् ततो नो भयम् आविशत्
bhagavan naralokasthaṃ naṣṭaṃ brahma sanātanam lobhamohādibhir bhāvais tato no bhayam āviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणश् च प्रणाशेन धर्मो ऽप्य् अनशद् ईश्वर ततः स्म समतां याता मर्त्यैस् त्रिभुवनेश्वर
brahmaṇaś ca praṇāśena dharmo 'py anaśad īśvara tataḥ sma samatāṃ yātā martyais tribhuvaneśvara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधो हि वर्षम् अस्माकं मर्त्यास् तूर्ध्वप्रवर्षिणः क्रियाव्युपरमात् तेषां ततो ऽगच्छाम संशयम्
adho hi varṣam asmākaṃ martyās tūrdhvapravarṣiṇaḥ kriyāvyuparamāt teṣāṃ tato 'gacchāma saṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र निःश्रेयसं यन् नस् तद् ध्यायस्व पितामह त्वत्प्रभावसमुत्थो ऽसौ प्रभावो नो विनश्यति
atra niḥśreyasaṃ yan nas tad dhyāyasva pitāmaha tvatprabhāvasamuttho 'sau prabhāvo no vinaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् उवाच सुरान् सर्वान् स्वयंभूर् भगवांस् ततः श्रेयो ऽहं चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः
tān uvāca surān sarvān svayaṃbhūr bhagavāṃs tataḥ śreyo 'haṃ cintayiṣyāmi vyetu vo bhīḥ surarṣabhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम् यत्र धर्मस् तथैवार्थः कामश् चैवानुवर्णितः
tato 'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijam yatra dharmas tathaivārthaḥ kāmaś caivānuvarṇitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयंभुवा चतुर्थो मोक्ष इत्य् एव पृथगर्थः पृथग्गणः
trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayaṃbhuvā caturtho mokṣa ity eva pṛthagarthaḥ pṛthaggaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षस्यापि त्रिवर्गो ऽन्यः प्रोक्तः सत्त्वं रजस् तमः स्थानं वृद्धिः क्षयश् चैव त्रिवर्गश् चैव दण्डजः
mokṣasyāpi trivargo 'nyaḥ proktaḥ sattvaṃ rajas tamaḥ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayaś caiva trivargaś caiva daṇḍajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मा देशश् च कालश् चाप्य् उपायाः कृत्यम् एव च सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः
ātmā deśaś ca kālaś cāpy upāyāḥ kṛtyam eva ca sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍvargo nītijaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ दण्डनीतिश् च विपुला विद्यास् तत्र निदर्शिताः
trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha daṇḍanītiś ca vipulā vidyās tatra nidarśitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमात्यरक्षाप्रणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम् चारश् च विविधोपायः प्रणिधिश् च पृथग्विधः
amātyarakṣāpraṇidhī rājaputrasya rakṣaṇam cāraś ca vividhopāyaḥ praṇidhiś ca pṛthagvidhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साम चोपप्रदानं च भेदो दण्डश् च पाण्डव उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता
sāma copapradānaṃ ca bhedo daṇḍaś ca pāṇḍava upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रश् च वर्णितः कृत्स्नस् तथा भेदार्थ एव च विभ्रंशश् चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश् च यत् फलम्
mantraś ca varṇitaḥ kṛtsnas tathā bhedārtha eva ca vibhraṃśaś caiva mantrasya siddhyasiddhyoś ca yat phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संधिश् च विविधाभिख्यो हीनो मध्यस् तथोत्तमः भयसत्कारवित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः
saṃdhiś ca vividhābhikhyo hīno madhyas tathottamaḥ bhayasatkāravittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यात्राकालाश् च चत्वारस् त्रिवर्गस्य च विस्तरः विजयो धर्मयुक्तश् च तथार्थविजयश् च ह
yātrākālāś ca catvāras trivargasya ca vistaraḥ vijayo dharmayuktaś ca tathārthavijayaś ca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसुरश् चैव विजयस् तथा कार्त्स्न्येन वर्णितः लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम्
āsuraś caiva vijayas tathā kārtsnyena varṇitaḥ lakṣaṇaṃ pañcavargasya trividhaṃ cātra varṇitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकाशश् चाप्रकाशश् च दण्डो ऽथ परिशब्दितः प्रकाशो ऽष्टविधस् तत्र गुह्यस् तु बहुविस्तरः
prakāśaś cāprakāśaś ca daṇḍo 'tha pariśabditaḥ prakāśo 'ṣṭavidhas tatra guhyas tu bahuvistaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथा नागा हयाश् चैव पादाताश् चैव पाण्डव विष्टिर् नावश् चराश् चैव देशिकाः पथि चाष्टकम्
rathā nāgā hayāś caiva pādātāś caiva pāṇḍava viṣṭir nāvaś carāś caiva deśikāḥ pathi cāṣṭakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गान्य् एतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु जङ्गमाजङ्गमाश् चोक्ताश् चूर्णयोगा विषादयः
aṅgāny etāni kauravya prakāśāni balasya tu jaṅgamājaṅgamāś coktāś cūrṇayogā viṣādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्य् उपांशुर् विविधः स्मृतः अरिर् मित्रम् उदासीन इत्य् एते ऽप्य् अनुवर्णिताः
sparśe cābhyavahārye cāpy upāṃśur vividhaḥ smṛtaḥ arir mitram udāsīna ity ete 'py anuvarṇitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्स्ना मार्गगुणाश् चैव तथा भूमिगुणाश् च ह आत्मरक्षणम् आश्वासः स्पशानां चान्ववेक्षणम्
kṛtsnā mārgaguṇāś caiva tathā bhūmiguṇāś ca ha ātmarakṣaṇam āśvāsaḥ spaśānāṃ cānvavekṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पना विविधाश् चापि नृनागरथवाजिनाम् व्यूहाश् च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम्
kalpanā vividhāś cāpi nṛnāgarathavājinām vyūhāś ca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पाताश् च निपाताश् च सुयुद्धं सुपलायनम् शस्त्राणां पायनज्ञानं तथैव भरतर्षभ
utpātāś ca nipātāś ca suyuddhaṃ supalāyanam śastrāṇāṃ pāyanajñānaṃ tathaiva bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलव्यसनमुक्तं च तथैव बलहर्षणम् पीडनास्कन्दकालश् च भयकालश् च पाण्डव
balavyasanamuktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇam pīḍanāskandakālaś ca bhayakālaś ca pāṇḍava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा खातविधानं च योगसंचार एव च चौराटव्यबलैश् चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम्
tathā khātavidhānaṃ ca yogasaṃcāra eva ca caurāṭavyabalaiś cograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निदैर् गरदैश् चैव प्रतिरूपकचारकैः श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश् छेदनेन च
agnidair garadaiś caiva pratirūpakacārakaiḥ śreṇimukhyopajāpena vīrudhaś chedanena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूषणेन च नागानाम् आशङ्काजननेन च आरोधनेन भक्तस्य पथश् चोपार्जनेन च
dūṣaṇena ca nāgānām āśaṅkājananena ca ārodhanena bhaktasya pathaś copārjanena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमञ्जसम् दूतसामर्थ्ययोगश् च राष्ट्रस्य च विवर्धनम्
saptāṅgasya ca rājyasya hrāsavṛddhisamañjasam dūtasāmarthyayogaś ca rāṣṭrasya ca vivardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक् चोक्तं प्रपञ्चनम् अवमर्दः प्रतीघातस् तथैव च बलीयसाम्
arimadhyasthamitrāṇāṃ samyak coktaṃ prapañcanam avamardaḥ pratīghātas tathaiva ca balīyasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहारः सुसूक्ष्मश् च तथा कण्टकशोधनम् शमो व्यायामयोगश् च योगो द्रव्यस्य संचयः
vyavahāraḥ susūkṣmaś ca tathā kaṇṭakaśodhanam śamo vyāyāmayogaś ca yogo dravyasya saṃcayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम् अर्थकाले प्रदानं च व्यसनेष्व् अप्रसङ्गिता
abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇam arthakāle pradānaṃ ca vyasaneṣv aprasaṅgitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा राजगुणाश् चैव सेनापतिगुणाश् च ये कारणस्य च कर्तुश् च गुणदोषास् तथैव च
tathā rājaguṇāś caiva senāpatiguṇāś ca ye kāraṇasya ca kartuś ca guṇadoṣās tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश् चैवानुजीविनाम् शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम्
duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiś caivānujīvinām śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम् प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत् तथा
alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanam pradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyo vidhivat tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विसर्गो ऽर्थस्य धर्मार्थम् अर्थार्थं कामहेतुना चतुर्थो व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः
visargo 'rthasya dharmārtham arthārthaṃ kāmahetunā caturtho vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधजानि तथोग्राणि कामजानि तथैव च दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्य् अत्र चैव ह
krodhajāni tathogrāṇi kāmajāni tathaiva ca daśoktāni kuruśreṣṭha vyasanāny atra caiva ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगयाक्षास् तथा पानं स्त्रियश् च भरतर्षभ कामजान्य् आहुर् आचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा
mṛgayākṣās tathā pānaṃ striyaś ca bharatarṣabha kāmajāny āhur ācāryāḥ proktānīha svayaṃbhuvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्पारुष्यं तथोग्रत्वं दण्डपारुष्यम् एव च आत्मनो निग्रहस् त्यागो ऽथार्थदूषणम् एव च
vākpāruṣyaṃ tathogratvaṃ daṇḍapāruṣyam eva ca ātmano nigrahas tyāgo 'thārthadūṣaṇam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्त्राणि विविधान्य् एव क्रियास् तेषां च वर्णिताः अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम्
yantrāṇi vividhāny eva kriyās teṣāṃ ca varṇitāḥ avamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चैत्यद्रुमाणाम् आमर्दो रोधःकर्मान्तनाशनम् अपस्करो ऽथ गमनं तथोपास्या च वर्णिता
caityadrumāṇām āmardo rodhaḥkarmāntanāśanam apaskaro 'tha gamanaṃ tathopāsyā ca varṇitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधां वर उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट्
paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhāṃ vara upārjanaṃ ca dravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैव हि पूजनम् विद्वद्भिर् एकीभावश् च प्रातर्होमविधिज्ञता
labdhasya ca praśamanaṃ satāṃ caiva hi pūjanam vidvadbhir ekībhāvaś ca prātarhomavidhijñatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया आहारयोजनं चैव नित्यम् आस्तिक्यम् एव च
maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya pratikriyā āhārayojanaṃ caiva nityam āstikyam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः उत्सवानां समाजानां क्रियाः केतनजास् तथा
ekena ca yathottheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ utsavānāṃ samājānāṃ kriyāḥ ketanajās tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षा च परोक्षा च सर्वाधिकरणेषु च वृत्तिर् भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम्
pratyakṣā ca parokṣā ca sarvādhikaraṇeṣu ca vṛttir bharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम् अनुजीविस्वजातिभ्यो गुणेषु परिरक्षणम्
adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇḍanipātanam anujīvisvajātibhyo guṇeṣu parirakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्षणं चैव पौराणां स्वराष्ट्रस्य विवर्धनम् मण्डलस्था च या चिन्ता राजन् द्वादशराजिका
rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ svarāṣṭrasya vivardhanam maṇḍalasthā ca yā cintā rājan dvādaśarājikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वासप्ततिमतिश् चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः
dvāsaptatimatiś caiva proktā yā ca svayaṃbhuvā deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मश् चार्थश् च कामश् च मोक्षश् चात्रानुवर्णितः उपायश् चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणाः
dharmaś cārthaś ca kāmaś ca mokṣaś cātrānuvarṇitaḥ upāyaś cārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूलकर्मक्रिया चात्र माया योगश् च वर्णितः दूषणं स्रोतसाम् अत्र वर्णितं च स्थिराम्भसाम्
mūlakarmakriyā cātra māyā yogaś ca varṇitaḥ dūṣaṇaṃ srotasām atra varṇitaṃ ca sthirāmbhasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यैर् यैर् उपायैर् लोकश् च न चलेद् आर्यवर्त्मनः तत् सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रे ऽनुवर्णितम्
yair yair upāyair lokaś ca na caled āryavartmanaḥ tat sarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre 'nuvarṇitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान् प्रभुः देवान् उवाच संहृष्टः सर्वाञ् शक्रपुरोगमान्
etat kṛtvā śubhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavān prabhuḥ devān uvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāñ śakrapurogamān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिर् एषा प्रभाविता
upakārāya lokasya trivargasthāpanāya ca navanītaṃ sarasvatyā buddhir eṣā prabhāvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डेन सहिता ह्य् एषा लोकरक्षणकारिका निग्रहानुग्रहरता लोकान् अनु चरिष्यति
daṇḍena sahitā hy eṣā lokarakṣaṇakārikā nigrahānugraharatā lokān anu cariṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डेन नीयते चेयं दण्डं नयति चाप्य् उत दण्डनीतिर् इति प्रोक्ता त्रींल् लोकान् अनुवर्तते
daṇḍena nīyate ceyaṃ daṇḍaṃ nayati cāpy uta daṇḍanītir iti proktā trīṃl lokān anuvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षाड्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्य् अग्रे महात्मसु महत्त्वात् तस्य दण्डस्य नीतिर् विस्पष्टलक्षणा
ṣāḍguṇyaguṇasāraiṣā sthāsyaty agre mahātmasu mahattvāt tasya daṇḍasya nītir vispaṣṭalakṣaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नयचारश् च विपुलो येन सर्वम् इदं ततम् आगमश् च पुराणानां महर्षीणां च संभवः
nayacāraś ca vipulo yena sarvam idaṃ tatam āgamaś ca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीर्थवंशश् च वंशश् च नक्षत्राणां युधिष्ठिर सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च
tīrthavaṃśaś ca vaṃśaś ca nakṣatrāṇāṃ yudhiṣṭhira sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhotraṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्वेद्यं च वर्णितम् इतिहासोपवेदाश् च न्यायः कृत्स्नश् च वर्णितः
cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvedyaṃ ca varṇitam itihāsopavedāś ca nyāyaḥ kṛtsnaś ca varṇitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपो ज्ञानम् अहिंसा च सत्यासत्ये नयः परः वृद्धोपसेवा दानं च शौचम् उत्थानम् एव च
tapo jñānam ahiṃsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥ vṛddhopasevā dānaṃ ca śaucam utthānam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतानुकम्पा च सर्वम् अत्रोपवर्णितम् भुवि वाचोगतं यच् च तच् च सर्वं समर्पितम्
sarvabhūtānukampā ca sarvam atropavarṇitam bhuvi vācogataṃ yac ca tac ca sarvaṃ samarpitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतद् असंशयम् धर्मार्थकाममोक्षाश् च सकला ह्य् अत्र शब्दिताः
tasmin paitāmahe śāstre pāṇḍavaitad asaṃśayam dharmārthakāmamokṣāś ca sakalā hy atra śabditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तां भगवान् नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुर् उमापतिः
tatas tāṃ bhagavān nītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ bahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇur umāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगानाम् आयुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ् शिवः संचिक्षेप ततः शास्त्रं महार्थं ब्रह्मणा कृतम्
yugānām āyuṣo hrāsaṃ vijñāya bhagavāñ śivaḥ saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahārthaṃ brahmaṇā kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशालाक्षम् इति प्रोक्तं तद् इन्द्रः प्रत्यपद्यत दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः
vaiśālākṣam iti proktaṃ tad indraḥ pratyapadyata daśādhyāyasahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवान् अपि तच् छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरः सहस्रैः पञ्चभिस् तात यद् उक्तं बाहुदन्तकम्
bhagavān api tac chāstraṃ saṃcikṣepa puraṃdaraḥ sahasraiḥ pañcabhis tāta yad uktaṃ bāhudantakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्यायानां सहस्रैस् तु त्रिभिर् एव बृहस्पतिः संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तद् उच्यते
adhyāyānāṃ sahasrais tu tribhir eva bṛhaspatiḥ saṃcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṃ tad ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपम् अब्रवीत् तच् छास्त्रम् अमितप्रज्ञो योगाचार्यो महातपाः
adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepam abravīt tac chāstram amitaprajño yogācāryo mahātapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं लोकानुरोधेन शास्त्रम् एतन् महर्षिभिः संक्षिप्तम् आयुर् विज्ञाय मर्त्यानां ह्रासि पाण्डव
evaṃ lokānurodhena śāstram etan maharṣibhiḥ saṃkṣiptam āyur vijñāya martyānāṃ hrāsi pāṇḍava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ देवाः समागम्य विष्णुम् ऊचुः प्रजापतिम् एको यो ऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्यं तं वै समादिश
atha devāḥ samāgamya viṣṇum ūcuḥ prajāpatim eko yo 'rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhyaṃ taṃ vai samādiśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः संचिन्त्य भगवान् देवो नारायणः प्रभुः तैजसं वै विरजसं सो ऽसृजन् मानसं सुतम्
tataḥ saṃcintya bhagavān devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ taijasaṃ vai virajasaṃ so 'sṛjan mānasaṃ sutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरजास् तु महाभाग विभुत्वं भुवि नैच्छत न्यासायैवाभवद् बुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव
virajās tu mahābhāga vibhutvaṃ bhuvi naicchata nyāsāyaivābhavad buddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीर्तिमांस् तस्य पुत्रो ऽभूत् सो ऽपि पञ्चातिगो ऽभवत् कर्दमस् तस्य च सुतः सो ऽप्य् अतप्यन् महत् तपः
kīrtimāṃs tasya putro 'bhūt so 'pi pañcātigo 'bhavat kardamas tasya ca sutaḥ so 'py atapyan mahat tapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतेः कर्दमस्य अनङ्गो नाम वै सुतः प्रजानां रक्षिता साधुर् दण्डनीतिविशारदः
prajāpateḥ kardamasya anaṅgo nāma vai sutaḥ prajānāṃ rakṣitā sādhur daṇḍanītiviśāradaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनङ्गपुत्रो ऽतिबलो नीतिमान् अधिगम्य वै अभिपेदे महीराज्यम् अथेन्द्रियवशो ऽभवत्
anaṅgaputro 'tibalo nītimān adhigamya vai abhipede mahīrājyam athendriyavaśo 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्योस् तु दुहिता राजन् सुनीथा नाम मानसी प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनम् अजीजनत्
mṛtyos tu duhitā rājan sunīthā nāma mānasī prakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venam ajījanat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम् मन्त्रपूतैः कुशैर् जघ्नुर् ऋषयो ब्रह्मवादिनः
taṃ prajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugam mantrapūtaiḥ kuśair jaghnur ṛṣayo brahmavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ममन्थुर् दक्षिणं चोरुम् ऋषयस् तस्य मन्त्रतः ततो ऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वाङ्गः पुरुषो भुवि
mamanthur dakṣiṇaṃ corum ṛṣayas tasya mantrataḥ tato 'sya vikṛto jajñe hrasvāṅgaḥ puruṣo bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दग्धस्थाणुप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः निषीदेत्य् एवम् ऊचुस् तम् ऋषयो ब्रह्मवादिनः
dagdhasthāṇupratīkāśo raktākṣaḥ kṛṣṇamūrdhajaḥ niṣīdety evam ūcus tam ṛṣayo brahmavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान् निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः
tasmān niṣādāḥ saṃbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥ ye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूयो ऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस् ते महर्षयः ततः पुरुष उत्पन्नो रूपेणेन्द्र इवापरः
bhūyo 'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthus te maharṣayaḥ tataḥ puruṣa utpanno rūpeṇendra ivāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः वेदवेदाङ्गविच् चैव धनुर्वेदे च पारगः
kavacī baddhanistriṃśaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ vedavedāṅgavic caiva dhanurvede ca pāragaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन् नरोत्तमम् ततः स प्राञ्जलिर् वैन्यो महर्षींस् तान् उवाच ह
taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājan narottamam tataḥ sa prāñjalir vainyo maharṣīṃs tān uvāca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर् धर्मार्थदर्शिनी अनया किं मया कार्यं तन् मे तत्त्वेन शंसत
susūkṣmā me samutpannā buddhir dharmārthadarśinī anayā kiṃ mayā kāryaṃ tan me tattvena śaṃsata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यम् अर्थसमन्वितम् तद् अहं वै करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा
yan māṃ bhavanto vakṣyanti kāryam arthasamanvitam tad ahaṃ vai kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् ऊचुर् अथ देवास् ते ते चैव परमर्षयः नियतो यत्र धर्मो वै तम् अशङ्कः समाचर
tam ūcur atha devās te te caiva paramarṣayaḥ niyato yatra dharmo vai tam aśaṅkaḥ samācara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु कामक्रोधौ च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः
priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu kāmakrodhau ca lobhaṃ ca mānaṃ cotsṛjya dūrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश् च धर्मात् प्रविचलेल् लोके कश् चन मानवः निग्राह्यस् ते स बाहुभ्यां शश्वद् धर्मम् अवेक्षतः
yaś ca dharmāt pravicalel loke kaś cana mānavaḥ nigrāhyas te sa bāhubhyāṃ śaśvad dharmam avekṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा पालयिष्याम्य् अहं भौमं ब्रह्म इत्य् एव चासकृत्
pratijñāṃ cādhirohasva manasā karmaṇā girā pālayiṣyāmy ahaṃ bhaumaṃ brahma ity eva cāsakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश् चात्र धर्मनीत्य् उक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः तम् अशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदा चन
yaś cātra dharmanīty ukto daṇḍanītivyapāśrayaḥ tam aśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadā cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदण्ड्या मे द्विजाश् चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो लोकं च संकरात् कृत्स्नात् त्रातास्मीति परंतप
adaṇḍyā me dvijāś ceti pratijānīṣva cābhibho lokaṃ ca saṃkarāt kṛtsnāt trātāsmīti paraṃtapa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैन्यस् ततस् तान् उवाच देवान् ऋषिपुरोगमान् ब्राह्मणा मे सहायाश् चेद् एवम् अस्तु सुरर्षभाः
vainyas tatas tān uvāca devān ṛṣipurogamān brāhmaṇā me sahāyāś ced evam astu surarṣabhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् अस्त्व् इति वैन्यस् तु तैर् उक्तो ब्रह्मवादिभिः पुरोधाश् चाभवत् तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः
evam astv iti vainyas tu tair ukto brahmavādibhiḥ purodhāś cābhavat tasya śukro brahmamayo nidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रिणो वालखिल्यास् तु सारस्वत्यो गणो ह्य् अभूत् महर्षिर् भगवान् गर्गस् तस्य सांवत्सरो ऽभवत्
mantriṇo vālakhilyās tu sārasvatyo gaṇo hy abhūt maharṣir bhagavān gargas tasya sāṃvatsaro 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनाष्टम इत्य् एव श्रुतिर् एषा परा नृषु उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ
ātmanāṣṭama ity eva śrutir eṣā parā nṛṣu utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समतां वसुधायाश् च स सम्यग् उपपादयत् वैषम्यं हि परं भूमेर् आसीद् इति ह नः श्रुतम्
samatāṃ vasudhāyāś ca sa samyag upapādayat vaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmer āsīd iti ha naḥ śrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह ऋषिभिश् च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः
sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha ṛṣibhiś ca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.