Library·Mahābhārata (critical edition)·3·3.38
वैशंपायन उवाच कस्य चित् त्व् अथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिरः संस्मृत्य मुनिसंदेशम् इदं वचनम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca kasya cit tv atha kālasya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ saṃsmṛtya munisaṃdeśam idaṃ vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविक्ते विदितप्रज्ञम् अर्जुनं भरतर्षभम् सान्त्वपूर्वं स्मितं कृत्वा पाणिना परिसंस्पृशन्
vivikte viditaprajñam arjunaṃ bharatarṣabham sāntvapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā pāṇinā parisaṃspṛśan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा वनवासम् अरिंदमः धनंजयं धर्मराजो रहसीदम् उवाच ह
sa muhūrtam iva dhyātvā vanavāsam ariṃdamaḥ dhanaṃjayaṃ dharmarājo rahasīdam uvāca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत धनुर्वेदश् चतुष्पाद एतेष्व् अद्य प्रतिष्ठितः
bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre ca bhārata dhanurvedaś catuṣpāda eteṣv adya pratiṣṭhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मं दैवम् आसुरं च सप्रयोगचिकित्सितम् सर्वास्त्राणां प्रयोगं च ते ऽभिजानन्ति कृत्स्नशः
brāhmaṃ daivam āsuraṃ ca saprayogacikitsitam sarvāstrāṇāṃ prayogaṃ ca te 'bhijānanti kṛtsnaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विताः संविभक्ताश् च तुष्टाश् च गुरुवत् तेषु वर्तते
te sarve dhṛtarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ saṃvibhaktāś ca tuṣṭāś ca guruvat teṣu vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वयोधेषु चैवास्य सदा वृत्तिर् अनुत्तमा शक्तिं न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिताः
sarvayodheṣu caivāsya sadā vṛttir anuttamā śaktiṃ na hāpayiṣyanti te kāle pratipūjitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्योधनवशानुगा त्वयि व्यपाश्रयो ऽस्माकं त्वयि भारः समाहितः तत्र कृत्यं प्रपश्यामि प्राप्तकालम् अरिंदम
adya ceyaṃ mahī kṛtsnā duryodhanavaśānugā tvayi vyapāśrayo 'smākaṃ tvayi bhāraḥ samāhitaḥ tatra kṛtyaṃ prapaśyāmi prāptakālam ariṃdama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णद्वैपायनात् तात गृहीतोपनिषन् मया तया प्रयुक्तया सम्यग् जगत् सर्वं प्रकाशते तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः
kṛṣṇadvaipāyanāt tāta gṛhītopaniṣan mayā tayā prayuktayā samyag jagat sarvaṃ prakāśate tena tvaṃ brahmaṇā tāta saṃyuktaḥ susamāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवतानां यथाकालं प्रसादं प्रतिपालय तपसा योजयात्मानम् उग्रेण भरतर्षभ
devatānāṃ yathākālaṃ prasādaṃ pratipālaya tapasā yojayātmānam ugreṇa bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनुष्मान् कवची खड्गी मुनिः सारसमन्वितः न कस्य चिद् ददन् मार्गं गच्छ तातोत्तरां दिशम् इन्द्रे ह्य् अस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय
dhanuṣmān kavacī khaḍgī muniḥ sārasamanvitaḥ na kasya cid dadan mārgaṃ gaccha tātottarāṃ diśam indre hy astrāṇi divyāni samastāni dhanaṃjaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्राद् भीतैस् तदा देवैर् बलम् इन्द्रे समर्पितम् तान्य् एकस्थानि सर्वाणि ततस् त्वं प्रतिपत्स्यसे
vṛtrād bhītais tadā devair balam indre samarpitam tāny ekasthāni sarvāṇi tatas tvaṃ pratipatsyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्रम् एव प्रपद्यस्व स ते ऽस्त्राणि प्रदास्यति दीक्षितो ऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टुं देवं पुरंदरम्
śakram eva prapadyasva sa te 'strāṇi pradāsyati dīkṣito 'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्त्वा धर्मराजस् तम् अध्यापयत प्रभुः दीक्षितं विधिना तेन यतवाक्कायमानसम् अनुजज्ञे ततो वीरं भ्राता भ्रातरम् अग्रजः
evam uktvā dharmarājas tam adhyāpayata prabhuḥ dīkṣitaṃ vidhinā tena yatavākkāyamānasam anujajñe tato vīraṃ bhrātā bhrātaram agrajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदेशाद् धर्मराजस्य द्रष्टुं देवं पुरंदरम् धनुर् गाण्डीवम् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी
nideśād dharmarājasya draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram dhanur gāṇḍīvam ādāya tathākṣayyau maheṣudhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कवची सतलत्राणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् हुत्वाग्निं ब्राह्मणान् निष्कैः स्वस्ति वाच्य महाभुजः
kavacī satalatrāṇo baddhagodhāṅgulitravān hutvāgniṃ brāhmaṇān niṣkaiḥ svasti vācya mahābhujaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृहीतशरासनः वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्योर्ध्वम् उदीक्ष्य च
prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhītaśarāsanaḥ vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ niḥśvasyordhvam udīkṣya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं दृष्ट्वा तत्र कौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम् अब्रुवन् ब्राह्मणाः सिद्धा भूतान्य् अन्तर्हितानि च क्षिप्रं प्राप्नुहि कौन्तेय मनसा यद् यद् इच्छसि
taṃ dṛṣṭvā tatra kaunteyaṃ pragṛhītaśarāsanam abruvan brāhmaṇāḥ siddhā bhūtāny antarhitāni ca kṣipraṃ prāpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं सिंहम् इव गच्छन्तं शालस्कन्धोरुम् अर्जुनम् मनांस्य् आदाय सर्वेषां कृष्णा वचनम् अब्रवीत्
taṃ siṃham iva gacchantaṃ śālaskandhorum arjunam manāṃsy ādāya sarveṣāṃ kṛṣṇā vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद् धनंजय तत् ते ऽस्तु सर्वं कौन्तेय यथा च स्वयम् इच्छसि
yat te kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṃjaya tat te 'stu sarvaṃ kaunteya yathā ca svayam icchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मास्माकं क्षत्रियकुले जन्म कश् चिद् अवाप्नुयात् ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्यं येषां युद्धे न जीविका
māsmākaṃ kṣatriyakule janma kaś cid avāpnuyāt brāhmaṇebhyo namo nityaṃ yeṣāṃ yuddhe na jīvikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नूनं ते भ्रातरः सर्वे त्वत्कथाभिः प्रजागरे रंस्यन्ते वीरकर्माणि कीर्तयन्तः पुनः पुनः
nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare raṃsyante vīrakarmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते तुष्टिर् बुद्धिर् भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि
naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite tuṣṭir buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे समाहिते जीवितं मरणं चैव राज्यम् ऐश्वर्यम् एव च आपृष्टो मे ऽसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव
tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe samāhite jīvitaṃ maraṇaṃ caiva rājyam aiśvaryam eva ca āpṛṣṭo me 'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ ह्य् अनामयम् स्वस्ति ते ऽस्त्व् आन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश् च भारत दिव्येभ्यश् चैव भूतेभ्यो ये चान्ये परिपन्थिनः
namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha hy anāmayam svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca bhārata divyebhyaś caiva bhūtebhyo ye cānye paripanthinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातॄन् धौम्यं च पाण्डवः प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृह्य रुचिरं धनुः
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bhrātṝn dhaumyaṃ ca pāṇḍavaḥ prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य मार्गाद् अपाक्रामन् सर्वभूतानि गच्छतः युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः
tasya mārgād apākrāman sarvabhūtāni gacchataḥ yuktasyaindreṇa yogena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽगच्छत् पर्वतं पुण्यम् एकाह्नैव महामनाः मनोजवगतिर् भूत्वा योगयुक्तो यथानिलः
so 'gacchat parvataṃ puṇyam ekāhnaiva mahāmanāḥ manojavagatir bhūtvā yogayukto yathānilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिमवन्तम् अतिक्रम्य गन्धमादनम् एव च अत्यक्रामत् स दुर्गाणि दिवारात्रम् अतन्द्रितः
himavantam atikramya gandhamādanam eva ca atyakrāmat sa durgāṇi divārātram atandritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रकीलं समासाद्य ततो ऽतिष्ठद् धनंजयः अन्तरिक्षे हि शुश्राव तिष्ठेति स वचस् तदा
indrakīlaṃ samāsādya tato 'tiṣṭhad dhanaṃjayaḥ antarikṣe hi śuśrāva tiṣṭheti sa vacas tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽपश्यत् सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम् ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानं पिङ्गलं जटिलं कृशम्
tato 'paśyat savyasācī vṛkṣamūle tapasvinam brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ piṅgalaṃ jaṭilaṃ kṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽब्रवीद् अर्जुनं तत्र स्थितं दृष्ट्वा महातपाः कस् त्वं तातेह संप्राप्तो धनुष्मान् कवची शरी निबद्धासितलत्राणः क्षत्रधर्मम् अनुव्रतः
so 'bravīd arjunaṃ tatra sthitaṃ dṛṣṭvā mahātapāḥ kas tvaṃ tāteha saṃprāpto dhanuṣmān kavacī śarī nibaddhāsitalatrāṇaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानाम् अयम् आलयः विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम्
neha śastreṇa kartavyaṃ śāntānām ayam ālayaḥ vinītakrodhaharṣāṇāṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेहास्ति धनुषा कार्यं न संग्रामेण कर्हि चित् निक्षिपैतद् धनुस् तात प्राप्तो ऽसि परमां गतिम्
nehāsti dhanuṣā kāryaṃ na saṃgrāmeṇa karhi cit nikṣipaitad dhanus tāta prāpto 'si paramāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अनन्तौजसं वीरं यथा चान्यं पृथग्जनम् तथा वाचम् अथाभीक्ष्णं ब्राह्मणो ऽर्जुनम् अब्रवीत् न चैनं चालयाम् आस धैर्यात् सुदृढनिश्चयम्
ity anantaujasaṃ vīraṃ yathā cānyaṃ pṛthagjanam tathā vācam athābhīkṣṇaṃ brāhmaṇo 'rjunam abravīt na cainaṃ cālayām āsa dhairyāt sudṛḍhaniścayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उवाच ततः प्रीतः स द्विजः प्रहसन्न् इव वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रो ऽहम् अरिसूदन
tam uvāca tataḥ prītaḥ sa dvijaḥ prahasann iva varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te śakro 'ham arisūdana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा शूरः कुरुकुलोद्वहः
evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ prāñjaliḥ praṇato bhūtvā śūraḥ kurukulodvahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईप्सितो ह्य् एष मे कामो वरं चैनं प्रयच्छ मे त्वत्तो ऽद्य भगवन्न् अस्त्रं कृत्स्नम् इच्छामि वेदितुम्
īpsito hy eṣa me kāmo varaṃ cainaṃ prayaccha me tvatto 'dya bhagavann astraṃ kṛtsnam icchāmi veditum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्युवाच महेन्द्रस् तं प्रीतात्मा प्रहसन्न् इव इह प्राप्तस्य किं कार्यम् अस्त्रैस् तव धनंजय कामान् वृणीष्व लोकांश् च प्राप्तो ऽसि परमां गतिम्
pratyuvāca mahendras taṃ prītātmā prahasann iva iha prāptasya kiṃ kāryam astrais tava dhanaṃjaya kāmān vṛṇīṣva lokāṃś ca prāpto 'si paramāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः न लोकान् न पुनः कामान् न देवत्वं कुतः सुखम्
evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ na lokān na punaḥ kāmān na devatvaṃ kutaḥ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च सर्वामरैश्वर्यं कामये त्रिदशाधिप भ्रातॄंस् तान् विपिने त्यक्त्वा वैरम् अप्रतियात्य च अकीर्तिं सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः
na ca sarvāmaraiśvaryaṃ kāmaye tridaśādhipa bhrātṝṃs tān vipine tyaktvā vairam apratiyātya ca akīrtiṃ sarvalokeṣu gaccheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम् सान्त्वयञ् श्लक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः
evam uktaḥ pratyuvāca vṛtrahā pāṇḍunandanam sāntvayañ ślakṣṇayā vācā sarvalokanamaskṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम् तदा दातास्मि ते तात दिव्यान्य् अस्त्राणि सर्वशः
yadā drakṣyasi bhūteśaṃ tryakṣaṃ śūladharaṃ śivam tadā dātāsmi te tāta divyāny astrāṇi sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः दर्शनात् तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गम् एष्यसि
kriyatāṃ darśane yatno devasya parameṣṭhinaḥ darśanāt tasya kaunteya saṃsiddhaḥ svargam eṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा फल्गुनं शक्रो जगामादर्शनं ततः अर्जुनो ऽप्य् अथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः
ity uktvā phalgunaṃ śakro jagāmādarśanaṃ tataḥ arjuno 'py atha tatraiva tasthau yogasamanvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.