न खलु रजतज्ञानानुग्रहाय शुक्तिशकलज्ञानस्य गोचरो ऽपरः कल्प्यते । न च प्रत्यक्षादीनामनन्यगतित्वादनवकाशत्वम् । या खलु रजतादिविभ्रमाणां गतिः, सा तेषामपि । यदि तेषामुपचरितः कल्पितो वा विषयः, प्रत्यक्षादीनामपि तथा । अथासत्त्वात्तस्याविषया अविद्यमानार्थाः प्रत्यक्षादयो ऽप्येवम् । तस्मादविवक्षितार्थत्वमुपचरितार्थत्वं [क्क्स् ४३] वा गतिरुभयोरविशिष्टा । एतेनेदमपि पराकृतम्, यदाहुः -- शब्दस्य प्रमाणान्तरविरोधे दृष्टमुपचरितार्थत्वमविवक्षितार्थत्वं वा लोके । तस्मात्प्रत्यक्षादिविरोधे वेदान्तानां तथाभाव इति, प्रत्यक्षादिष्वपि तथा दर्शनादिति । यत्तु मुख्यत्वात्प्रतिष्ठितार्थैरपहतविषय आम्नाय इति । अत एव बाधकः, शुक्तिज्ञानवत् । न च तदनुसारेणार्थकल्पनामर्हति, अनपेक्षत्वात् । न, तदधीनमस्य प्रमाणत्वम् । न तैः संभूयकारित्वम्, नाम्नायस्य प्रत्यक्षादीनां चैकवाक्यभावः । परस्परानपेक्षो ह्युभयत्र बुद्ध्युत्पादः । तत्र परबलीयस्त्वं न्याय्यम् । यथोक्तम् -- ‘पूर्वात्परबलीयस्त्वं तत्र नाम प्रतीयताम् । अन्योन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म धियां भवेत्ऽ; ॥ यत्र त्वेकवाक्यतया संभूयकारित्वं तत्रानुपजातविरोधितया स्वरसवृत्त्या मुख्ये स्थिते, प्रथमया वृत्त्या तदेकवाक्यत्वं प्रतिपत्तुमशक्नुवन्ति तदपेक्षितार्थसमर्पणानुपपत्तेः परपदानि द्वितीयया वृत्त्या पूर्वापेक्षितमर्थं समर्पयन्त्येकवाक्यतासामर्थ्यादिति मुख्यबलीयस्त्वम् । यत्तु व्याकुलत्वादिति, तत्रोच्यते -- स्याद्व्याकुलत्वम्, यदि कर्मविधयो भेदप्रतिपादनपराः स्युः । ते तु सिद्धं भेदमुपाश्रित्य ‘इदमनेनेत्थं साधयेत्ऽ; इति पुरुषहितानुशासनप्रधानाः । स्यादेतत् । असति भेदे ऽंशत्रयप्रत्यस्तमयात्कुतो हितानुशासनम्? उच्यते -- यथा खलु श्येनादिषु ‘न हिंस्यात्सर्वा भूतानिऽ; इति प्रतिषेधात्साध्यांशप्रत्यस्तमये ऽप्यनुशासनम्, एवं सर्वत्र सर्वांशप्रत्यस्तमये ऽपि । तथा हि -- निषिद्धानर्थोदया कथं हिंसा साध्या स्यात्? अथ भवति कस्य चित्तीव्रक्रोधाक्रान्तस्वान्ततया समुद्धतध्वान्ततिरस्कृतविवेकविज्ञानस्यानर्थमप्यर्थत्वेन पश्यतः शास्त्रोपदेशमतिक्रामतः, तथा ज्योतिष्टोमादिषु निसर्गजाविद्योपदर्शिता अप्रतिबुद्धानां त्रयो ऽप्यंशाः, तानुपाश्रित्य तेषामनुशासनम् । प्रतिबुद्धास्तु कर्मविधिभिर्नानुशिष्यन्ते । यथा श्येनादिविधिभिरपजितक्रोधारातयः । तदेवं व्यवहारसिद्धभेदाश्रयेषु कर्मविधिषु यद्यपि भेदप्रतीतिरस्ति [क्क्स् ४४], तथापि तेषामतत्परत्वान् न तत्र प्रामाण्यं वृत्तान्तेष्विवार्थवादपदानाम् । तथा च कुतस्तैर्वेदान्तानां पराहतिः, वेदान्तैर्वा तेषाम्? अपि च प्रत्यक्षादिष्वेव पराहतिरुपलभ्यते, बाध्यबाधकभावदर्शनाद्रजतशुक्तिशकलादिज्ञानेषु, भेदाभेदप्रतीतेश्च सर्वत्र । तदेवं बलवत्त्वे ऽप्याम्नायस्य यो नाम मन्दधीर्लौकिकवचसां प्रत्यक्षादिविरोध उपचरितार्थत्वदर्शनाल्लोकवद्वेदे ऽपि शब्दवृत्तमिति मन्यते, यो वा निरूढनिबिडतया भेददर्शनान्धकारस्य प्रत्यक्षादीनामेव बलवत्त्वं मन्यते, लोकवचसां च तैर्बाधदर्शनात्, तत्प्रतिबोधनाय विरोधो निरस्यते, न हि यो नाम मन्दविषेण वृश्चिकेन दष्टो म्रियते, नासौ न चिकित्स्यत इति । तत्र प्रत्यक्षे त्रयः कल्पाः -- वस्तुस्वरूपविधिः वस्त्वन्तरस्य व्यवच्छेदः, उभयं वेत्ति, उभयस्मिन्नपि त्रैविध्यम् -- यौगपद्यम्, व्यवच्छेदपूर्वको विधिः, विधिपूर्वको व्यवच्छेद इति । तत्र वस्त्वन्तरव्यवच्छेदे उभयस्मिन् वा भेदः प्रत्यक्षगोचर इति भवति विरोधः । स्वरूपविधिमात्रे तु कस्यचिद्व्यवच्छेदेन शून्ये न भेदः प्रमाणार्थः, न हि व्यवच्छेदादृते भेदसिद्धिः । विधिमात्रव्यापारं च प्रत्यक्षम्, अतो न विरोधः कथमित्युच्यते -- लब्धरूपे क्वचित्किञ्चित्तादृग् एव निषिध्यते । विधानमन्तरेणातो न विषेधस्य संभवः
na khalu rajatajñānānugrahāya śuktiśakalajñānasya gocaro 'paraḥ kalpyate / na ca pratyakṣādīnāmananyagatitvādanavakāśatvam / yā khalu rajatādivibhramāṇāṃ gatiḥ, sā teṣāmapi / yadi teṣāmupacaritaḥ kalpito vā viṣayaḥ, pratyakṣādīnāmapi tathā / athāsattvāttasyāviṣayā avidyamānārthāḥ pratyakṣādayo 'pyevam / tasmādavivakṣitārthatvamupacaritārthatvaṃ [KKS 43] vā gatirubhayoraviśiṣṭā / etenedamapi parākṛtam, yadāhuḥ -- śabdasya pramāṇāntaravirodhe dṛṣṭamupacaritārthatvamavivakṣitārthatvaṃ vā loke / tasmātpratyakṣādivirodhe vedāntānāṃ tathābhāva iti, pratyakṣādiṣvapi tathā darśanāditi / yattu mukhyatvātpratiṣṭhitārthairapahataviṣaya āmnāya iti / ata eva bādhakaḥ, śuktijñānavat / na ca tadanusāreṇārthakalpanāmarhati, anapekṣatvāt / na, tadadhīnamasya pramāṇatvam / na taiḥ saṃbhūyakāritvam, nāmnāyasya pratyakṣādīnāṃ caikavākyabhāvaḥ / parasparānapekṣo hyubhayatra buddhyutpādaḥ / tatra parabalīyastvaṃ nyāyyam / yathoktam -- ‘pūrvātparabalīyastvaṃ tatra nāma pratīyatām / anyonyanirapekṣāṇāṃ yatra janma dhiyāṃ bhavet'; // yatra tvekavākyatayā saṃbhūyakāritvaṃ tatrānupajātavirodhitayā svarasavṛttyā mukhye sthite, prathamayā vṛttyā tadekavākyatvaṃ pratipattumaśaknuvanti tadapekṣitārthasamarpaṇānupapatteḥ parapadāni dvitīyayā vṛttyā pūrvāpekṣitamarthaṃ samarpayantyekavākyatāsāmarthyāditi mukhyabalīyastvam / yattu vyākulatvāditi, tatrocyate -- syādvyākulatvam, yadi karmavidhayo bhedapratipādanaparāḥ syuḥ / te tu siddhaṃ bhedamupāśritya ‘idamanenetthaṃ sādhayet'; iti puruṣahitānuśāsanapradhānāḥ / syādetat / asati bhede 'ṃśatrayapratyastamayātkuto hitānuśāsanam? ucyate -- yathā khalu śyenādiṣu ‘na hiṃsyātsarvā bhūtāni'; iti pratiṣedhātsādhyāṃśapratyastamaye 'pyanuśāsanam, evaṃ sarvatra sarvāṃśapratyastamaye 'pi / tathā hi -- niṣiddhānarthodayā kathaṃ hiṃsā sādhyā syāt? atha bhavati kasya cittīvrakrodhākrāntasvāntatayā samuddhatadhvāntatiraskṛtavivekavijñānasyānarthamapyarthatvena paśyataḥ śāstropadeśamatikrāmataḥ, tathā jyotiṣṭomādiṣu nisargajāvidyopadarśitā apratibuddhānāṃ trayo 'pyaṃśāḥ, tānupāśritya teṣāmanuśāsanam / pratibuddhāstu karmavidhibhirnānuśiṣyante / yathā śyenādividhibhirapajitakrodhārātayaḥ / tadevaṃ vyavahārasiddhabhedāśrayeṣu karmavidhiṣu yadyapi bhedapratītirasti [KKS 44], tathāpi teṣāmatatparatvān na tatra prāmāṇyaṃ vṛttānteṣvivārthavādapadānām / tathā ca kutastairvedāntānāṃ parāhatiḥ, vedāntairvā teṣām? api ca pratyakṣādiṣveva parāhatirupalabhyate, bādhyabādhakabhāvadarśanādrajataśuktiśakalādijñāneṣu, bhedābhedapratīteśca sarvatra / tadevaṃ balavattve 'pyāmnāyasya yo nāma mandadhīrlaukikavacasāṃ pratyakṣādivirodha upacaritārthatvadarśanāllokavadvede 'pi śabdavṛttamiti manyate, yo vā nirūḍhanibiḍatayā bhedadarśanāndhakārasya pratyakṣādīnāmeva balavattvaṃ manyate, lokavacasāṃ ca tairbādhadarśanāt, tatpratibodhanāya virodho nirasyate, na hi yo nāma mandaviṣeṇa vṛścikena daṣṭo mriyate, nāsau na cikitsyata iti / tatra pratyakṣe trayaḥ kalpāḥ -- vastusvarūpavidhiḥ vastvantarasya vyavacchedaḥ, ubhayaṃ vetti, ubhayasminnapi traividhyam -- yaugapadyam, vyavacchedapūrvako vidhiḥ, vidhipūrvako vyavaccheda iti / tatra vastvantaravyavacchede ubhayasmin vā bhedaḥ pratyakṣagocara iti bhavati virodhaḥ / svarūpavidhimātre tu kasyacidvyavacchedena śūnye na bhedaḥ pramāṇārthaḥ, na hi vyavacchedādṛte bhedasiddhiḥ / vidhimātravyāpāraṃ ca pratyakṣam, ato na virodhaḥ kathamityucyate -- labdharūpe kvacitkiñcittādṛg eva niṣidhyate / vidhānamantareṇāto na viṣedhasya saṃbhavaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.