यदि चक्षुषा संप्रयुक्तं शुक्तिशकलं ‘न रजतम्ऽ; इति प्रतीयात्, रजतं वा तथा, न शुक्तिकाशकल आदित्सया प्रवर्तेत रजतार्थी, तस्य ‘रजतम्ऽ; [क्क्स् १३८] इत्यनवगतेर्लोष्टादिवत् । न च स्मर्यमाणे रजते सा प्रवृत्तिः, तद्देशासंनिधेः । न हि प्रतीतिमुपगते ऽपि वस्तुनि यत्र तस्यासंनिधिस्तत्र तेनार्थी प्रवर्तते । स्यादेतत् -- रजतस्य प्रतीतेरसंनिधेश्चाप्रतीतेस्तत्र प्रवृत्तिः । तन्न, शुक्तिकाशकल एव प्रवृत्तेः । तत्रैव तु प्रवृत्तिस्तत्संनिधिनिबन्धना । रजतमात्रप्रतीतेः स्मृतिविवेकशून्यत्वाच्च प्रवृत्तिरन्यत्रापि स्यात्, असंनिधानाग्रहणस्य तत्राप्यविशेषात् । अथ मतम् -- अन्यदेशेषु वस्तुषु सविशेषप्रत्यक्षावगतेषु रजताद्विवेकग्रहणादप्रवृत्तिः, शुक्तिकाशकले तु रजतसाधारणशुक्लभास्वररूपमात्रप्रतीतेर्विशेषात्प्रत्ययाच्च स्मृतिविपरिवर्तिनो रजताद्विवेकग्रहणात्प्रवृत्तिः । एवमप्यदृष्टेषु लोकादिषु ततो ऽन्यतानवधारणात्प्रवृत्तिः स्यात् । अथ न तेषु रजतावगमः, इतरत्रापि न । भावे वा विपरीता ख्यातिरभ्युपगता स्यात् । अथादृष्टत्वादेवादृष्टेषु न प्रवर्तते, शुक्तावपि न प्रवर्तेत । ननु यत्तु तथा रजतरूपम्, न तेनावगमः । स यथा चक्षुषासंप्रयुक्तस्य नास्ति, तथा संप्रयुक्ताया अपि शुक्तेः । यदि मन्येत -- दृश्यमानस्मर्यमाणयोगविवेकाच्चक्षुःसंप्रयुक्त एव प्रवर्तते, नेतरस्मिन् । तत्रापीदं विचार्यम् -- विवेकग्रहणस्य विवेककृतो ऽभावात्संनिधिप्रतीतेरभेदबोधस्ततो वा प्रवृत्तिः, भेदावबोधाभावमात्राद्वा? पूर्वस्मिन्विपर्ययः, उत्तरस्मिन् दृश्यमानादृश्यमानयोः संप्रयुक्तासंप्रयुक्तयोर्वा न विशेषः, भेदाग्रहणस्य तुल्यत्वात् । न हीन्द्रियसंयोगस्य दर्शनस्य वा कश्चिदग्रह उपयोगः, अभूतसमारोपे त्वस्ति । न कथञ्चिदगृहीते ऽसंप्रयुक्ते वैन्द्रियकः समारोप उपपद्यते । स्मृतं प्रत्यक्षतो भिन्नं स्वज्ञानादेव चेत्कुतः । [क्क्स् १३९] अविवेको ऽन्यथा तु स्यात्सदा सामान्यदर्शने
yadi cakṣuṣā saṃprayuktaṃ śuktiśakalaṃ ‘na rajatam'; iti pratīyāt, rajataṃ vā tathā, na śuktikāśakala āditsayā pravarteta rajatārthī, tasya ‘rajatam'; [KKS 138] ityanavagaterloṣṭādivat / na ca smaryamāṇe rajate sā pravṛttiḥ, taddeśāsaṃnidheḥ / na hi pratītimupagate 'pi vastuni yatra tasyāsaṃnidhistatra tenārthī pravartate / syādetat -- rajatasya pratīterasaṃnidheścāpratītestatra pravṛttiḥ / tanna, śuktikāśakala eva pravṛtteḥ / tatraiva tu pravṛttistatsaṃnidhinibandhanā / rajatamātrapratīteḥ smṛtivivekaśūnyatvācca pravṛttiranyatrāpi syāt, asaṃnidhānāgrahaṇasya tatrāpyaviśeṣāt / atha matam -- anyadeśeṣu vastuṣu saviśeṣapratyakṣāvagateṣu rajatādvivekagrahaṇādapravṛttiḥ, śuktikāśakale tu rajatasādhāraṇaśuklabhāsvararūpamātrapratīterviśeṣātpratyayācca smṛtiviparivartino rajatādvivekagrahaṇātpravṛttiḥ / evamapyadṛṣṭeṣu lokādiṣu tato 'nyatānavadhāraṇātpravṛttiḥ syāt / atha na teṣu rajatāvagamaḥ, itaratrāpi na / bhāve vā viparītā khyātirabhyupagatā syāt / athādṛṣṭatvādevādṛṣṭeṣu na pravartate, śuktāvapi na pravarteta / nanu yattu tathā rajatarūpam, na tenāvagamaḥ / sa yathā cakṣuṣāsaṃprayuktasya nāsti, tathā saṃprayuktāyā api śukteḥ / yadi manyeta -- dṛśyamānasmaryamāṇayogavivekāccakṣuḥsaṃprayukta eva pravartate, netarasmin / tatrāpīdaṃ vicāryam -- vivekagrahaṇasya vivekakṛto 'bhāvātsaṃnidhipratīterabhedabodhastato vā pravṛttiḥ, bhedāvabodhābhāvamātrādvā? pūrvasminviparyayaḥ, uttarasmin dṛśyamānādṛśyamānayoḥ saṃprayuktāsaṃprayuktayorvā na viśeṣaḥ, bhedāgrahaṇasya tulyatvāt / na hīndriyasaṃyogasya darśanasya vā kaścidagraha upayogaḥ, abhūtasamārope tvasti / na kathañcidagṛhīte 'saṃprayukte vaindriyakaḥ samāropa upapadyate / smṛtaṃ pratyakṣato bhinnaṃ svajñānādeva cetkutaḥ / [KKS 139] aviveko 'nyathā tu syātsadā sāmānyadarśane
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.