Mahābhārata (critical edition) 13.14

युधिष्ठिर उवाच पितामहेशाय विभो नामान्य् आचक्ष्व शंभवे बभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः

yudhiṣṭhira uvāca pitāmaheśāya vibho nāmāny ācakṣva śaṃbhave babhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्म उवाच सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुम् अर्हसि शिवाय विश्वरूपाय यन् मां पृच्छद् युधिष्ठिरः

bhīṣma uvāca surāsuraguro deva viṣṇo tvaṃ vaktum arhasi śivāya viśvarūpāya yan māṃ pṛcchad yudhiṣṭhiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिना निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत् पुराभवत्

nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā brahmayoninā niveditaṃ brahmaloke brahmaṇo yat purābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वैपायनप्रभृतयस् तथैवेमे तपोधनाः ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस् तव

dvaipāyanaprabhṛtayas tathaiveme tapodhanāḥ ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatas tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजे ऽग्नये महाभाग्यं विभो ब्रूहि मुण्डिने ऽथ कपर्दिने

dhruvāya nandine hotre goptre viśvasṛje 'gnaye mahābhāgyaṃ vibho brūhi muṇḍine 'tha kapardine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासुदेव उवाच न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुम् ईशस्य तत्त्वतः

vāsudeva uvāca na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettum īśasya tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः न विदुर् यस्य निधनम् आदिं वा सूक्ष्मदर्शिनः स कथं नरमात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः

hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ na vidur yasya nidhanam ādiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ sa kathaṃ naramātreṇa śakyo jñātuṃ satāṃ gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याहम् असुरघ्नस्य कांश् चिद् भगवतो गुणान् भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्

tasyāham asuraghnasya kāṃś cid bhagavato guṇān bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi vrateśāya yathātatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच एवम् उक्त्वा तु भगवान् गुणांस् तस्य महात्मनः उपस्पृश्य शुचिर् भूत्वा कथयाम् आस धीमतः

vaiśaṃpāyana uvāca evam uktvā tu bhagavān guṇāṃs tasya mahātmanaḥ upaspṛśya śucir bhūtvā kathayām āsa dhīmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासुदेव उवाच शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास् त्वं च तात युधिष्ठिर त्वं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः

vāsudeva uvāca śuśrūṣadhvaṃ brāhmaṇendrās tvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira tvaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम् यथा च भगवान् दृष्टो मया पूर्वं समाधिना

yad avāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmbahetoḥ suduṣkaram yathā ca bhagavān dṛṣṭo mayā pūrvaṃ samādhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्य् अब्रवीद् धि माम्

śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā atīte dvādaśe varṣe jāmbavaty abravīd dhi mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन् रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान् पुत्रार्थिनी माम् उपेत्य वाक्यम् आह युधिष्ठिर

pradyumnacārudeṣṇādīn rukmiṇyā vīkṣya putrakān putrārthinī mām upetya vākyam āha yudhiṣṭhira

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपम् अकल्मषम् आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम्

śūraṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ kāntarūpam akalmaṣam ātmatulyaṃ mama sutaṃ prayacchācyuta māciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि ते ऽप्राप्यम् अस्तीह त्रिषु लोकेषु किं चन लोकान् सृजेस् त्वम् अपरान् इच्छन् यदुकुलोद्वह

na hi te 'prāpyam astīha triṣu lokeṣu kiṃ cana lokān sṛjes tvam aparān icchan yadukulodvaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया द्वादश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यता आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः

tvayā dvādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatā ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चारुदेष्णः सुचारुश् च चारुवेषो यशोधरः चारुश्रवाश् चारुयशाः प्रद्युम्नः शंभुर् एव च

cārudeṣṇaḥ sucāruś ca cāruveṣo yaśodharaḥ cāruśravāś cāruyaśāḥ pradyumnaḥ śaṃbhur eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश् चारुविक्रमाः तथा ममापि तनयं प्रयच्छ बलशालिनम्

yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāś cāruvikramāḥ tathā mamāpi tanayaṃ prayaccha balaśālinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवं चोदितो देव्या ताम् अवोचं सुमध्यमाम् अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव सा च माम् अब्रवीद् गच्छ विजयाय शिवाय च

ity evaṃ codito devyā tām avocaṃ sumadhyamām anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava sā ca mām abravīd gaccha vijayāya śivāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा शिवः काश्यपश् च नद्यो देवा मनोनुगाः क्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाच् छन्दांस्य् ऋषिगणा धरा

brahmā śivaḥ kāśyapaś ca nadyo devā manonugāḥ kṣetrauṣadhyo yajñavāhāc chandāṃsy ṛṣigaṇā dharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रा दक्षिणा स्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाः देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च

samudrā dakṣiṇā stobhā ṛkṣāṇi pitaro grahāḥ devapatnyo devakanyā devamātara eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्वन्तराणि गावश् च चन्द्रमाः सविता हरिः सावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सराः क्षपाः

manvantarāṇi gāvaś ca candramāḥ savitā hariḥ sāvitrī brahmavidyā ca ṛtavo vatsarāḥ kṣapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणा लवा मुहूर्ताश् च निमेषा युगपर्ययाः रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखावहम् अरिष्टं गच्छ पन्थानम् अप्रमत्तो भवानघ

kṣaṇā lavā muhūrtāś ca nimeṣā yugaparyayāḥ rakṣantu sarvatra gataṃ tvāṃ yādava sukhāvaham ariṣṭaṃ gaccha panthānam apramatto bhavānagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कृतस्वस्त्ययनस् तयाहं; ताम् अभ्यनुज्ञाय कपीन्द्रपुत्रीम् पितुः समीपे नरसत्तमस्य; मातुश् च राज्ञश् च तथाहुकस्य

evaṃ kṛtasvastyayanas tayāhaṃ; tām abhyanujñāya kapīndraputrīm pituḥ samīpe narasattamasya; mātuś ca rājñaś ca tathāhukasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अर्थम् आवेद्य यद् अब्रवीन् मां; विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता तान् अभ्यनुज्ञाय तदातिदुःखाद्; गदं तथैवातिबलं च रामम्

tam artham āvedya yad abravīn māṃ; vidyādharendrasya sutā bhṛśārtā tān abhyanujñāya tadātiduḥkhād; gadaṃ tathaivātibalaṃ ca rāmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्यानुज्ञां गुरुजनाद् अहं तार्क्ष्यम् अचिन्तयम् सो ऽवहद् धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम्

prāpyānujñāṃ gurujanād ahaṃ tārkṣyam acintayam so 'vahad dhimavantaṃ māṃ prāpya cainaṃ vyasarjayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राहम् अद्भुतान् भावान् अपश्यं गिरिसत्तमे क्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्य् आश्रमम् उत्तमम्

tatrāham adbhutān bhāvān apaśyaṃ girisattame kṣetraṃ ca tapasāṃ śreṣṭhaṃ paśyāmy āśramam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर् महात्मनः पूजितं देवगन्धर्वैर् ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम्

divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyor mahātmanaḥ pūjitaṃ devagandharvair brāhmyā lakṣmyā samanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धवककुभकदम्बनारिकेलैः; कुरबककेतकजम्बुपाटलाभिः वटवरुणकवत्सनाभबिल्वैः; सरलकपित्थप्रियालसालतालैः

dhavakakubhakadambanārikelaiḥ; kurabakaketakajambupāṭalābhiḥ vaṭavaruṇakavatsanābhabilvaiḥ; saralakapitthapriyālasālatālaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बदरीकुन्दपुन्नागैर् अशोकाम्रातिमुक्तकैः भल्लातकैर् मधूकैश् च चम्पकैः पनसैस् तथा

badarīkundapunnāgair aśokāmrātimuktakaiḥ bhallātakair madhūkaiś ca campakaiḥ panasais tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वन्यैर् बहुविधैर् वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर् युतम् पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम्

vanyair bahuvidhair vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradair yutam puṣpagulmalatākīrṇaṃ kadalīṣaṇḍaśobhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाशकुनिसंभोज्यैः फलैर् वृक्षैर् अलंकृतम् यथास्थानविनिक्षिप्तैर् भूषितं वनराजिभिः

nānāśakunisaṃbhojyaiḥ phalair vṛkṣair alaṃkṛtam yathāsthānavinikṣiptair bhūṣitaṃ vanarājibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुरुवारणशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम् कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम् पूगैश् च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम्

ruruvāraṇaśārdūlasiṃhadvīpisamākulam kuraṅgabarhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtam pūgaiś ca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣaniṣevitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधिवासितः दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतो ऽत्र सुखो ववौ

nānāpuṣparajomiśro gajadānādhivāsitaḥ divyastrīgītabahulo māruto 'tra sukho vavau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारानिनादैर् विहगप्रणादैः; शुभैस् तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम् गीतैस् तथा किंनराणाम् उदारैः; शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर

dhārāninādair vihagapraṇādaiḥ; śubhais tathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇām gītais tathā kiṃnarāṇām udāraiḥ; śubhaiḥ svanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिन्त्यं मनसाप्य् अन्यैः सरोभिः समलंकृतम् विशालैश् चाग्निशरणैर् भूषितं कुशसंवृतम्

acintyaṃ manasāpy anyaiḥ sarobhiḥ samalaṃkṛtam viśālaiś cāgniśaraṇair bhūṣitaṃ kuśasaṃvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभूषितं पुण्यपवित्रतोयया; सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्यया महात्मभिर् धर्मभृतां वरिष्ठैर्; महर्षिभिर् भूषितम् अग्निकल्पैः

vibhūṣitaṃ puṇyapavitratoyayā; sadā ca juṣṭaṃ nṛpa jahnukanyayā mahātmabhir dharmabhṛtāṃ variṣṭhair; maharṣibhir bhūṣitam agnikalpaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाय्वाहारैर् अम्बुपैर् जप्यनित्यैः; संप्रक्षालैर् यतिभिर् ध्याननित्यैः धूमाशनैर् ऊष्मपैः क्षीरपैश् च; विभूषितं ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात्

vāyvāhārair ambupair japyanityaiḥ; saṃprakṣālair yatibhir dhyānanityaiḥ dhūmāśanair ūṣmapaiḥ kṣīrapaiś ca; vibhūṣitaṃ brāhmaṇendraiḥ samantāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोचारिणो ऽथाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिनस् तथा मरीचिपाः फेनपाश् च तथैव मृगचारिणः

gocāriṇo 'thāśmakuṭṭā dantolūkhalinas tathā marīcipāḥ phenapāś ca tathaiva mṛgacāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुदुःखान् नियमांस् तांस् तान् वहतः सुतपोन्वितान् पश्यन्न् उत्फुल्लनयनः प्रवेष्टुम् उपचक्रमे

suduḥkhān niyamāṃs tāṃs tān vahataḥ sutaponvitān paśyann utphullanayanaḥ praveṣṭum upacakrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुपूजितं देवगणैर् महात्मभिः; शिवादिभिर् भारत पुण्यकर्मभिः रराज तच् चाश्रममण्डलं सदा; दिवीव राजन् रविमण्डलं यथा

supūjitaṃ devagaṇair mahātmabhiḥ; śivādibhir bhārata puṇyakarmabhiḥ rarāja tac cāśramamaṇḍalaṃ sadā; divīva rājan ravimaṇḍalaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीडन्ति सर्पैर् नकुला मृगैर् व्याघ्राश् च मित्रवत् प्रभावाद् दीप्ततपसः संनिकर्षगुणान्विताः

krīḍanti sarpair nakulā mṛgair vyāghrāś ca mitravat prabhāvād dīptatapasaḥ saṃnikarṣaguṇānvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरमे सेविते द्विजशार्दूलैर् वेदवेदाङ्गपारगैः

tatrāśramapade śreṣṭhe sarvabhūtamanorame sevite dvijaśārdūlair vedavedāṅgapāragaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानानियमविख्यातैर् ऋषिभिश् च महात्मभिः प्रविशन्न् एव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम्

nānāniyamavikhyātair ṛṣibhiś ca mahātmabhiḥ praviśann eva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ prabhum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम् शिष्यमध्यगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्षभम् शिरसा वन्दमानं माम् उपमन्युर् अभाषत

tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathānalam śiṣyamadhyagataṃ śāntaṃ yuvānaṃ brāhmaṇarṣabham śirasā vandamānaṃ mām upamanyur abhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः यत् पूज्यः पूजयसि नो द्रष्टव्यो द्रष्टुम् इच्छसि

svāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ yat pūjyaḥ pūjayasi no draṣṭavyo draṣṭum icchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अहं प्राञ्जलिर् भूत्वा मृगपक्षिष्व् अथाग्निषु धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छम् अनामयम्

tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā mṛgapakṣiṣv athāgniṣu dharme ca śiṣyavarge ca samapṛccham anāmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मां भगवान् आह साम्ना परमवल्गुना लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यम् असंशयम्

tato māṃ bhagavān āha sāmnā paramavalgunā lapsyase tanayaṃ kṛṣṇa ātmatulyam asaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपः सुमहद् आस्थाय तोषयेशानम् ईश्वरम् इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्य् अधोक्षज

tapaḥ sumahad āsthāya toṣayeśānam īśvaram iha devaḥ sapatnīkaḥ samākrīḍaty adhokṣaja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहैव देवताश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरा तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च तोषयित्वा शुभान् कामान् प्राप्नुवंस् ते जनार्दन

ihaiva devatāśreṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇāḥ purā tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca toṣayitvā śubhān kāmān prāpnuvaṃs te janārdana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवान् इह शुभाशुभान्वितान् भावान् विसृजन् संक्षिपन्न् अपि आस्ते देव्या सहाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन्

tejasāṃ tapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavān iha śubhāśubhānvitān bhāvān visṛjan saṃkṣipann api āste devyā sahācintyo yaṃ prārthayasi śatruhan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यकशिपुर् यो ऽभूद् दानवो मेरुकम्पनः तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात् प्राप्तं समार्बुदम्

hiraṇyakaśipur yo 'bhūd dānavo merukampanaḥ tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvāt prāptaṃ samārbudam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैव पुत्रप्रवरो मन्दरो नाम विश्रुतः महादेववराच् छक्रं वर्षार्बुदम् अयोधयत्

tasyaiva putrapravaro mandaro nāma viśrutaḥ mahādevavarāc chakraṃ varṣārbudam ayodhayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोश् चक्रं च तद् घोरं वज्रम् आखण्डलस्य च शीर्णं पुराभवत् तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव

viṣṇoś cakraṃ ca tad ghoraṃ vajram ākhaṇḍalasya ca śīrṇaṃ purābhavat tāta grahasyāṅgeṣu keśava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्द्यमानाश् च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा शिवदत्तवराञ् जघ्नुर् असुरेन्द्रान् सुरा भृशम्

ardyamānāś ca vibudhā graheṇa subalīyasā śivadattavarāñ jaghnur asurendrān surā bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरताम् अदात् शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरो ऽभवत् ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत्

tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trilokeśvaratām adāt śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalokeśvaro 'bhavat mamaivānucaro nityaṃ bhavitāsīti cābravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा पुत्रसहस्राणाम् अयुतं च ददौ प्रभुः कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवान् अजः

tathā putrasahasrāṇām ayutaṃ ca dadau prabhuḥ kuśadvīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavān ajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरः येन वर्षशतं साग्रम् आत्ममांसैर् हुतो ऽनलः तं प्राह भगवांस् तुष्टः किं करोमीति शंकरः

tathā śatamukho nāma dhātrā sṛṣṭo mahāsuraḥ yena varṣaśataṃ sāgram ātmamāṃsair huto 'nalaḥ taṃ prāha bhagavāṃs tuṣṭaḥ kiṃ karomīti śaṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मे ऽद्भुतः बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं संप्रयच्छ मे

taṃ vai śatamukhaḥ prāha yogo bhavatu me 'dbhutaḥ balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ saṃprayaccha me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वायंभुवः क्रतुश् चापि पुत्रार्थम् अभवत् पुरा आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्य् अपि

svāyaṃbhuvaḥ kratuś cāpi putrārtham abhavat purā āviśya yogenātmānaṃ trīṇi varṣaśatāny api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य देवो ऽददत् पुत्रान् सहस्रं क्रतुसंमितान् योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः

tasya devo 'dadat putrān sahasraṃ kratusaṃmitān yogeśvaraṃ devagītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किल तैः क्रुद्धैर् भगवान् रुद्रस् तपसा तोषितो ह्य् अभूत्

vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kila taiḥ kruddhair bhagavān rudras tapasā toṣito hy abhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तांश् चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिः सुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ

tāṃś cāpi daivataśreṣṭhaḥ prāha prīto jagatpatiḥ suparṇaṃ somahartāraṃ tapasotpādayiṣyatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महादेवस्य रोषाच् च आपो नष्टाः पुराभवन् ताश् च सप्तकपालेन देवैर् अन्याः प्रवर्तिताः

mahādevasya roṣāc ca āpo naṣṭāḥ purābhavan tāś ca saptakapālena devair anyāḥ pravartitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रेर् भार्यापि भर्तारं संत्यज्य ब्रह्मवादिनी नाहं तस्य मुनेर् भूयो वशगा स्यां कथं चन इत्य् उक्त्वा सा महादेवम् अगच्छच् छरणं किल

atrer bhāryāpi bhartāraṃ saṃtyajya brahmavādinī nāhaṃ tasya muner bhūyo vaśagā syāṃ kathaṃ cana ity uktvā sā mahādevam agacchac charaṇaṃ kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निराहारा भयाद् अत्रेस् त्रीणि वर्षशतान्य् अपि अशेत मुसलेष्व् एव प्रसादार्थं भवस्य सा

nirāhārā bhayād atres trīṇi varṣaśatāny api aśeta musaleṣv eva prasādārthaṃ bhavasya sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अब्रवीद् धसन् देवो भविता वै सुतस् तव वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्

tām abravīd dhasan devo bhavitā vai sutas tava vaṃśe tavaiva nāmnā tu khyātiṃ yāsyati cepsitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाकल्यः संशितात्मा वै नव वर्षशतान्य् अपि आराधयाम् आस भवं मनोयज्ञेन केशव

śākalyaḥ saṃśitātmā vai nava varṣaśatāny api ārādhayām āsa bhavaṃ manoyajñena keśava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं चाह भगवांस् तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि वत्साक्षया च ते कीर्तिस् त्रैलोक्ये वै भविष्यति अक्षयं च कुलं ते ऽस्तु महर्षिभिर् अलंकृतम्

taṃ cāha bhagavāṃs tuṣṭo granthakāro bhaviṣyasi vatsākṣayā ca te kīrtis trailokye vai bhaviṣyati akṣayaṃ ca kulaṃ te 'stu maharṣibhir alaṃkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सावर्णिश् चापि विख्यात ऋषिर् आसीत् कृते युगे इह तेन तपस् तप्तं षष्टिं वर्षशतान्य् अथ

sāvarṇiś cāpi vikhyāta ṛṣir āsīt kṛte yuge iha tena tapas taptaṃ ṣaṣṭiṃ varṣaśatāny atha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आह भगवान् रुद्रः साक्षात् तुष्टो ऽस्मि ते ऽनघ ग्रन्थकृल् लोकविख्यातो भवितास्य् अजरामरः

tam āha bhagavān rudraḥ sākṣāt tuṣṭo 'smi te 'nagha granthakṛl lokavikhyāto bhavitāsy ajarāmaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयापि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभुः साक्षात् पशुपतिस् तात तच् चापि शृणु माधव

mayāpi ca yathā dṛṣṭo devadevaḥ purā vibhuḥ sākṣāt paśupatis tāta tac cāpi śṛṇu mādhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदर्थं च महादेवः प्रयतेन मया पुरा आराधितो महातेजास् तच् चापि शृणु विस्तरम्

yadarthaṃ ca mahādevaḥ prayatena mayā purā ārādhito mahātejās tac cāpi śṛṇu vistaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान् महेश्वरात् तत् सर्वम् अखिलेनाद्य कथयिष्यामि ते ऽनघ

yad avāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevān maheśvarāt tat sarvam akhilenādya kathayiṣyāmi te 'nagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा कृतयुगे तात ऋषिर् आसीन् महायशाः व्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः तस्याहम् अभवं पुत्रो धौम्यश् चापि ममानुजः

purā kṛtayuge tāta ṛṣir āsīn mahāyaśāḥ vyāghrapāda iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ tasyāham abhavaṃ putro dhaumyaś cāpi mamānujaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्य चित् त्व् अथ कालस्य धौम्येन सह माधव आगच्छम् आश्रमं क्रीडन् मुनीनां भावितात्मनाम्

kasya cit tv atha kālasya dhaumyena saha mādhava āgaccham āśramaṃ krīḍan munīnāṃ bhāvitātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्य् अमृतोपमम्

tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī lakṣitaṃ ca mayā kṣīraṃ svāduto hy amṛtopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव आवयोः क्षीरम् इत्य् एव पानार्थम् उपनीयते

tataḥ piṣṭaṃ samāloḍya toyena saha mādhava āvayoḥ kṣīram ity eva pānārtham upanīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गव्यं पयस् तात कदा चित् प्राशितं मया ततः पिष्टरसं तात न मे प्रीतिम् उदावहत्

atha gavyaṃ payas tāta kadā cit prāśitaṃ mayā tataḥ piṣṭarasaṃ tāta na me prītim udāvahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽहम् अब्रुवं बाल्याज् जननीम् आत्मनस् तदा क्षीरोदनसमायुक्तं भोजनं च प्रयच्छ मे

tato 'ham abruvaṃ bālyāj jananīm ātmanas tadā kṣīrodanasamāyuktaṃ bhojanaṃ ca prayaccha me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो माम् अब्रवीन् माता दुःखशोकसमन्विता पुत्रस्नेहात् परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव

tato mām abravīn mātā duḥkhaśokasamanvitā putrasnehāt pariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम् वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम्

kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanām vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुम् अव्ययम् कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च

aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sthāṇum avyayam kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शंकरम् तत्प्रसादाच् च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक

taṃ prapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṃkaram tatprasādāc ca kāmebhyaḥ phalaṃ prāpsyasi putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनन्यास् तद् वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् मम भक्तिर् महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत

jananyās tad vacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan mama bhaktir mahādeve naiṣṭhikī samapadyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽहं तप आस्थाय तोषयाम् आस शंकरम् दिव्यं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः

tato 'haṃ tapa āsthāya toṣayām āsa śaṃkaram divyaṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस् तदाभवम् द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनः शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस् तदाभवम्

ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhāras tadābhavam dvitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhojanaḥ śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣas tadābhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रीतो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर् देवगणैर् वृतः सहस्राक्षस् तदा भूत्वा वज्रपाणिर् महायशाः

tataḥ prīto mahādevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ śakrarūpaṃ sa kṛtvā tu sarvair devagaṇair vṛtaḥ sahasrākṣas tadā bhūtvā vajrapāṇir mahāyaśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम् आवेष्टितकरं रौद्रं चतुर्दंष्ट्रं महागजम्

sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ stabdhakarṇaṃ madotkaṭam āveṣṭitakaraṃ raudraṃ caturdaṃṣṭraṃ mahāgajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समास्थितश् च भगवान् दीप्यमानः स्वतेजसा आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः

samāsthitaś ca bhagavān dīpyamānaḥ svatejasā ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि सेव्यमानो ऽप्सरोभिश् च दिव्यगन्धर्वनादितः

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani sevyamāno 'psarobhiś ca divyagandharvanāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो माम् आह देवेन्द्रः प्रीतस् ते ऽहं द्विजोत्तम वरं वृणीष्व मत्तस् त्वं यत् ते मनसि वर्तते

tato mām āha devendraḥ prītas te 'haṃ dvijottama varaṃ vṛṇīṣva mattas tvaṃ yat te manasi vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाभवम् अब्रुवं च तदा कृष्ण देवराजम् इदं वचः

śakrasya tu vacaḥ śrutvā nāhaṃ prītamanābhavam abruvaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājam idaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्माद् अपि दैवतात् महादेवाद् ऋते सौम्य सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते

nāhaṃ tvatto varaṃ kāṅkṣe nānyasmād api daivatāt mahādevād ṛte saumya satyam etad bravīmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुपतिवचनाद् भवामि सद्यः; कृमिर् अथ वा तरुर् अप्य् अनेकशाखः अपशुपतिवरप्रसादजा मे; त्रिभुवनराज्यविभूतिर् अप्य् अनिष्टा

paśupativacanād bhavāmi sadyaḥ; kṛmir atha vā tarur apy anekaśākhaḥ apaśupativaraprasādajā me; tribhuvanarājyavibhūtir apy aniṣṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि कीटः पतंगो वा भवेयं शंकराज्ञया न तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यम् अपि कामये

api kīṭaḥ pataṃgo vā bhaveyaṃ śaṃkarājñayā na tu śakra tvayā dattaṃ trailokyam api kāmaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावच् छशाङ्कशकलामलबद्धमौलिर्; न प्रीयते पशुपतिर् भगवान् ममेशः तावज् जरामरणजन्मशताभिघातैर्; दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि

yāvac chaśāṅkaśakalāmalabaddhamaulir; na prīyate paśupatir bhagavān mameśaḥ tāvaj jarāmaraṇajanmaśatābhighātair; duḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं; त्रिभुवनसारम् अपारम् आद्यम् एकम् अजरम् अमरम् अप्रसाद्य रुद्रं; जगति पुमान् इह को लभेत शान्तिम्

divasakaraśaśāṅkavahnidīptaṃ; tribhuvanasāram apāram ādyam ekam ajaram amaram aprasādya rudraṃ; jagati pumān iha ko labheta śāntim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्र उवाच कः पुनस् तव हेतुर् वै ईशे कारणकारणे येन देवाद् ऋते ऽन्यस्मात् प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि

śakra uvāca kaḥ punas tava hetur vai īśe kāraṇakāraṇe yena devād ṛte 'nyasmāt prasādaṃ nābhikāṅkṣasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमन्युर् उवाच हेतुभिर् वा किम् अन्यैस् ते ईशः कारणकारणम् न शुश्रुम यद् अन्यस्य लिङ्गम् अभ्यर्च्यते सुरैः

upamanyur uvāca hetubhir vā kim anyais te īśaḥ kāraṇakāraṇam na śuśruma yad anyasya liṅgam abhyarcyate suraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर् लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम् अर्च्यते ऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्य् अस्ति ते श्रुतिः

kasyānyasya suraiḥ sarvair liṅgaṃ muktvā maheśvaram arcyate 'rcitapūrvaṃ vā brūhi yady asti te śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश् च त्वं चापि सह दैवतैः अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच् छ्रेष्ठतमो हि सः

yasya brahmā ca viṣṇuś ca tvaṃ cāpi saha daivataiḥ arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmāc chreṣṭhatamo hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् वरम् अहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन

tasmād varam ahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vāpi kauśika gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामम् एष वरो मे ऽस्तु शापो वापि महेश्वरात् न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्य् अपि

kāmam eṣa varo me 'stu śāpo vāpi maheśvarāt na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalāny api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखाद् आकुलितेन्द्रियः न प्रसीदति मे रुद्रः किम् एतद् इति चिन्तयन् अथापश्यं क्षणेनैव तम् एवैरावतं पुनः

evam uktvā tu devendraṃ duḥkhād ākulitendriyaḥ na prasīdati me rudraḥ kim etad iti cintayan athāpaśyaṃ kṣaṇenaiva tam evairāvataṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालकुमुदप्रभम् वृषरूपधरं साक्षात् क्षीरोदम् इव सागरम्

haṃsakundendusadṛśaṃ mṛṇālakumudaprabham vṛṣarūpadharaṃ sākṣāt kṣīrodam iva sāgaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम् जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलंकृतम्

kṛṣṇapucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgalalocanam jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṃkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्ताक्षं सुमहानासं सुकर्णं सुकटीतटम् सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम्

raktākṣaṃ sumahānāsaṃ sukarṇaṃ sukaṭītaṭam supārśvaṃ vipulaskandhaṃ surūpaṃ cārudarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धम् आपूर्य विष्ठितम् तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम्

kakudaṃ tasya cābhāti skandham āpūrya viṣṭhitam tuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आस्थितश् च भगवान् देवदेवः सहोमया अशोभत महादेवः पौर्णमास्याम् इवोडुराट्

tam āsthitaś ca bhagavān devadevaḥ sahomayā aśobhata mahādevaḥ paurṇamāsyām ivoḍurāṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान् सहस्रम् इव सूर्याणां सर्वम् आवृत्य तिष्ठति

tasya tejobhavo vahniḥ sameghaḥ stanayitnumān sahasram iva sūryāṇāṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः युगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षुर् इव चोद्यतः

īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ yugānte sarvabhūtāni didhakṣur iva codyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजसा तु तदा व्याप्ते दुर्निरीक्ष्ये समन्ततः पुनर् उद्विग्नहृदयः किम् एतद् इति चिन्तयम्

tejasā tu tadā vyāpte durnirīkṣye samantataḥ punar udvignahṛdayaḥ kim etad iti cintayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहूर्तम् इव तत् तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दश प्रशान्तं च क्षणेनैव देवदेवस्य मायया

muhūrtam iva tat tejo vyāpya sarvā diśo daśa praśāntaṃ ca kṣaṇenaiva devadevasya māyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम् सौरभेयगतं सौम्यं विधूमम् इव पावकम् सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम्

athāpaśyaṃ sthitaṃ sthāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvaram saurabheyagataṃ saumyaṃ vidhūmam iva pāvakam sahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलकण्ठं महात्मानम् असक्तं तेजसां निधिम् अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम्

nīlakaṇṭhaṃ mahātmānam asaktaṃ tejasāṃ nidhim aṣṭādaśabhujaṃ sthāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् शुक्लध्वजम् अनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम्

śuklāmbaradharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanam śukladhvajam anādhṛṣyaṃ śuklayajñopavītinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गायद्भिर् नृत्यमानैश् च उत्पतद्भिर् इतस् ततः वृतं पारिषदैर् दिव्यैर् आत्मतुल्यपराक्रमैः

gāyadbhir nṛtyamānaiś ca utpatadbhir itas tataḥ vṛtaṃ pāriṣadair divyair ātmatulyaparākramaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रम् इवोदितम् त्रिभिर् नेत्रैः कृतोद्द्योतं त्रिभिः सूर्यैर् इवोदितैः

bālendumukuṭaṃ pāṇḍuṃ śaraccandram ivoditam tribhir netraiḥ kṛtoddyotaṃ tribhiḥ sūryair ivoditaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशोभत च देवस्य माला गात्रे सितप्रभे जातरूपमयैः पद्मैर् ग्रथिता रत्नभूषिता

aśobhata ca devasya mālā gātre sitaprabhe jātarūpamayaiḥ padmair grathitā ratnabhūṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.