Library·Mahābhārata (critical edition)·3·3.197
मार्कण्डेय उवाच कश् चिद् द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः तपस्वी धर्मशीलश् च कौशिको नाम भारत
mārkaṇḍeya uvāca kaś cid dvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ tapasvī dharmaśīlaś ca kauśiko nāma bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साङ्गोपनिषदान् वेदान् अधीते द्विजसत्तमः स वृक्षमूले कस्मिंश् चिद् वेदान् उच्चारयन् स्थितः
sāṅgopaniṣadān vedān adhīte dvijasattamaḥ sa vṛkṣamūle kasmiṃś cid vedān uccārayan sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपरिष्टाच् च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत तया पुरीषम् उत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि
upariṣṭāc ca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata tayā purīṣam utsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम् अवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्यायत द्विजः भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता
tām avekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥ bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपध्याता च विप्रेण न्यपतद् वसुधातले बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वाम् अचेतनाम् कारुण्याद् अभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः
apadhyātā ca vipreṇa nyapatad vasudhātale balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvām acetanām kāruṇyād abhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकार्यं कृतवान् अस्मि रागद्वेषबलात्कृतः इत्य् उक्त्वा बहुशो विद्वान् ग्रामं भैक्षाय संश्रितः
akāryaṃ kṛtavān asmi rāgadveṣabalātkṛtaḥ ity uktvā bahuśo vidvān grāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामे शुचीनि प्रचरन् कुलानि भरतर्षभ प्रविष्टस् तत् कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस् तु सः
grāme śucīni pracaran kulāni bharatarṣabha praviṣṭas tat kulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃs tu saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्य् उक्तः स्त्रिया ततः शौचं तु यावत् कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी
dehīti yācamāno vai tiṣṭhety uktaḥ striyā tataḥ śaucaṃ tu yāvat kurute bhājanasya kuṭumbinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् क्षुधासंपीडितो भृशम् भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम
etasminn antare rājan kṣudhāsaṃpīḍito bhṛśam bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम् पाद्यम् आचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम्
sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam pādyam ācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रह्वा पर्यचरच् चापि भर्तारम् असितेक्षणा आहारेणाथ भक्ष्यैश् च वाक्यैः सुमधुरैस् तथा
prahvā paryacarac cāpi bhartāram asitekṣaṇā āhāreṇātha bhakṣyaiś ca vākyaiḥ sumadhurais tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर दैवतं च पतिं मेने भर्तुश् चित्तानुसारिणी
ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhira daivataṃ ca patiṃ mene bhartuś cittānusāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान् नापि चापिबत् तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता
na karmaṇā na manasā nātyaśnān nāpi cāpibat taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्वाचारा शुचिर् दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी भर्तुश् चापि हितं यत् तत् सततं सानुवर्तते
sādhvācārā śucir dakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī bhartuś cāpi hitaṃ yat tat satataṃ sānuvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस् तथा शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया
devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayos tathā śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा
sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रीडिता साभवत् साध्वी तदा भरतसत्तम भिक्षाम् आदाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी
vrīḍitā sābhavat sādhvī tadā bharatasattama bhikṣām ādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण उवाच किम् इदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्य् उक्त्वा वराङ्गने उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्य् असि
brāhmaṇa uvāca kim idaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhety uktvā varāṅgane uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavaty asi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तम् इव तेजसा दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचो ऽब्रवीत्
mārkaṇḍeya uvāca brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantam iva tejasā dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षन्तुम् अर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत् स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मया
kṣantum arhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahat sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण उवाच ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस् ते पतिः कृतः गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणान् अवमन्यसे
brāhmaṇa uvāca brāhmaṇā na garīyāṃso garīyāṃs te patiḥ kṛtaḥ gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇān avamanyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रो ऽप्य् एषां प्रणमते किं पुनर् मानुषा भुवि अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया ब्राह्मणा ह्य् अग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीम् अपि
indro 'py eṣāṃ praṇamate kiṃ punar mānuṣā bhuvi avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā brāhmaṇā hy agnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīm api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्र्य् उवाच नावजानाम्य् अहं विप्रान् देवैस् तुल्यान् मनस्विनः अपराधम् इमं विप्र क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ
stry uvāca nāvajānāmy ahaṃ viprān devais tulyān manasvinaḥ aparādham imaṃ vipra kṣantum arhasi me 'nagha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम् अपेयः सागरः क्रोधात् कृतो हि लवणोदकः
jānāmi tejo viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām apeyaḥ sāgaraḥ krodhāt kṛto hi lavaṇodakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् येषां क्रोधाग्निर् अद्यापि दण्डके नोपशाम्यति
tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām yeṣāṃ krodhāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणानां परिभवाद् वातापिश् च दुरात्मवान् अगस्त्यम् ऋषिम् आसाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः
brāhmaṇānāṃ paribhavād vātāpiś ca durātmavān agastyam ṛṣim āsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभावा बहवश् चापि श्रूयन्ते ब्रह्मवादिनाम् क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन् प्रसादश् च महात्मनाम्
prabhāvā bahavaś cāpi śrūyante brahmavādinām krodhaḥ suvipulo brahman prasādaś ca mahātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिंस् त्व् अतिक्रमे ब्रह्मन् क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ पतिशुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज
asmiṃs tv atikrame brahman kṣantum arhasi me 'nagha patiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवतेष्व् अपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम
daivateṣv api sarveṣu bhartā me daivataṃ param aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर् ब्राह्मण यादृशम् बलाका हि त्वया दग्धा रोषात् तद् विदितं मम
śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyur brāhmaṇa yādṛśam balākā hi tvayā dagdhā roṣāt tad viditaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः
krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottama yaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वदेद् इह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च हिंसितश् च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः
yo vaded iha satyāni guruṃ saṃtoṣayeta ca hiṃsitaś ca na hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः कामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः
jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ kāmakrodhau vaśe yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः सर्वधर्मेषु च रतस् तं देवा ब्राह्मणं विदुः
yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ sarvadharmeṣu ca ratas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽध्यापयेद् अधीयीत यजेद् वा याजयीत वा दद्याद् वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः
yo 'dhyāpayed adhīyīta yajed vā yājayīta vā dadyād vāpi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मचारी च वेदान्यो अधीयीत द्विजोत्तमः स्वाध्याये चाप्रमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः
brahmacārī ca vedānyo adhīyīta dvijottamaḥ svādhyāye cāpramatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् ब्राह्मणानां कुशलं तद् एषां परिकीर्तयेत् सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः
yad brāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tad eṣāṃ parikīrtayet satyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दमम् आर्जवम् इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम सत्यार्जवे धर्मम् आहुः परं धर्मविदो जनाः
dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damam ārjavam indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattama satyārjave dharmam āhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स तु सत्ये प्रतिष्ठितः श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्याद् इति वृद्धानुशासनम्
durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa tu satye pratiṣṭhitaḥ śrutipramāṇo dharmaḥ syād iti vṛddhānuśāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम भवान् अपि च धर्मज्ञः स्वाध्यायनिरतः शुचिः न तु तत्त्वेन भगवन् धर्मान् वेत्सीति मे मतिः
bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama bhavān api ca dharmajñaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ na tu tattvena bhagavan dharmān vetsīti me matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातापितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रियः मिथिलायां वसन् व्याधः स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम
mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥ mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्युक्तम् अपि मे सर्वं क्षन्तुम् अर्हस्य् अनिन्दित स्त्रियो ह्य् अवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषो जनाः
atyuktam api me sarvaṃ kṣantum arhasy anindita striyo hy avadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmaviduṣo janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण उवाच प्रीतो ऽस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश् च शोभने उपालम्भस् त्वया ह्य् उक्तो मम निःश्रेयसं परम् स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने
brāhmaṇa uvāca prīto 'smi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaś ca śobhane upālambhas tvayā hy ukto mama niḥśreyasaṃ param svasti te 'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच तया विसृष्टो निर्गम्य स्वम् एव भवनं ययौ विनिन्दन् स द्विजो ऽऽत्मानं कौशिको नरसत्तम
mārkaṇḍeya uvāca tayā visṛṣṭo nirgamya svam eva bhavanaṃ yayau vinindan sa dvijo ''tmānaṃ kauśiko narasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.