Mahābhārata (critical edition) 9.3

संजय उवाच शृणु राजन्न् अवहितो यथा वृत्तो महान् क्षयः कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम्

saṃjaya uvāca śṛṇu rājann avahito yathā vṛtto mahān kṣayaḥ kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्

nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमुखे तव पुत्रे तु शोकोपहतचेतसि भृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्

vimukhe tava putre tu śokopahatacetasi bhṛśodvigneṣu sainyeṣu dṛṣṭvā pārthasya vikramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यायमानेषु सैन्येषु दुःखं प्राप्तेषु भारत बलानां मथ्यमानानां श्रुत्वा निनदम् उत्तमम्

dhyāyamāneṣu sainyeṣu duḥkhaṃ prāpteṣu bhārata balānāṃ mathyamānānāṃ śrutvā ninadam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं प्रेक्ष्य संयुगे पतितान् रथनीडांश् च रथांश् चापि महात्मनाम्

abhijñānaṃ narendrāṇāṃ vikṛtaṃ prekṣya saṃyuge patitān rathanīḍāṃś ca rathāṃś cāpi mahātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रणे विनिहतान् नागान् दृष्ट्वा पत्तींश् च मारिष आयोधनं चातिघोरं रुद्रस्याक्रीडसंनिभम्

raṇe vinihatān nāgān dṛṣṭvā pattīṃś ca māriṣa āyodhanaṃ cātighoraṃ rudrasyākrīḍasaṃnibham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः कृपाविष्टः कृपो राजन् वयःशीलसमन्वितः

aprakhyātiṃ gatānāṃ tu rājñāṃ śatasahasraśaḥ kṛpāviṣṭaḥ kṛpo rājan vayaḥśīlasamanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्रवीत् तत्र तेजस्वी सो ऽभिसृत्य जनाधिपम् दुर्योधनं मन्युवशाद् वचनं वचनक्षमः

abravīt tatra tejasvī so 'bhisṛtya janādhipam duryodhanaṃ manyuvaśād vacanaṃ vacanakṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वा वक्ष्यामि कौरव श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचते ऽनघ

duryodhana nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi kaurava śrutvā kuru mahārāja yadi te rocate 'nagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न युद्धधर्माच् छ्रेयान् वै पन्था राजेन्द्र विद्यते यं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ

na yuddhadharmāc chreyān vai panthā rājendra vidyate yaṃ samāśritya yudhyante kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रेयो मातुलस् तथा संबन्धिबान्धवाश् चैव योध्या वै क्षत्रजीविना

putro bhrātā pitā caiva svasreyo mātulas tathā saṃbandhibāndhavāś caiva yodhyā vai kṣatrajīvinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वधे चैव परो धर्मस् तथाधर्मः पलायने ते स्म घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः

vadhe caiva paro dharmas tathādharmaḥ palāyane te sma ghorāṃ samāpannā jīvikāṃ jīvitārthinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र त्वां प्रतिवक्ष्यामि किं चिद् एव हितं वचः हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे

tatra tvāṃ prativakṣyāmi kiṃ cid eva hitaṃ vacaḥ hate bhīṣme ca droṇe ca karṇe caiva mahārathe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे

jayadrathe ca nihate tava bhrātṛṣu cānagha lakṣmaṇe tava putre ca kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषु भारं समासज्य राज्ये मतिम् अकुर्महि ते संत्यज्य तनूर् याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम्

yeṣu bhāraṃ samāsajya rājye matim akurmahi te saṃtyajya tanūr yātāḥ śūrā brahmavidāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं त्व् इह विनाभूता गुणवद्भिर् महारथैः कृपणं वर्तयिष्याम पातयित्वा नृपान् बहून्

vayaṃ tv iha vinābhūtā guṇavadbhir mahārathaiḥ kṛpaṇaṃ vartayiṣyāma pātayitvā nṛpān bahūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैर् अपि च जीवद्भिर् बीभत्सुर् अपराजितः कृष्णनेत्रो महाबाहुर् देवैर् अपि दुरासदः

sarvair api ca jīvadbhir bībhatsur aparājitaḥ kṛṣṇanetro mahābāhur devair api durāsadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रकार्मुकवज्राभम् इन्द्रकेतुम् इवोच्छ्रितम् वानरं केतुम् आसाद्य संचचाल महाचमूः

indrakārmukavajrābham indraketum ivocchritam vānaraṃ ketum āsādya saṃcacāla mahācamūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्यस्वनेन च गाण्डीवस्य च निर्घोषात् संहृष्यन्ति मनांसि नः

siṃhanādena bhīmasya pāñcajanyasvanena ca gāṇḍīvasya ca nirghoṣāt saṃhṛṣyanti manāṃsi naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरन्तीव महाविद्युन् मुष्णन्ति नयनप्रभाम् अलातम् इव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत

carantīva mahāvidyun muṣṇanti nayanaprabhām alātam iva cāviddhaṃ gāṇḍīvaṃ samadṛśyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद् धनुः दृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युद् अभ्रघनेष्व् इव

jāmbūnadavicitraṃ ca dhūyamānaṃ mahad dhanuḥ dṛśyate dikṣu sarvāsu vidyud abhraghaneṣv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उह्यमानश् च कृष्णेन वायुनेव बलाहकः तावकं तद् बलं राजन्न् अर्जुनो ऽस्त्रविदां वरः गहनं शिशिरे कक्षं ददाहाग्निर् इवोत्थितः

uhyamānaś ca kṛṣṇena vāyuneva balāhakaḥ tāvakaṃ tad balaṃ rājann arjuno 'stravidāṃ varaḥ gahanaṃ śiśire kakṣaṃ dadāhāgnir ivotthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाहमानम् अनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम् धनंजयम् अपश्याम चतुर्दन्तम् इव द्विपम्

gāhamānam anīkāni mahendrasadṛśaprabham dhanaṃjayam apaśyāma caturdantam iva dvipam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्षोभयन्तं सेनां ते त्रासयन्तं च पार्थिवान् धनंजयम् अपश्याम नलिनीम् इव कुञ्जरम्

vikṣobhayantaṃ senāṃ te trāsayantaṃ ca pārthivān dhanaṃjayam apaśyāma nalinīm iva kuñjaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रासयन्तं तथा योधान् धनुर् घोषेण पाण्डवम् भूय एनम् अपश्याम सिंहं मृगगणा इव

trāsayantaṃ tathā yodhān dhanur ghoṣeṇa pāṇḍavam bhūya enam apaśyāma siṃhaṃ mṛgagaṇā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वलोकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विरेजतुः

sarvalokamaheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām āmuktakavacau kṛṣṇau lokamadhye virejatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत संग्रामस्यातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि

adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata saṃgrāmasyātighorasya vadhyatāṃ cābhito yudhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुनेव विधूतानि तवानीकानि सर्वशः शरदम्भोदजालानि व्यशीर्यन्त समन्ततः

vāyuneva vidhūtāni tavānīkāni sarvaśaḥ śaradambhodajālāni vyaśīryanta samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां नावम् इव पर्यस्तां भ्रान्तवातां महार्णवे तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत्

tāṃ nāvam iva paryastāṃ bhrāntavātāṃ mahārṇave tava senāṃ mahārāja savyasācī vyakampayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व नु ते सूतपुत्रो ऽभूत् क्व नु द्रोणः सहानुगः अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश् च तथा क्व नु दुःशासनश् च भ्राता ते भ्रातृभिः सहितः क्व नु

kva nu te sūtaputro 'bhūt kva nu droṇaḥ sahānugaḥ ahaṃ kva ca kva cātmā te hārdikyaś ca tathā kva nu duḥśāsanaś ca bhrātā te bhrātṛbhiḥ sahitaḥ kva nu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाणगोचरसंप्राप्तं प्रेक्ष्य चैव जयद्रथम् संबन्धिनस् ते भ्रातॄंश् च सहायान् मातुलांस् तथा

bāṇagocarasaṃprāptaṃ prekṣya caiva jayadratham saṃbandhinas te bhrātṝṃś ca sahāyān mātulāṃs tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वान् विक्रम्य मिषतो लोकांश् चाक्रम्य मूर्धनि जयद्रथो हतो राजन् किं नु शेषम् उपास्महे

sarvān vikramya miṣato lokāṃś cākramya mūrdhani jayadratho hato rājan kiṃ nu śeṣam upāsmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को वेह स पुमान् अस्ति यो विजेष्यति पाण्डवम् तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मनः गाण्डीवस्य च निर्घोषो वीर्याणि हरते हि नः

ko veha sa pumān asti yo vijeṣyati pāṇḍavam tasya cāstrāṇi divyāni vividhāni mahātmanaḥ gāṇḍīvasya ca nirghoṣo vīryāṇi harate hi naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायका नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता

naṣṭacandrā yathā rātriḥ seneyaṃ hatanāyakā nāgabhagnadrumā śuṣkā nadīvākulatāṃ gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनः चरिष्यति महाबाहुः कक्षे ऽग्निर् इव संज्वलन्

dhvajinyāṃ hatanetrāyāṃ yatheṣṭaṃ śvetavāhanaḥ cariṣyati mahābāhuḥ kakṣe 'gnir iva saṃjvalan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्यकेश् चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोः दारयेत गिरीन् सर्वाञ् शोषयेत च सागरान्

sātyakeś caiva yo vego bhīmasenasya cobhayoḥ dārayeta girīn sarvāñ śoṣayeta ca sāgarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच वाक्यं यद् भीमः सभामध्ये विशां पते कृतं तत् सकलं तेन भूयश् चैव करिष्यति

uvāca vākyaṃ yad bhīmaḥ sabhāmadhye viśāṃ pate kṛtaṃ tat sakalaṃ tena bhūyaś caiva kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम् दुरासदं तथा गुप्तं गूढं गाण्डीवधन्वना

pramukhasthe tadā karṇe balaṃ pāṇḍavarakṣitam durāsadaṃ tathā guptaṃ gūḍhaṃ gāṇḍīvadhanvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युष्माभिस् तानि चीर्णानि यान्य् असाधूनि साधुषु अकारणकृतान्य् एव तेषां वः फलम् आगतम्

yuṣmābhis tāni cīrṇāni yāny asādhūni sādhuṣu akāraṇakṛtāny eva teṣāṃ vaḥ phalam āgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनो ऽर्थे त्वया लोको यत्नतः सर्व आहृतः स ते संशयितस् तात आत्मा च भरतर्षभ

ātmano 'rthe tvayā loko yatnataḥ sarva āhṛtaḥ sa te saṃśayitas tāta ātmā ca bharatarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्ष दुर्योधनात्मानम् आत्मा सर्वस्य भाजनम् भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम्

rakṣa duryodhanātmānam ātmā sarvasya bhājanam bhinne hi bhājane tāta diśo gacchati tadgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीयमानेन वै संधिः पर्येष्टव्यः समेन च विग्रहो वर्धमानेन नीतिर् एषा बृहस्पतेः

hīyamānena vai saṃdhiḥ paryeṣṭavyaḥ samena ca vigraho vardhamānena nītir eṣā bṛhaspateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्वबलशक्तितः अत्र ते पाण्डवैः सार्धं संधिं मन्ये क्षमं प्रभो

te vayaṃ pāṇḍuputrebhyo hīnāḥ svabalaśaktitaḥ atra te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saṃdhiṃ manye kṣamaṃ prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश् चावमन्यते स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान् न च श्रेयो ऽनुविन्दति

na jānīte hi yaḥ śreyaḥ śreyasaś cāvamanyate sa kṣipraṃ bhraśyate rājyān na ca śreyo 'nuvindati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि श्रेयः स्यान् न तु मौढ्येन राजन् गन्तुं पराभवम्

praṇipatya hi rājānaṃ rājyaṃ yadi labhemahi śreyaḥ syān na tu mauḍhyena rājan gantuṃ parābhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैचित्रवीर्यवचनात् कृपाशीलो युधिष्ठिरः विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च

vaicitravīryavacanāt kṛpāśīlo yudhiṣṭhiraḥ viniyuñjīta rājye tvāṃ govindavacanena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् ब्रूयाद् धि हृषीकेशो राजानम् अपराजितम् अर्जुनं भीमसेनं च सर्वं कुर्युर् असंशयम्

yad brūyād dhi hṛṣīkeśo rājānam aparājitam arjunaṃ bhīmasenaṃ ca sarvaṃ kuryur asaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं कौरवस्य ह धृतराष्ट्रस्य मन्ये ऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः

nātikramiṣyate kṛṣṇo vacanaṃ kauravasya ha dhṛtarāṣṭrasya manye 'haṃ nāpi kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् क्षमम् अहं मन्ये तव पार्थैर् अविग्रहम् न त्वा ब्रवीमि कार्पण्यान् न प्राणपरिरक्षणात् पथ्यं राजन् ब्रवीमि त्वां तत् परासुः स्मरिष्यसि

etat kṣamam ahaṃ manye tava pārthair avigraham na tvā bravīmi kārpaṇyān na prāṇaparirakṣaṇāt pathyaṃ rājan bravīmi tvāṃ tat parāsuḥ smariṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वृद्धो विलप्यैतत् कृपः शारद्वतो वचः दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य शुशोच च मुमोह च

iti vṛddho vilapyaitat kṛpaḥ śāradvato vacaḥ dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya śuśoca ca mumoha ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.