Brahmasiddhi 2

संप्रति तु -- कार्य एवार्थे वेदस्य प्रामाण्यम्, न भूतरूपे । एवं ह्युक्तम् -- ‘चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मःऽ; । चोदनाप्रमाणको वेदार्थ इति यावत् । चोदना च प्रवर्तकं वचनम्, तस्मात्कार्ये ऽर्थे वेदः प्रमाणम् । वेदान्तानामपि तु प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रमाणभाजां तन्मुखेन तदनुगतभूतात्मतत्त्वविषयबोधकत्वम् । अतस्ते ऽपि कार्यनिष्ठतां नातिवर्तन्ते । तथा च कथं तर्हि मन्त्रार्थवादाः सोपनिषत्का इत्याशङ्क्य ‘चोदना हि भूतं भवन्तम्ऽ; इत्याद्युक्तम् । एतदुक्तं भवति -- कार्यमर्थमवगमयन्ती चोदनैव भूतादिकमप्यर्थमवगमयतीति -- ये मन्यन्ते तत्प्रतिबोधनाय प्रयत्यते । तिस्रश्च प्रतिपत्तयो ब्रह्मणि । प्रथमा तावच्छब्दात्, अन्या शब्दात्प्रतिपद्य तत्सन्तानवती ध्यानभावनोपासनादिशब्दवाच्या, अन्या ततो लब्धनिष्पत्तिर्विगलितनिखिलविकल्पा साक्षात्करणरूपा । तत्र प्रथमामधिकृत्योच्यते -- शब्दाद्यदात्मविज्ञानं तन्न तावद्विधीयते । भवत्यधीतवेदस्य तद्धि कर्मावबोधवत्

saṃprati tu -- kārya evārthe vedasya prāmāṇyam, na bhūtarūpe / evaṃ hyuktam -- ‘codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ'; / codanāpramāṇako vedārtha iti yāvat / codanā ca pravartakaṃ vacanam, tasmātkārye 'rthe vedaḥ pramāṇam / vedāntānāmapi tu pratipattikartavyatāpramāṇabhājāṃ tanmukhena tadanugatabhūtātmatattvaviṣayabodhakatvam / ataste 'pi kāryaniṣṭhatāṃ nātivartante / tathā ca kathaṃ tarhi mantrārthavādāḥ sopaniṣatkā ityāśaṅkya ‘codanā hi bhūtaṃ bhavantam'; ityādyuktam / etaduktaṃ bhavati -- kāryamarthamavagamayantī codanaiva bhūtādikamapyarthamavagamayatīti -- ye manyante tatpratibodhanāya prayatyate / tisraśca pratipattayo brahmaṇi / prathamā tāvacchabdāt, anyā śabdātpratipadya tatsantānavatī dhyānabhāvanopāsanādiśabdavācyā, anyā tato labdhaniṣpattirvigalitanikhilavikalpā sākṣātkaraṇarūpā / tatra prathamāmadhikṛtyocyate -- śabdādyadātmavijñānaṃ tanna tāvadvidhīyate / bhavatyadhītavedasya taddhi karmāvabodhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणो हि प्रमाणान्तरानधिगमनीयरूपत्वाच्छब्दाधिगम्यस्वभावविषयं ज्ञानं विधेयम् । तत्र यच्छब्दादेव ज्ञानं तदविधेयम्, विधिमन्तरेण भावात्कर्मावबोधवत् । यथैव ‘स्वर्गकामो यजेतऽ; इति श्रुतवाक्यस्य वाक्यार्थावबोधस्तद्वाक्यप्रामाण्यादेव भवति, न विध्यन्तरमपेक्षते, तथात्मस्वरूपाभिधायिवाक्यप्रामाण्यादात्मावबोधो विध्यनपेक्षः [क्क्स् ७५] संजायते, सति प्रमाणे तत्सामर्थ्येनैव प्रमेयबोधोत्पत्तेः । न खलु सोपकरणे समग्रे प्रमाणे सतीच्छापि पुरुषस्यापेक्ष्यते ज्ञानं प्रति, अनिष्टानामप्यवबोधात्, प्रागेव विधिः । तामेव विधेरनपेक्षतां कर्मावबोधे दर्शयति -- स्वर्गकामो यजेतेति बोधे ऽस्मिन्न व्यपेक्ष्यते । विधिरन्यो ऽनवस्थानान्नायं कर्मव्यवस्थितेः

brahmaṇo hi pramāṇāntarānadhigamanīyarūpatvācchabdādhigamyasvabhāvaviṣayaṃ jñānaṃ vidheyam / tatra yacchabdādeva jñānaṃ tadavidheyam, vidhimantareṇa bhāvātkarmāvabodhavat / yathaiva ‘svargakāmo yajeta'; iti śrutavākyasya vākyārthāvabodhastadvākyaprāmāṇyādeva bhavati, na vidhyantaramapekṣate, tathātmasvarūpābhidhāyivākyaprāmāṇyādātmāvabodho vidhyanapekṣaḥ [KKS 75] saṃjāyate, sati pramāṇe tatsāmarthyenaiva prameyabodhotpatteḥ / na khalu sopakaraṇe samagre pramāṇe satīcchāpi puruṣasyāpekṣyate jñānaṃ prati, aniṣṭānāmapyavabodhāt, prāgeva vidhiḥ / tāmeva vidheranapekṣatāṃ karmāvabodhe darśayati -- svargakāmo yajeteti bodhe 'sminna vyapekṣyate / vidhiranyo 'navasthānānnāyaṃ karmavyavasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कर्मविधिवाक्यार्थज्ञानप्रवृत्तौ विधिरपेक्ष्यते ऽन्यः, न तद्गत एव वा । अन्यस्मिन्ननवस्थादोषात्, तदर्थज्ञाने ऽपि विध्यन्तरस्यापेक्षणीयत्वात्, तद्गतस्य च कर्मविषयत्वेन तद्बोधं विधातुमसामर्थ्यात् । ननु यथैषां ग्रहणे विध्यन्तरमपेक्ष्यते ‘स्वाध्यायो ऽध्येतव्यःऽ; इति, न चानवस्था, तद्वत्तदर्थबोधे ऽपि स्यात् । अस्ति च विधिः -- ‘वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यःऽ; इति । विषम उपन्यासः -- अप्रवृत्तो ऽपि हि स्वाध्यायाध्ययनविधिवाक्याध्ययने पुरुषान्तराधीतात्ततस्तस्य चान्येषां च वाक्यानामध्ययने प्रवर्तते, शाखान्तरीयाङ्गोपसंहार इव श्रवणमात्रात् । न खलु स्वाधीतमेव वाक्यं प्रवर्तयति । यथैकस्तथा पुरुषान्तराण्यपि, अनादित्वाद्वेदवत्तदध्ययनस्यापि । अनवबुद्धार्थस्त्ववबोधविधिर्नावबोधे प्रवर्तयति । तदर्थबोधश्चेद्विध्यपेक्षः, न तत्र स एव प्रवर्तयति, अनवबुद्धार्थत्वात् । इतरेतराश्रयं स्यात् -- तदर्थबोधात्प्रवृत्तिः, प्रवृत्तस्य च तदर्थबोध इति । तस्माद्विध्यन्तरमपेक्षितव्यमित्यनवस्था । न च ‘वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यःऽइत्यपूर्वार्थविधिः । ‘दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्ऽ; इति न्यायप्राप्तो ऽर्थः प्रदर्श्यते । अथाप्येष विधिः, स्वाध्यायाध्ययनविधिनार्थाक्षिप्तमर्थज्ञानं नोच्येत ( ज्ञानमुच्येत - एदितिओन्, अल्तेर्नतिवे रेअदिन्ग् इन् तत्त्वसमीक्षा), तथापि ब्रह्मस्वरूपाभिधायिवेदवाक्यप्रभवे बोधे न पृथग्विधिरपेक्षितव्यः, कर्मविधिवाक्यवत् । यथैव ‘स्वर्गकामो यजेतऽ; इति सामान्यविधिना सिद्धे नान्यो ऽपेक्ष्यते, अनवस्थानात्, सत्यपि विधावन्यस्यापेक्षणात्, [क्क्स् ७६] न चैतद्गत एव, कर्मविषयत्वात् । एवं तत्त्वप्रतिपत्तिपरेष्वपि वाक्येषु न विधिरपेक्षितव्यः, वाक्यसामर्थ्यादेव तत्त्वबोधोत्पादादिति । इतश्च -- फलं विधेयावगमात्प्रवृत्तिश्चोत्तरा विधेः । अन्योन्यसंश्रयान्नैष शाब्दो बोधः स नो परः

na karmavidhivākyārthajñānapravṛttau vidhirapekṣyate 'nyaḥ, na tadgata eva vā / anyasminnanavasthādoṣāt, tadarthajñāne 'pi vidhyantarasyāpekṣaṇīyatvāt, tadgatasya ca karmaviṣayatvena tadbodhaṃ vidhātumasāmarthyāt / nanu yathaiṣāṃ grahaṇe vidhyantaramapekṣyate ‘svādhyāyo 'dhyetavyaḥ'; iti, na cānavasthā, tadvattadarthabodhe 'pi syāt / asti ca vidhiḥ -- ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ'; iti / viṣama upanyāsaḥ -- apravṛtto 'pi hi svādhyāyādhyayanavidhivākyādhyayane puruṣāntarādhītāttatastasya cānyeṣāṃ ca vākyānāmadhyayane pravartate, śākhāntarīyāṅgopasaṃhāra iva śravaṇamātrāt / na khalu svādhītameva vākyaṃ pravartayati / yathaikastathā puruṣāntarāṇyapi, anāditvādvedavattadadhyayanasyāpi / anavabuddhārthastvavabodhavidhirnāvabodhe pravartayati / tadarthabodhaścedvidhyapekṣaḥ, na tatra sa eva pravartayati, anavabuddhārthatvāt / itaretarāśrayaṃ syāt -- tadarthabodhātpravṛttiḥ, pravṛttasya ca tadarthabodha iti / tasmādvidhyantaramapekṣitavyamityanavasthā / na ca ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ'ityapūrvārthavidhiḥ / ‘dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanam'; iti nyāyaprāpto 'rthaḥ pradarśyate / athāpyeṣa vidhiḥ, svādhyāyādhyayanavidhinārthākṣiptamarthajñānaṃ nocyeta ( jñānamucyeta - edition, alternative reading in Tattvasamīkṣā), tathāpi brahmasvarūpābhidhāyivedavākyaprabhave bodhe na pṛthagvidhirapekṣitavyaḥ, karmavidhivākyavat / yathaiva ‘svargakāmo yajeta'; iti sāmānyavidhinā siddhe nānyo 'pekṣyate, anavasthānāt, satyapi vidhāvanyasyāpekṣaṇāt, [KKS 76] na caitadgata eva, karmaviṣayatvāt / evaṃ tattvapratipattipareṣvapi vākyeṣu na vidhirapekṣitavyaḥ, vākyasāmarthyādeva tattvabodhotpādāditi / itaśca -- phalaṃ vidheyāvagamātpravṛttiścottarā vidheḥ / anyonyasaṃśrayānnaiṣa śābdo bodhaḥ sa no paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दादवगम्य विधेयं या प्रवृत्तिः सा विधेः प्रयोजनम्, न तु शब्दप्रभवो विधेयावगम एव, अन्योन्यसंश्रयात् -- अवगते शब्दार्थे प्रवृत्तेः, प्रवृत्तस्य चावगमात् । शब्दार्थबोधादेव वा शब्दार्थबोध इत्यात्माश्रयः । अन्योन्यसंश्रयस्तु तुल्यानुपपत्तित्वादुक्तः । यस्तु तत्त्वावबोधपराद्वाक्यात्तत्त्वावबोधः, नासौ शब्दार्थबोधात्पराचीनः, किन्तु स एवेति । अपि च जाते बोधे न प्रवर्त्यो नतरां खल्वबोधके । शब्दे न (शब्देन - एदितिओन्) निश्चये तस्मादन्यस्मादन्यवाञ्छनम्

śabdādavagamya vidheyaṃ yā pravṛttiḥ sā vidheḥ prayojanam, na tu śabdaprabhavo vidheyāvagama eva, anyonyasaṃśrayāt -- avagate śabdārthe pravṛtteḥ, pravṛttasya cāvagamāt / śabdārthabodhādeva vā śabdārthabodha ityātmāśrayaḥ / anyonyasaṃśrayastu tulyānupapattitvāduktaḥ / yastu tattvāvabodhaparādvākyāttattvāvabodhaḥ, nāsau śabdārthabodhātparācīnaḥ, kintu sa eveti / api ca jāte bodhe na pravartyo natarāṃ khalvabodhake / śabde na (śabdena - edition) niścaye tasmādanyasmādanyavāñchanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदपादि चेत् ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्ऽ; इत्युपक्रमात् ‘तत्त्वमसिऽइत्यन्ताद्वाक्यादात्मतत्त्वावबोधः, पदानां परस्परान्वितार्थत्वात्, किमन्यद्विधिः करिष्यति? न प्रवृत्त एव प्रवर्त्यः । अथ पदार्थसमन्वयमात्रान्न तत्त्वबोधोत्पादः, सुतरामप्रवर्त्यः । शाब्दस्य तत्त्वावबोधस्यासंभवात् । स्यादेतत् -- उत्पन्ने ऽपि तत्त्वावभासे शब्दात्, निश्चये प्रवर्त्यः ‘एवमिदम्ऽ; इति । तन्न । यदि तस्माच्छब्दान्निश्चयः, स जात एव । अथान्यतो निश्चयः, अन्यवाञ्छनं प्रमाणान्तरापेक्षा, न तत्र तत्त्वनिश्चयनिबन्धनं शब्दः स्यात् । एवं तावन्न तत्त्वनिश्चयाय विधिरर्थ्यते । अथाविवक्षितार्थत्वनिवृत्त्यै प्रार्थ्यते विधिः । अर्थो ज्ञातव्य इत्युक्ते ज्ञेयः स्यान्नाविवक्षितः

udapādi cet ‘sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam'; ityupakramāt ‘tattvamasi'ityantādvākyādātmatattvāvabodhaḥ, padānāṃ parasparānvitārthatvāt, kimanyadvidhiḥ kariṣyati? na pravṛtta eva pravartyaḥ / atha padārthasamanvayamātrānna tattvabodhotpādaḥ, sutarāmapravartyaḥ / śābdasya tattvāvabodhasyāsaṃbhavāt / syādetat -- utpanne 'pi tattvāvabhāse śabdāt, niścaye pravartyaḥ ‘evamidam'; iti / tanna / yadi tasmācchabdānniścayaḥ, sa jāta eva / athānyato niścayaḥ, anyavāñchanaṃ pramāṇāntarāpekṣā, na tatra tattvaniścayanibandhanaṃ śabdaḥ syāt / evaṃ tāvanna tattvaniścayāya vidhirarthyate / athāvivakṣitārthatvanivṛttyai prārthyate vidhiḥ / artho jñātavya ityukte jñeyaḥ syānnāvivakṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यपि वाक्यादर्थोपप्लवे तात्पर्यं दुर्लभम्, भूतार्थपरस्य वैयर्थ्यात् । सांशयिकत्वं वा, अतात्पर्यस्यापि दर्शनाज्जपमन्त्रेषु । विधौ तु सत्यर्थज्ञानस्य चोदितत्वान्नार्थो ऽविवक्षितो भवितुमर्हति । तस्माद्विवक्षितार्थत्वाय विधिः प्रार्थ्यः । तद्वार्तमर्थपरता शब्दानां लोकवेदयोः । ‘अविशिष्टस्तु वाक्यार्थऽ; इत्युत्सर्गवती यतः

satyapi vākyādarthopaplave tātparyaṃ durlabham, bhūtārthaparasya vaiyarthyāt / sāṃśayikatvaṃ vā, atātparyasyāpi darśanājjapamantreṣu / vidhau tu satyarthajñānasya coditatvānnārtho 'vivakṣito bhavitumarhati / tasmādvivakṣitārthatvāya vidhiḥ prārthyaḥ / tadvārtamarthaparatā śabdānāṃ lokavedayoḥ / ‘aviśiṣṭastu vākyārtha'; ityutsargavatī yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औत्सर्गिकः शब्दानामर्थं प्रति शेषभावः । निमित्तान्तरात्तु स्वरूपप्रधानत्वमविवक्षितार्थत्वमपवादो लोके । तथा वेदे ऽपि, लोकावगम्यत्वाच्छब्दसामर्थ्यस्य । तदुक्तम् -- ‘अविशिष्टस्तु वाक्यार्थःऽ; इति । अपि च दृष्टार्थता च स्वाध्यायविधेरत्र न भिद्यते । भवेदितरथा कृत्स्नः स विध्यर्थो ऽविवक्षितः

autsargikaḥ śabdānāmarthaṃ prati śeṣabhāvaḥ / nimittāntarāttu svarūpapradhānatvamavivakṣitārthatvamapavādo loke / tathā vede 'pi, lokāvagamyatvācchabdasāmarthyasya / taduktam -- ‘aviśiṣṭastu vākyārthaḥ'; iti / api ca dṛṣṭārthatā ca svādhyāyavidheratra na bhidyate / bhaveditarathā kṛtsnaḥ sa vidhyartho 'vivakṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव कर्मविधीनां ‘दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्ऽ; इति नाविवक्षितार्थानामध्ययनात्फलान्तरकल्पना तथा दृष्टत्वादात्मतत्त्वावबोधस्य वेदान्तानाम् । न च भूतार्थप्रतिपत्तौ वैयर्थ्यमिति वक्ष्यते । प्रतिपत्तिविधौ च तुल्यम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । अन्यथा सह विधायकेन कृत्स्नस्याविवक्षितार्थता स्यात् । यतो विधायकशब्दनिबन्धनमन्येषां विवक्षितार्थत्वम्, विधायकस्य तु न तन्निबन्धनमस्ति । एवं च तस्याविवक्षितार्थत्वे इतरे ऽपि तथा स्युः । अथ विधायकः प्रकृत्या दृष्टार्थत्वेन चार्थपरः, इतरे ऽपि तथेति व्यर्थो ऽसौ विधिः । ज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धये विधिरिष्यते । सर्वत्र पुरुषार्थत्वं विधेरित्यप्यपेशलम्

yathaiva karmavidhīnāṃ ‘dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanam'; iti nāvivakṣitārthānāmadhyayanātphalāntarakalpanā tathā dṛṣṭatvādātmatattvāvabodhasya vedāntānām / na ca bhūtārthapratipattau vaiyarthyamiti vakṣyate / pratipattividhau ca tulyam / avaśyaṃ caitadevaṃ vijñeyam / anyathā saha vidhāyakena kṛtsnasyāvivakṣitārthatā syāt / yato vidhāyakaśabdanibandhanamanyeṣāṃ vivakṣitārthatvam, vidhāyakasya tu na tannibandhanamasti / evaṃ ca tasyāvivakṣitārthatve itare 'pi tathā syuḥ / atha vidhāyakaḥ prakṛtyā dṛṣṭārthatvena cārthaparaḥ, itare 'pi tatheti vyartho 'sau vidhiḥ / jñānasya puruṣārthatvasiddhaye vidhiriṣyate / sarvatra puruṣārthatvaṃ vidherityapyapeśalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्यधीनः पुरुषार्थसाधनतावबोधः, तच्छब्दतो लब्धजन्मनो ऽप्यात्मतत्त्वावबोधस्य पुरुषार्थसाधनत्वावगमो विधेरित्येतदपि न शोभनम् । ज्ञेयाभिव्याप्तितो यस्मान्न विज्ञानात्फलान्तरम् । इष्यते मोक्ष इति चेत्साध्यस्तत्त्वच्युतेर्न सः

vidhyadhīnaḥ puruṣārthasādhanatāvabodhaḥ, tacchabdato labdhajanmano 'pyātmatattvāvabodhasya puruṣārthasādhanatvāvagamo vidherityetadapi na śobhanam / jñeyābhivyāptito yasmānna vijñānātphalāntaram / iṣyate mokṣa iti cetsādhyastattvacyuterna saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्रा ज्ञेयाभिव्याप्तिः, ज्ञातारं प्रति तस्य प्रकाशनम् (प्रकाशता - एदितिओन्) -- न त्वदृष्टं कालान्तरभावि, यदर्थो विधिः स्यात् । स्यादेतत् -- आत्मज्ञानस्य फलान्तरमपीष्यते मोक्षः । तन्न, असाध्यत्वात् । न हेतुजन्यो ऽसौ मोक्षः, तत्त्वच्युतेः । कार्यत्वे विनाशात्तस्य पुनःसंसारात् । आत्यन्तिकी च संसारनिवृत्तिर्मोक्ष इत्युच्यते । ननु कार्यो ऽपि नाशो न नश्यति । सत्यम्, भावरूपं तु मोक्षं निरतिशयानन्दलक्षणं निरतिशयैश्वर्यलक्षणं चाभिप्रेत्यैतदुच्यते, भावस्य कार्यस्य विनाशेनाविनाभावात् । आगामिशरीरेन्द्रियबुद्धिसंयोगाभावस्य प्रागभावस्य कार्यत्वमनुपपन्नमेव । बन्धहेतुनिवृत्तिस्तु यद्यपि कार्या, कार्यत्वे ऽपि च नास्या अनित्यत्वप्रसङ्गः, तथापि नासौ तत्त्वज्ञानात्पृथगिति न तेन साध्या । अविद्या हि बन्धहेतुः, तत्त्वज्ञानोदय एव च तन्निवृत्तिः । अथवा ‘परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणावतिष्ठतेऽ; इति स्वरूपस्थितिर्मुक्तिरुक्ता । साध्यत्वे च न स्वरूपस्थितिः स्यात् । अतो मोक्षत्वाच्च्यवेत । यत्तु -- ‘न स (न च --एदितिओन्) पुनरावर्ततेऽ; इति श्रुतेः प्रामाण्यात्कार्यस्यापि मोक्षस्य नित्यत्वमिति, दृष्टविपरीतमपि तदाश्रीयेत, अनन्यगतित्वे श्रुतेः । यदा तु विदितात्मतत्त्वस्याद्वयं विशुद्धप्रकाशमात्मानं पश्यतः समुत्खातायामनवयवेनाविद्यायां हेत्वभावात्पुनर्बन्धस्यासंभाव्यत्वात्प्राप्तमेवार्थं वर्तमानापदेशादनुवदति श्रुतिरर्थवादत्वेन, तदा कुतस्तत्प्रामाण्यादनन्तफलत्वम्? तथा हि -- वर्तमानापदेशादेव नापुनरावृत्तिः साध्यत्वेनावगम्यते । न च कामोपबन्धो ऽस्ति, यतः साध्यता गम्येत । तस्मादर्थवादः । अर्थवादादपि च या फलकल्पना, सापि ज्ञाने ज्ञेयतत्त्वावभासदृष्टफलनिराकाङ्क्षे ऽनुपपन्ना । पुरुषार्थता चास्य वक्ष्यत इति । अन्ये पुनराहुः -- विधेर्विना कार्यशून्यं भूतार्थमनुवादकम् । वचः स्यादनुवादश्च प्रमाणान्तरगोचरे

jñātrā jñeyābhivyāptiḥ, jñātāraṃ prati tasya prakāśanam (prakāśatā - edition) -- na tvadṛṣṭaṃ kālāntarabhāvi, yadartho vidhiḥ syāt / syādetat -- ātmajñānasya phalāntaramapīṣyate mokṣaḥ / tanna, asādhyatvāt / na hetujanyo 'sau mokṣaḥ, tattvacyuteḥ / kāryatve vināśāttasya punaḥsaṃsārāt / ātyantikī ca saṃsāranivṛttirmokṣa ityucyate / nanu kāryo 'pi nāśo na naśyati / satyam, bhāvarūpaṃ tu mokṣaṃ niratiśayānandalakṣaṇaṃ niratiśayaiśvaryalakṣaṇaṃ cābhipretyaitaducyate, bhāvasya kāryasya vināśenāvinābhāvāt / āgāmiśarīrendriyabuddhisaṃyogābhāvasya prāgabhāvasya kāryatvamanupapannameva / bandhahetunivṛttistu yadyapi kāryā, kāryatve 'pi ca nāsyā anityatvaprasaṅgaḥ, tathāpi nāsau tattvajñānātpṛthagiti na tena sādhyā / avidyā hi bandhahetuḥ, tattvajñānodaya eva ca tannivṛttiḥ / athavā ‘paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇāvatiṣṭhate'; iti svarūpasthitirmuktiruktā / sādhyatve ca na svarūpasthitiḥ syāt / ato mokṣatvāccyaveta / yattu -- ‘na sa (na ca --edition) punarāvartate'; iti śruteḥ prāmāṇyātkāryasyāpi mokṣasya nityatvamiti, dṛṣṭaviparītamapi tadāśrīyeta, ananyagatitve śruteḥ / yadā tu viditātmatattvasyādvayaṃ viśuddhaprakāśamātmānaṃ paśyataḥ samutkhātāyāmanavayavenāvidyāyāṃ hetvabhāvātpunarbandhasyāsaṃbhāvyatvātprāptamevārthaṃ vartamānāpadeśādanuvadati śrutirarthavādatvena, tadā kutastatprāmāṇyādanantaphalatvam? tathā hi -- vartamānāpadeśādeva nāpunarāvṛttiḥ sādhyatvenāvagamyate / na ca kāmopabandho 'sti, yataḥ sādhyatā gamyeta / tasmādarthavādaḥ / arthavādādapi ca yā phalakalpanā, sāpi jñāne jñeyatattvāvabhāsadṛṣṭaphalanirākāṅkṣe 'nupapannā / puruṣārthatā cāsya vakṣyata iti / anye punarāhuḥ -- vidhervinā kāryaśūnyaṃ bhūtārthamanuvādakam / vacaḥ syādanuvādaśca pramāṇāntaragocare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानान्तरस्याविषये विध्यर्थे तु प्रतिष्ठितम्

mānāntarasyāviṣaye vidhyarthe tu pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनपेक्षं प्रमाणत्वमश्नुते कर्मवाक्यवत् । परप्रवृत्त्यभावे ऽपि प्रामाण्यायैव तद्विधिः

anapekṣaṃ pramāṇatvamaśnute karmavākyavat / parapravṛttyabhāve 'pi prāmāṇyāyaiva tadvidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिमन्तरेण न कार्योपदेशप्रतीतिः । यथावस्थितं वस्तु तद्विधस्यानुवादमात्रत्वं गम्यते । अनुवादश्च प्रमाणान्तरविषय इति तदपेक्षो भूतार्थो नार्थ उच्यत इति सापेक्षत्वादप्रामाण्यम् । विध्यर्थस्य तु प्रमाणान्तराविषयत्वात्तन्निष्ठमनपेक्षं प्रमाणं कर्मविधिवाक्यवत् । प्रमाणान्तराविषयश्च विध्यर्थः । न हि ‘कुरुऽइति शब्दज्ञानादन्यतः प्रतीतिः । एवं च सति तत्त्वप्रतिपत्तिपरे वाक्ये यद्यपि वाक्यार्थबोधात्पराचीना प्रवृत्तिः, विधिफलं नास्ति । प्रामाण्यायैव तु विधिनिष्ठत्वमेषितव्यमिति । अत्रोच्यते -- प्रमाणान्तरयातार्थभावः किमनुवादता । उत भूतार्थता तत्र सिद्धार्थमपि यद्वचः

vidhimantareṇa na kāryopadeśapratītiḥ / yathāvasthitaṃ vastu tadvidhasyānuvādamātratvaṃ gamyate / anuvādaśca pramāṇāntaraviṣaya iti tadapekṣo bhūtārtho nārtha ucyata iti sāpekṣatvādaprāmāṇyam / vidhyarthasya tu pramāṇāntarāviṣayatvāttanniṣṭhamanapekṣaṃ pramāṇaṃ karmavidhivākyavat / pramāṇāntarāviṣayaśca vidhyarthaḥ / na hi ‘kuru'iti śabdajñānādanyataḥ pratītiḥ / evaṃ ca sati tattvapratipattipare vākye yadyapi vākyārthabodhātparācīnā pravṛttiḥ, vidhiphalaṃ nāsti / prāmāṇyāyaiva tu vidhiniṣṭhatvameṣitavyamiti / atrocyate -- pramāṇāntarayātārthabhāvaḥ kimanuvādatā / uta bhūtārthatā tatra siddhārthamapi yadvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मानान्तरलब्धार्थतया तस्यावबोधकम् । न तत्सापेक्षमेषा चेदभिप्रेतानुवादता

na mānāntaralabdhārthatayā tasyāvabodhakam / na tatsāpekṣameṣā cedabhipretānuvādatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः पुनरनुवादः -- अधिगमान्तरसंभिन्नार्थत्वम्, मानान्तरेणाधिगत इति प्रतिपादनम्, आहोस्विद्भूतार्थतामात्रम्? तत्र पूर्वस्मिन् कल्पे भवत्वधिगमान्तरसंभिन्नार्थं सापेक्षम् । यत्तु भूतार्थमपि न मानान्तराधिगत इति बोधयति न तदनुवादकम्, न सापेक्षम्, पूर्वाधिगमसंस्पर्शेन प्रतिपत्तेरभावात् । अथापरः कल्पः -- सापेक्षतायाः को हेतुः शुद्धा सिद्धार्थता यदि । प्रमाणान्तरसंभेदस्तद्व्यपेक्षणकारणम्

kaḥ punaranuvādaḥ -- adhigamāntarasaṃbhinnārthatvam, mānāntareṇādhigata iti pratipādanam, āhosvidbhūtārthatāmātram? tatra pūrvasmin kalpe bhavatvadhigamāntarasaṃbhinnārthaṃ sāpekṣam / yattu bhūtārthamapi na mānāntarādhigata iti bodhayati na tadanuvādakam, na sāpekṣam, pūrvādhigamasaṃsparśena pratipatterabhāvāt / athāparaḥ kalpaḥ -- sāpekṣatāyāḥ ko hetuḥ śuddhā siddhārthatā yadi / pramāṇāntarasaṃbhedastadvyapekṣaṇakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृधीप्रभवे नास्ति भूतार्थे ऽपि स वैदिके । भूतार्थमात्रं चेदनुवादता न सापेक्षत्वहेतुरस्ति । न भूतार्थतैव सापेक्षत्वहेतुः, भूतार्थयोरपि प्रत्यक्षानुमानयोरनपेक्षत्वात् । तस्माद्भूतार्थे ऽभूतार्थे वाधिगमान्तरसंस्पर्शः प्रमाणान्तरापेक्षाहेतुः, स्मृतौ दर्शनात् । सा ह्यधिगमान्तरसंभिन्नार्थेति [क्क्स् ८०] तत्साधनमपेक्षते । एवं च पुरुषबुद्धिप्रभवं भूतार्थमभूतार्थं वा वचो भवति सापेक्षम् । ततो हि तत्संभिन्न एवार्थे प्रत्ययः, न त्वनपेक्षितपूर्वाधिगमः स्वातन्त्र्येणार्थे । यथोक्तम् -- ‘अपि च पौरुषेयाद्वचनाद् ‘एवमयं पुरुषो वेदऽइति भवति प्रत्ययः, न ‘एवमर्थःऽ; इतिऽ; । अपुरुषबुद्धिप्रभवत्वाद्वेदवचसि भूतार्थे ऽपि न सापेक्षत्वहेतुः, पुरुषसंबन्धकृतत्वात्पूर्वाधिगमसंभेदस्य । स्यादेतत् -- अपौरुषेये ऽपि भूतार्थे तद्विषये प्रमाणान्तरस्य संभवात्तदपेक्षा । तथा हि -- संभवति प्रमाणान्तरे तद्विषये तद्विसंवादो ऽपि शङ्क्येत । तस्मात्तदभावाय तत्संवादो ऽपेक्षणीयः । असंभवति तु कार्ये ऽर्थे न कुतश्चिद्विसंवादाशङ्केति नापेक्ष्यमस्ति । अत्रोच्यते -- न च संभवमात्रेण तदपेक्षावकल्पते

anṛdhīprabhave nāsti bhūtārthe 'pi sa vaidike / bhūtārthamātraṃ cedanuvādatā na sāpekṣatvaheturasti / na bhūtārthataiva sāpekṣatvahetuḥ, bhūtārthayorapi pratyakṣānumānayoranapekṣatvāt / tasmādbhūtārthe 'bhūtārthe vādhigamāntarasaṃsparśaḥ pramāṇāntarāpekṣāhetuḥ, smṛtau darśanāt / sā hyadhigamāntarasaṃbhinnārtheti [KKS 80] tatsādhanamapekṣate / evaṃ ca puruṣabuddhiprabhavaṃ bhūtārthamabhūtārthaṃ vā vaco bhavati sāpekṣam / tato hi tatsaṃbhinna evārthe pratyayaḥ, na tvanapekṣitapūrvādhigamaḥ svātantryeṇārthe / yathoktam -- ‘api ca pauruṣeyādvacanād ‘evamayaṃ puruṣo veda'iti bhavati pratyayaḥ, na ‘evamarthaḥ'; iti'; / apuruṣabuddhiprabhavatvādvedavacasi bhūtārthe 'pi na sāpekṣatvahetuḥ, puruṣasaṃbandhakṛtatvātpūrvādhigamasaṃbhedasya / syādetat -- apauruṣeye 'pi bhūtārthe tadviṣaye pramāṇāntarasya saṃbhavāttadapekṣā / tathā hi -- saṃbhavati pramāṇāntare tadviṣaye tadvisaṃvādo 'pi śaṅkyeta / tasmāttadabhāvāya tatsaṃvādo 'pekṣaṇīyaḥ / asaṃbhavati tu kārye 'rthe na kutaścidvisaṃvādāśaṅketi nāpekṣyamasti / atrocyate -- na ca saṃbhavamātreṇa tadapekṣāvakalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संभवे ऽपि न शब्दस्य सापेक्षता, विशेषाभावात् । अपि च प्रत्यक्षानुमयोरेवं वृत्तेरन्योन्यगोचरे

tatsaṃbhave 'pi na śabdasya sāpekṣatā, viśeṣābhāvāt / api ca pratyakṣānumayorevaṃ vṛtteranyonyagocare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परव्यपेक्षत्वमविशेषं प्रसज्यते । स्यादक्षमपि सापेक्षं यदक्षान्तरगोचरे

parasparavyapekṣatvamaviśeṣaṃ prasajyate / syādakṣamapi sāpekṣaṃ yadakṣāntaragocare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभवमात्रेण सापेक्षत्वे प्रत्यक्षानुमयोरेकस्मिन् विषये संभवादन्योन्यापेक्षत्वादप्रामाण्यप्रसङ्गः । तथा सत्तागुणत्वद्रव्येष्वनेकेन्द्रियग्राह्येष्विन्द्रियान्तराणामिन्द्रियान्तरसापेक्षत्वप्रसङ्गः । अथ शब्दस्यैव प्रमाणान्तरसंभवे सापेक्षत्वम्, विशेषहेतुर्वाच्यः । प्रमाणान्तराधिगतार्थत्वदर्शनादिति चेत्, उक्तमत्र -- यदि शब्दमात्रधर्मो ऽयमसंभवादेव तद्विषये प्रत्यक्षादेर्बुद्धादिवाक्यवदप्रामाण्यं प्राप्नोति, संभवे त्विन्द्रियविषये प्रत्ययितपुरुषवचोवद्युज्यते प्रामाण्यम् । यथोक्तम् -- ‘तच्चेत्प्रत्ययितात्पुरुषादिन्द्रियविषयं वा, अवितथमेव तत्ऽ; इति । अथ पौरुषेयधर्मो ऽयम्, न संभवत्प्रमाणान्तरविषयस्याप्यपौरुषेयस्य शब्दस्य सापेक्षत्वम् । अपि च प्रत्यक्षाधिगतविषयं किञ्चिदनुमानमिति न सामान्यतोदृष्टस्य तथा प्रत्यक्षसापेक्षता, यथा चागमपूर्वकं षड्जादिविवेकविषयं प्रत्यक्षमिति न सर्वं प्रत्यक्षं तथा, एवं पुरुषवचसां प्रमाणान्तराधिगतविषयत्वदर्शने ऽपि नापौरुषेयस्य तथाभावो भूतार्थस्यापि । अन्यथा सुतरां प्रमाणान्तरासंभवादप्रामाण्यं स्यादित्युक्तम् । अपि च असंभवादौषधादिनियोगस्यानपेक्षता । लौकिकस्य प्रसज्येत नरप्रत्ययपूर्वकः

saṃbhavamātreṇa sāpekṣatve pratyakṣānumayorekasmin viṣaye saṃbhavādanyonyāpekṣatvādaprāmāṇyaprasaṅgaḥ / tathā sattāguṇatvadravyeṣvanekendriyagrāhyeṣvindriyāntarāṇāmindriyāntarasāpekṣatvaprasaṅgaḥ / atha śabdasyaiva pramāṇāntarasaṃbhave sāpekṣatvam, viśeṣaheturvācyaḥ / pramāṇāntarādhigatārthatvadarśanāditi cet, uktamatra -- yadi śabdamātradharmo 'yamasaṃbhavādeva tadviṣaye pratyakṣāderbuddhādivākyavadaprāmāṇyaṃ prāpnoti, saṃbhave tvindriyaviṣaye pratyayitapuruṣavacovadyujyate prāmāṇyam / yathoktam -- ‘taccetpratyayitātpuruṣādindriyaviṣayaṃ vā, avitathameva tat'; iti / atha pauruṣeyadharmo 'yam, na saṃbhavatpramāṇāntaraviṣayasyāpyapauruṣeyasya śabdasya sāpekṣatvam / api ca pratyakṣādhigataviṣayaṃ kiñcidanumānamiti na sāmānyatodṛṣṭasya tathā pratyakṣasāpekṣatā, yathā cāgamapūrvakaṃ ṣaḍjādivivekaviṣayaṃ pratyakṣamiti na sarvaṃ pratyakṣaṃ tathā, evaṃ puruṣavacasāṃ pramāṇāntarādhigataviṣayatvadarśane 'pi nāpauruṣeyasya tathābhāvo bhūtārthasyāpi / anyathā sutarāṃ pramāṇāntarāsaṃbhavādaprāmāṇyaṃ syādityuktam / api ca asaṃbhavādauṣadhādiniyogasyānapekṣatā / laukikasya prasajyeta narapratyayapūrvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनियोगस्तत्र तेन व्यपेक्षा वैदिके पुनः । अबुद्धिपूर्वकः सो ऽपीत्यनपेक्षत्वमुच्यते

viniyogastatra tena vyapekṣā vaidike punaḥ / abuddhipūrvakaḥ so 'pītyanapekṣatvamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि कार्ये नियोगार्थे प्रमाणान्तरस्यासंभवाद्वेदवचसां तन्निष्ठानामनपेक्षत्वम्, ‘ज्वरवियोगकाम इदमौषधं पिबेत्ऽ, ‘स्वर्गकामः सिकता भक्षयेत्ऽ; इति [क्क्स् ८२] लोकवचांस्यपि कार्यनिष्ठान्यनपेक्षाणि प्रामाण्यमश्नुवीरन् । अथ यस्तत्र साध्यसाधनभावः स पुरुषविवक्षापूर्वकः, तेन तत्र सापेक्षता, वेदे तु साध्यसाधनभावो ऽपि न पुरुषविवक्षापूर्वकः इत्यनपेक्षत्वम् । यो वा विषयनियोज्यनियोगानां संबन्धः, स पुरुषबुद्धिविरचितो लोकवाक्ये । वेदे तु केवलं नियोगो ऽपुरुषबुद्धिपूर्वकः । सो ऽपीत्यनपेक्षत्वम् । उच्यते -- नृबुद्धिपूर्वतैवेत्थं हन्तापेक्षानिबन्धनम् । मानान्तरासंभवे ऽपि तत्र सापेक्षता यतः

yadi kārye niyogārthe pramāṇāntarasyāsaṃbhavādvedavacasāṃ tanniṣṭhānāmanapekṣatvam, ‘jvaraviyogakāma idamauṣadhaṃ pibet', ‘svargakāmaḥ sikatā bhakṣayet'; iti [KKS 82] lokavacāṃsyapi kāryaniṣṭhānyanapekṣāṇi prāmāṇyamaśnuvīran / atha yastatra sādhyasādhanabhāvaḥ sa puruṣavivakṣāpūrvakaḥ, tena tatra sāpekṣatā, vede tu sādhyasādhanabhāvo 'pi na puruṣavivakṣāpūrvakaḥ ityanapekṣatvam / yo vā viṣayaniyojyaniyogānāṃ saṃbandhaḥ, sa puruṣabuddhiviracito lokavākye / vede tu kevalaṃ niyogo 'puruṣabuddhipūrvakaḥ / so 'pītyanapekṣatvam / ucyate -- nṛbuddhipūrvataivetthaṃ hantāpekṣānibandhanam / mānāntarāsaṃbhave 'pi tatra sāpekṣatā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंभवत्प्रमाणान्तरकार्यनिष्ठे ऽपि चेद्वाक्ये पुरुषसंबन्धात्सापेक्षत्वम्, पुरुषबुद्धिपूर्वतैव तर्हि प्रमाणान्तरव्यपेक्षाकारणमन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । तद्भावे लोके सापेक्षत्वात्, तदभावे वेदे निरपेक्षत्वात् । न विषये प्रमाणान्तरसंभवः, तदभावे ऽपि लोकनियोगे सापेक्षत्वदर्शनात् । अथ मतम् -- वेदे नियोगनिष्ठत्वं विनियोगप्रधानता । लोके वेदे न व्यपेक्षा तल्लोके च व्यपेक्षणम्

asaṃbhavatpramāṇāntarakāryaniṣṭhe 'pi cedvākye puruṣasaṃbandhātsāpekṣatvam, puruṣabuddhipūrvataiva tarhi pramāṇāntaravyapekṣākāraṇamanvayavyatirekābhyām / tadbhāve loke sāpekṣatvāt, tadabhāve vede nirapekṣatvāt / na viṣaye pramāṇāntarasaṃbhavaḥ, tadabhāve 'pi lokaniyoge sāpekṣatvadarśanāt / atha matam -- vede niyoganiṣṭhatvaṃ viniyogapradhānatā / loke vede na vyapekṣā talloke ca vyapekṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियोगपर्यवसितं वैदिकं वचः, स च प्रमाणान्तरस्यागोचर इत्यनपेक्षत्वम् । साध्यसाधनभावनिष्ठं तु लौकिकं वचः, स प्रमाणान्तरविषय इति सापेक्षता । न शब्दमात्रसामर्थ्यप्रविभागो ऽयमीदृशः । लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदे ऽपि बोधकः

niyogaparyavasitaṃ vaidikaṃ vacaḥ, sa ca pramāṇāntarasyāgocara ityanapekṣatvam / sādhyasādhanabhāvaniṣṭhaṃ tu laukikaṃ vacaḥ, sa pramāṇāntaraviṣaya iti sāpekṣatā / na śabdamātrasāmarthyapravibhāgo 'yamīdṛśaḥ / lokāvagatasāmarthyaḥ śabdo vede 'pi bodhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तावदयं शब्दमात्रस्यानपेक्षितपुरुषसंबन्धासंबन्धस्य शक्तिप्रविभागः -- यदेकत्र नियोगः शब्दार्थः । अन्यत्र विनियोगः, यथा गोशब्दस्य सास्नादिमान्, अश्वशब्दस्य केसरादिमान् । यतो लोकाधिगतसामर्थ्यो वेदे ऽपि प्रतिपादकः । लोके चेद्विनियोगः शब्दार्थः, तत्रैवास्य सामर्थ्यमधिगतम्, न नियोगे । तत्र वेदे ऽपि विनियोग एव प्रमाणार्थः स्यात् । अथ मानान्तराज्ज्ञात्वा प्रयुङ्क्ते पुरुषो वचः । अर्थे तत्तेन तन्निष्ठमितरत्त्वन्यथा स्थितम्

na tāvadayaṃ śabdamātrasyānapekṣitapuruṣasaṃbandhāsaṃbandhasya śaktipravibhāgaḥ -- yadekatra niyogaḥ śabdārthaḥ / anyatra viniyogaḥ, yathā gośabdasya sāsnādimān, aśvaśabdasya kesarādimān / yato lokādhigatasāmarthyo vede 'pi pratipādakaḥ / loke cedviniyogaḥ śabdārthaḥ, tatraivāsya sāmarthyamadhigatam, na niyoge / tatra vede 'pi viniyoga eva pramāṇārthaḥ syāt / atha mānāntarājjñātvā prayuṅkte puruṣo vacaḥ / arthe tattena tanniṣṭhamitarattvanyathā sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैष शब्दमात्रस्य सामर्थ्यविभागः । शब्दस्य हि निजं सामर्थ्यं कार्यनिष्ठतैव । तथा हि -- कार्यो नियोगार्थः । कार्याय चान्यस्यान्वयः प्रतीयते । न तु कार्यस्यान्यार्थो ऽन्वयः । तस्मात्कार्यत्वान्नियोगस्य तत्प्रधानता । पुरुषस्तु प्रमाणान्तरादवगम्यार्थं तत्र प्रयुङ्क्ते वचनम् । न च नियोगः प्रमाणान्तरगोचरः । तस्मान्न तत्र प्रयोक्तुमर्हति । विनियोगस्य तु तथाभावात्तत्र युज्यते प्रयोगः । तस्माद्विनियोगप्रधानं पुरुषवचः । वैदिकं तु सामर्थ्येन कार्यत्वान्नियोगस्य तत्प्रधानमिति । अत्रोच्यते -- मानान्तरव्यपेक्षत्वात्संभव्यन्यप्रमाणकः । हन्तास्य गोचरो नास्मादपेक्षास्य प्रमान्तरे

naiṣa śabdamātrasya sāmarthyavibhāgaḥ / śabdasya hi nijaṃ sāmarthyaṃ kāryaniṣṭhataiva / tathā hi -- kāryo niyogārthaḥ / kāryāya cānyasyānvayaḥ pratīyate / na tu kāryasyānyārtho 'nvayaḥ / tasmātkāryatvānniyogasya tatpradhānatā / puruṣastu pramāṇāntarādavagamyārthaṃ tatra prayuṅkte vacanam / na ca niyogaḥ pramāṇāntaragocaraḥ / tasmānna tatra prayoktumarhati / viniyogasya tu tathābhāvāttatra yujyate prayogaḥ / tasmādviniyogapradhānaṃ puruṣavacaḥ / vaidikaṃ tu sāmarthyena kāryatvānniyogasya tatpradhānamiti / atrocyate -- mānāntaravyapekṣatvātsaṃbhavyanyapramāṇakaḥ / hantāsya gocaro nāsmādapekṣāsya pramāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि पुरुषो ऽधिगते विषये वचः प्रयुङ्क्ते इति विनियोगविषयता तस्य कल्प्यते प्रमाणान्तरापेक्षत्वात्, तर्हि संभवत्प्रमाणान्तरो ऽस्य विषयः । न तु संभवत्प्रमाणान्तरविषयत्वात्पुरुषवचो ऽपि सापेक्षम्, सापेक्षत्वनिमित्तत्वात्तद्विधस्य विषयस्य । तस्मान्मानान्तराद्गत्वा परस्य प्रतिपत्तये । वचः प्रयुङ्क्ते पुरुषो नाकस्मात्तेन तद्गिरि

yadi puruṣo 'dhigate viṣaye vacaḥ prayuṅkte iti viniyogaviṣayatā tasya kalpyate pramāṇāntarāpekṣatvāt, tarhi saṃbhavatpramāṇāntaro 'sya viṣayaḥ / na tu saṃbhavatpramāṇāntaraviṣayatvātpuruṣavaco 'pi sāpekṣam, sāpekṣatvanimittatvāttadvidhasya viṣayasya / tasmānmānāntarādgatvā parasya pratipattaye / vacaḥ prayuṅkte puruṣo nākasmāttena tadgiri

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणान्तरसंभेदो व्यपेक्षातो न संभवात् । स्वोपलब्धिख्यापनाय पुरुषस्य गीः, ततस्तस्यां प्रमाणान्तरसंभेदः, ‘मयोपलब्धो ऽयमर्थःऽइत्यर्थः । तेन तत्रोपलब्धे संभवासंभवावेवापेक्ष्येयाताम् । यत्रोपलब्धेर्निश्चयः ‘संभवत्यस्योपलब्धिः, न चानुपलभ्यायं ब्रवीतिऽ; इति तत्र प्रामाण्यम्, यथाप्तपुरुषस्य प्रमाणविषये । यत्र तूपलब्धेरसंभव एव यथा दृष्टार्थे बुद्धादिवाक्ये, यत्र चानुपलभ्यापि वचनप्रवृत्तिसंभावना, तत्राप्रामाण्यात् । न तु प्रमाणान्तरसंभवात्पुरुषवचने ऽपि तदपेक्षा । अपौरुषेयता तेन पौरुषेयत्वमेव च

pramāṇāntarasaṃbhedo vyapekṣāto na saṃbhavāt / svopalabdhikhyāpanāya puruṣasya gīḥ, tatastasyāṃ pramāṇāntarasaṃbhedaḥ, ‘mayopalabdho 'yamarthaḥ'ityarthaḥ / tena tatropalabdhe saṃbhavāsaṃbhavāvevāpekṣyeyātām / yatropalabdherniścayaḥ ‘saṃbhavatyasyopalabdhiḥ, na cānupalabhyāyaṃ bravīti'; iti tatra prāmāṇyam, yathāptapuruṣasya pramāṇaviṣaye / yatra tūpalabdherasaṃbhava eva yathā dṛṣṭārthe buddhādivākye, yatra cānupalabhyāpi vacanapravṛttisaṃbhāvanā, tatrāprāmāṇyāt / na tu pramāṇāntarasaṃbhavātpuruṣavacane 'pi tadapekṣā / apauruṣeyatā tena pauruṣeyatvameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनपेक्षव्यपेक्षत्वनिमित्ते वर्णिते बुधैः । भूतार्थमपि सापेक्षं नातो ऽपुरुषबुद्धिजम्

anapekṣavyapekṣatvanimitte varṇite budhaiḥ / bhūtārthamapi sāpekṣaṃ nāto 'puruṣabuddhijam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

‘औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धःऽ; इति । औत्पत्तिके शब्दार्थसम्बन्धे ऽस्वातन्त्र्याच्छब्दस्य न पुरुषबुद्धिपूर्वकत्वमिति न प्रमाणान्तरसंभिन्ना शब्दादर्थावगतिरिति निरपेक्षत्वम् । ननु प्रमाणान्तरासंभवे ऽपि कृत एव यत्नः -- ‘सत्संप्रयोगेऽ; इति । सत्यम् । चोदनैव प्रमाणम्, नान्यत् -- इत्यवधारणसिद्धये । न तु प्रमाणमेव इति । अथ प्रमाणान्तरसंभवे ऽपि यदि चोदनाप्रामाण्यं न व्याहन्यते, को ऽर्थः प्रमाणान्तरनिराकरणेन? धर्मतत्त्वज्ञानम् । प्रमाणान्तरसंभवे हि सर्वज्ञाभिमतबुद्धाद्युपदिष्टो ऽपि धर्मः प्रतीयेत तत्र न धर्मतत्त्वमवधारितं स्यात् । तदवधारणार्थश्चायं यत्नः । चोदनाप्रामाण्यमपि तदर्थं मृग्यते, नादृष्टाय । अथवा तद्विरोधाच्चोदनाया बाधः स्यात्, संशयो वा तुल्यबलत्वे, तेन तस्यासंभवः प्रतिपाद्यते । न तु तत्संभवात्सापेक्षतेति । ननु तदभावो ऽपेक्षणीयः स्यात् । कामम् । न तु शब्दः प्रमाणान्तरापेक्षमर्थं प्रतिपादयति । यतः यदर्थस्य प्रतिपादकम्, न तु तदपेक्ष्यते । यदपेक्ष्यते न तदर्थं प्रतिपादयति । न हि विरोधिप्रमाणाभावः प्रतिपत्तिहेतुः । विरोधसंभवमात्रेण चाप्रामाण्ये प्रत्यक्षादीनामपि तत्स्यात् । अपि च विरोधिसंभवादप्रामाण्यं कार्यनिष्ठत्वे ऽप्यपरिहार्यम्, कर्तव्यताद्वारेण भूतार्थप्रतिपत्तेरिष्टत्वात् । तत्र तु प्रमाणान्तरविरोधिसंभावनात् । भूतार्थस्य प्रमाणान्तरविषयत्वात्तेन कार्यनिष्ठता वर्ण्यते । प्रमाणान्तरविषयत्वे किलानुवादत्वात्प्रमाणान्तरापेक्षमर्थं प्रतिपादयति -- प्रमाणान्तरेणायमधिगतः -- इति न स्वातन्त्र्येण । कार्यनिष्ठत्वे तु स्वातन्त्र्येण, तस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात् । उक्तेन प्रकारेण न सापेक्षत्वमिति ‘भूतार्थमपि सापेक्षं नातो ऽपुरुषबुद्धिजम्ऽइति सुष्ठूक्तम् । अथ संसर्गभाजो नो पदार्थाः क्रियया विना । किमायातं विधेः सापि त्वस्त्यादिः सुलभा क्व न

‘autpattikastu śabdasyārthena saṃbandhaḥ'; iti / autpattike śabdārthasambandhe 'svātantryācchabdasya na puruṣabuddhipūrvakatvamiti na pramāṇāntarasaṃbhinnā śabdādarthāvagatiriti nirapekṣatvam / nanu pramāṇāntarāsaṃbhave 'pi kṛta eva yatnaḥ -- ‘satsaṃprayoge'; iti / satyam / codanaiva pramāṇam, nānyat -- ityavadhāraṇasiddhaye / na tu pramāṇameva iti / atha pramāṇāntarasaṃbhave 'pi yadi codanāprāmāṇyaṃ na vyāhanyate, ko 'rthaḥ pramāṇāntaranirākaraṇena? dharmatattvajñānam / pramāṇāntarasaṃbhave hi sarvajñābhimatabuddhādyupadiṣṭo 'pi dharmaḥ pratīyeta tatra na dharmatattvamavadhāritaṃ syāt / tadavadhāraṇārthaścāyaṃ yatnaḥ / codanāprāmāṇyamapi tadarthaṃ mṛgyate, nādṛṣṭāya / athavā tadvirodhāccodanāyā bādhaḥ syāt, saṃśayo vā tulyabalatve, tena tasyāsaṃbhavaḥ pratipādyate / na tu tatsaṃbhavātsāpekṣateti / nanu tadabhāvo 'pekṣaṇīyaḥ syāt / kāmam / na tu śabdaḥ pramāṇāntarāpekṣamarthaṃ pratipādayati / yataḥ yadarthasya pratipādakam, na tu tadapekṣyate / yadapekṣyate na tadarthaṃ pratipādayati / na hi virodhipramāṇābhāvaḥ pratipattihetuḥ / virodhasaṃbhavamātreṇa cāprāmāṇye pratyakṣādīnāmapi tatsyāt / api ca virodhisaṃbhavādaprāmāṇyaṃ kāryaniṣṭhatve 'pyaparihāryam, kartavyatādvāreṇa bhūtārthapratipatteriṣṭatvāt / tatra tu pramāṇāntaravirodhisaṃbhāvanāt / bhūtārthasya pramāṇāntaraviṣayatvāttena kāryaniṣṭhatā varṇyate / pramāṇāntaraviṣayatve kilānuvādatvātpramāṇāntarāpekṣamarthaṃ pratipādayati -- pramāṇāntareṇāyamadhigataḥ -- iti na svātantryeṇa / kāryaniṣṭhatve tu svātantryeṇa, tasya pramāṇāntarāgocaratvāt / uktena prakāreṇa na sāpekṣatvamiti ‘bhūtārthamapi sāpekṣaṃ nāto 'puruṣabuddhijam'iti suṣṭhūktam / atha saṃsargabhājo no padārthāḥ kriyayā vinā / kimāyātaṃ vidheḥ sāpi tvastyādiḥ sulabhā kva na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आख्यातपदार्थमन्तरेण न नामपदार्थानां संसर्गः । क्रिया हि पदार्थसंश्लेषहेतुः तदभावे साकाङ्क्षत्वात् । अतः सिद्धो ऽर्थो ब्रह्मादिर्न शब्दगोचरः पदस्याविदितसंगतित्वेनानवबोधकत्वात् । न वाक्यार्थः तस्य संसर्गात्मकत्वात् । क्रियारहितानां च पदार्थानामसंसर्गात् । एवमपि क्रियाभ्युपेयताम् । तद्द्वारेण च पदार्थसंसर्गसिद्धिराशास्यताम् । न विधेः कश्चिदर्थः । सापि च क्रिया सर्वत्र सुलभैवाश्रूयमाणाप्यस्त्यादिः ‘अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषो ऽप्रयुज्यमानो ऽपि गम्यतेऽ; इति । तत्र ब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तिपरं वाक्यमस्त्यर्थनिष्ठम् । तन्निबन्धनस्तत्र पदार्थसंश्लेषः । सत्तायाश्च प्रकृत्यैव सत्प्रधानत्वात् तद्द्वारेण विशिष्टवस्तुसिद्धिरिति । अत्राहुः -- न प्रमाणावगम्यताया अन्या काचन सत्ता । तथा हि -- यत् प्रमाणेनावगम्यते तत्र ‘अस्तिऽ; इति व्यवहारो लौकिकानाम् विपर्यये ‘नास्तिऽ; इति । न खल्वन्यः सदसद्विभागहेतुर्लक्ष्यते । अर्थक्रियाभावाभावौ चेत् । न तयोरपि प्रमाणभावाभावाधीनत्वात् । तथा हि -- कार्ये ऽपि सद्व्यवहारो यदि कार्यान्तरनिबन्धनः अनवस्था । तस्मादन्ते ऽपि प्रमाणादेव सद्व्यवहारः तद्विपर्ययाच्चासद्व्यवहारः । एवं चेदादावेव प्रमाणाभावाभावनिबन्धनौ सदसद्व्यवहारौ स्ताम् । तथा चास्त्यर्थनिष्ठं वाक्यं प्रमाणान्तरापेक्षमेवार्थं बोधयति प्रमाणविषयताया अस्त्यर्थत्वात् । अत्रोच्यते -- न च मानावगम्यत्वमस्तीति विषयो मतः । मानादेव यतो बुद्धिरभूदस्ति भविष्यति

ākhyātapadārthamantareṇa na nāmapadārthānāṃ saṃsargaḥ / kriyā hi padārthasaṃśleṣahetuḥ tadabhāve sākāṅkṣatvāt / ataḥ siddho 'rtho brahmādirna śabdagocaraḥ padasyāviditasaṃgatitvenānavabodhakatvāt / na vākyārthaḥ tasya saṃsargātmakatvāt / kriyārahitānāṃ ca padārthānāmasaṃsargāt / evamapi kriyābhyupeyatām / taddvāreṇa ca padārthasaṃsargasiddhirāśāsyatām / na vidheḥ kaścidarthaḥ / sāpi ca kriyā sarvatra sulabhaivāśrūyamāṇāpyastyādiḥ ‘astirbhavantīparaḥ prathamapuruṣo 'prayujyamāno 'pi gamyate'; iti / tatra brahmasvarūpapratipattiparaṃ vākyamastyarthaniṣṭham / tannibandhanastatra padārthasaṃśleṣaḥ / sattāyāśca prakṛtyaiva satpradhānatvāt taddvāreṇa viśiṣṭavastusiddhiriti / atrāhuḥ -- na pramāṇāvagamyatāyā anyā kācana sattā / tathā hi -- yat pramāṇenāvagamyate tatra ‘asti'; iti vyavahāro laukikānām viparyaye ‘nāsti'; iti / na khalvanyaḥ sadasadvibhāgaheturlakṣyate / arthakriyābhāvābhāvau cet / na tayorapi pramāṇabhāvābhāvādhīnatvāt / tathā hi -- kārye 'pi sadvyavahāro yadi kāryāntaranibandhanaḥ anavasthā / tasmādante 'pi pramāṇādeva sadvyavahāraḥ tadviparyayāccāsadvyavahāraḥ / evaṃ cedādāveva pramāṇābhāvābhāvanibandhanau sadasadvyavahārau stām / tathā cāstyarthaniṣṭhaṃ vākyaṃ pramāṇāntarāpekṣamevārthaṃ bodhayati pramāṇaviṣayatāyā astyarthatvāt / atrocyate -- na ca mānāvagamyatvamastīti viṣayo mataḥ / mānādeva yato buddhirabhūdasti bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमादिना मिते हि स्याद्वह्न्यादावियमन्यथा । भिद्येतोत्तरकाले वा भवन्ती न खलु त्रिधा

dhūmādinā mite hi syādvahnyādāviyamanyathā / bhidyetottarakāle vā bhavantī na khalu tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्रमाणावगम्यत्वमस्त्यर्थः न ‘अस्तिऽ; इति बुद्धेस्तद्विषयः । यतः प्रमाणादेव त्रिधा बुद्धिर्भवति -- ‘धूमादस्त्यत्राग्निःऽ; ‘नदीपूरविशेषादभूद्वृष्टिःऽ; ‘मेघोदयविशेषाद् [क्क्स् ८६] भविष्यति वृष्टिःऽ; इति । तत्र यदि बुद्धिः प्रमाणविषयतां गोचरयति प्रमिते हि स्यात् न प्रमाणादेव । न हि प्राक् प्रमाणोत्पत्तेः सन् प्रमाणसंबन्धः । प्रमाणसंबन्धनिबन्धना चेयं बुद्धिः । अथ वैयात्यादुत्तरकालतामेवास्या ब्रूयात् । त्रैविध्यमनुपपन्नम्, प्रमाणसंबन्धस्याभेदाद्भिन्नकालेष्वप्यर्थेषु । स्वसंबन्धितया मानमथ वस्त्वधिगच्छति । तथापि नैव भिद्येत नेत्थं चान्यव्यपेक्षता

na pramāṇāvagamyatvamastyarthaḥ na ‘asti'; iti buddhestadviṣayaḥ / yataḥ pramāṇādeva tridhā buddhirbhavati -- ‘dhūmādastyatrāgniḥ'; ‘nadīpūraviśeṣādabhūdvṛṣṭiḥ'; ‘meghodayaviśeṣād [KKS 86] bhaviṣyati vṛṣṭiḥ'; iti / tatra yadi buddhiḥ pramāṇaviṣayatāṃ gocarayati pramite hi syāt na pramāṇādeva / na hi prāk pramāṇotpatteḥ san pramāṇasaṃbandhaḥ / pramāṇasaṃbandhanibandhanā ceyaṃ buddhiḥ / atha vaiyātyāduttarakālatāmevāsyā brūyāt / traividhyamanupapannam, pramāṇasaṃbandhasyābhedādbhinnakāleṣvapyartheṣu / svasaṃbandhitayā mānamatha vastvadhigacchati / tathāpi naiva bhidyeta netthaṃ cānyavyapekṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मतम् -- आत्मसंबन्धितयैव प्रमाणेनार्थो ऽवगम्यते । अतो न ‘अस्तिऽइति बुद्धेरुत्तरकालता प्रमाणसंबन्धविषयाया अपि, स्वात्मसंबन्धितयैवार्थस्य प्रतीतेः । एवमप्यस्तीत्येव सर्वत्र स्यात् । न त्रैविध्यम्, सर्वस्य प्रमितौ प्रमाणसंबन्धस्य वर्तमानत्वात् । न चेत्थं प्रमाणान्तरव्यपेक्षत्वमस्त्यर्थनिष्ठे वचसि तत्प्रमाणसंबन्धस्यैवास्त्यर्थत्वात् । अन्यमानावगम्यत्वमथ लिङ्गात्त्रिधेष्यते । स्याल्लिङ्गमपि सापेक्षं तत्सिद्धेस्तत एव चेत्

atha matam -- ātmasaṃbandhitayaiva pramāṇenārtho 'vagamyate / ato na ‘asti'iti buddheruttarakālatā pramāṇasaṃbandhaviṣayāyā api, svātmasaṃbandhitayaivārthasya pratīteḥ / evamapyastītyeva sarvatra syāt / na traividhyam, sarvasya pramitau pramāṇasaṃbandhasya vartamānatvāt / na cetthaṃ pramāṇāntaravyapekṣatvamastyarthaniṣṭhe vacasi tatpramāṇasaṃbandhasyaivāstyarthatvāt / anyamānāvagamyatvamatha liṅgāttridheṣyate / syālliṅgamapi sāpekṣaṃ tatsiddhestata eva cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैदिकमपि वचो ऽस्त्यर्थनिष्ठं विशिष्टार्थप्रमाणसद्भाव एव प्रमाणम् । तत्र निरपेक्षम् । तत्प्रमाणद्वारा च विशिष्टार्थसिद्धिरिति समानम् । तत्संभवो ऽलौकिकार्थे (लैङ्गिके ऽर्थे --एदितिओन्) बुद्धवाक्यार्थवन्न तु

vaidikamapi vaco 'styarthaniṣṭhaṃ viśiṣṭārthapramāṇasadbhāva eva pramāṇam / tatra nirapekṣam / tatpramāṇadvārā ca viśiṣṭārthasiddhiriti samānam / tatsaṃbhavo 'laukikārthe (laiṅgike 'rthe --edition) buddhavākyārthavanna tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रेति साक्षात्करणाभ्युपायादसमञ्जसम् । स्यान्मतम् -- युक्तं लिङ्गस्य प्रामाण्यमेवम्, अर्थे तस्य प्रमाणान्तरस्य संभवात् । संभवति हि वृष्ट्यादिषु प्रमाणान्तरम् । ततस्तद्द्वारार्थगतिः । न तु सर्वविशेषातीते ब्रह्मण्याम्नायैकनिबन्धने ऽभ्युपगम्यते । तत्र यथैव बुद्धादिवाक्यानाम् ‘एवमयं पुरुषो वेदऽ; इति ज्ञाननिष्ठानामतीन्द्रियार्थे ज्ञानस्यासंभवान्नार्थे प्रामाण्यमतीन्द्रियार्थोपदेशिनाम्, तथात्रापि स्यात् । संभविप्रमाणविषयाप्तवचनवत्तु लिङ्गस्य प्रमाणनिष्ठत्वे ऽपि युज्यते प्रामाण्यम् । तदसत्, ब्रह्मण्यपि साक्षात्करणस्याभ्युपगमादविद्यासंहारे । अविद्यावतां तु तदाम्नायैकनिबन्धनमुच्यते । अपि च मेयत्वमेव सत्ता चेन्माने त्रिविधता कुतः

atreti sākṣātkaraṇābhyupāyādasamañjasam / syānmatam -- yuktaṃ liṅgasya prāmāṇyamevam, arthe tasya pramāṇāntarasya saṃbhavāt / saṃbhavati hi vṛṣṭyādiṣu pramāṇāntaram / tatastaddvārārthagatiḥ / na tu sarvaviśeṣātīte brahmaṇyāmnāyaikanibandhane 'bhyupagamyate / tatra yathaiva buddhādivākyānām ‘evamayaṃ puruṣo veda'; iti jñānaniṣṭhānāmatīndriyārthe jñānasyāsaṃbhavānnārthe prāmāṇyamatīndriyārthopadeśinām, tathātrāpi syāt / saṃbhavipramāṇaviṣayāptavacanavattu liṅgasya pramāṇaniṣṭhatve 'pi yujyate prāmāṇyam / tadasat, brahmaṇyapi sākṣātkaraṇasyābhyupagamādavidyāsaṃhāre / avidyāvatāṃ tu tadāmnāyaikanibandhanamucyate / api ca meyatvameva sattā cenmāne trividhatā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संबन्धादतो नार्थे त्रैविध्यमवकल्पते । यदि च लिङ्गेन प्रमाणमेव मीयते, मीयमानतैव च सत्ता, तत्र प्रमीयमाणत्वात्प्रमाणं सर्वं सदेव । सच्च वर्तमानमित्युच्यते । तत्र वर्तमानत्वात्प्रमाणस्य सर्वत्रार्थे ‘अस्तिऽ; इत्येव स्यात् । न प्रमाणत्रैविध्यादर्थे त्रैविध्यम्, मीयमानस्य सत्त्वात्सतश्च वर्तमानत्वादिति । अपि च इदमयं प्रष्टव्यः -- किं वर्तमानप्रमाणयोगः प्रमाणसंबन्धः सत्ता, तद्विपर्ययो ऽसत्ता, आहोस्वित् प्रमाणयोगमात्रमनाश्रितकालविशेषम्? तत्र -- वर्तमानप्रमायोगः सत्तासत्ता विपर्ययः

tatsaṃbandhādato nārthe traividhyamavakalpate / yadi ca liṅgena pramāṇameva mīyate, mīyamānataiva ca sattā, tatra pramīyamāṇatvātpramāṇaṃ sarvaṃ sadeva / sacca vartamānamityucyate / tatra vartamānatvātpramāṇasya sarvatrārthe ‘asti'; ityeva syāt / na pramāṇatraividhyādarthe traividhyam, mīyamānasya sattvātsataśca vartamānatvāditi / api ca idamayaṃ praṣṭavyaḥ -- kiṃ vartamānapramāṇayogaḥ pramāṇasaṃbandhaḥ sattā, tadviparyayo 'sattā, āhosvit pramāṇayogamātramanāśritakālaviśeṣam? tatra -- vartamānapramāyogaḥ sattāsattā viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु स्मर्यमाणे विनाशसंभवान्नैव ‘अस्तिऽ; इति व्यवहारः । सत्यम् । ‘नास्तिऽ; इत्यपि नास्ति । यदि वर्तमानप्रमाणयोगः सत्ता तद्विपर्ययो ऽसत्ता, ‘नास्तिऽ; इत्येव स्यात् न च ‘अस्तिऽ; इति । तस्मादन्ये सदसत्त्वे । प्रमाणयोगमात्रं चेत्सत्तासत्ता विपर्ययः

nanu smaryamāṇe vināśasaṃbhavānnaiva ‘asti'; iti vyavahāraḥ / satyam / ‘nāsti'; ityapi nāsti / yadi vartamānapramāṇayogaḥ sattā tadviparyayo 'sattā, ‘nāsti'; ityeva syāt na ca ‘asti'; iti / tasmādanye sadasattve / pramāṇayogamātraṃ cetsattāsattā viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्ता प्रमितनष्टेन घटेन मधुधारणा । प्रमिते च न जिज्ञासा पुनः स्यात्सदसत्त्वयोः

prāptā pramitanaṣṭena ghaṭena madhudhāraṇā / pramite ca na jijñāsā punaḥ syātsadasattvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाश्रितकालविशेषे प्रमाणयोगमात्रे सत्त्वे प्रमितनष्टमपि वस्तु सदिति तेनार्थक्रियाप्रसङ्गे ऽनष्टेनेव, सत्त्वाविशेषात् । नष्टानष्टयोर्विशेषान्नैवमिति चेत्, स एव तर्हि विशेषः सदसद्व्यवहारव्यवस्थाया हेतुः कार्यव्यवस्थाया इव, न प्रमाणयोगः । तदनुसारिण्येवैषा दृश्यते लोके । न खलु प्रमितनष्टं ‘सत्ऽइत्युपचरति लोकः । किं च प्रमिते ऽर्थे सदसत्त्वे जिज्ञासेरन्न पुनर्लौकिकाः, सिद्धत्वात्प्रमाणयोगमात्रस्य तल्लक्षणत्वाच्च सत्त्वस्य । अथ प्रमाणयोग्यत्वं सत्ता (म्स्स् अब्; सत्त्वं - एदितिओन्) नष्टाच्च तच्च्युतम् । स्मर्यमाणे प्रचलितं क्वचिदित्यप्यसुन्दरम्

anāśritakālaviśeṣe pramāṇayogamātre sattve pramitanaṣṭamapi vastu saditi tenārthakriyāprasaṅge 'naṣṭeneva, sattvāviśeṣāt / naṣṭānaṣṭayorviśeṣānnaivamiti cet, sa eva tarhi viśeṣaḥ sadasadvyavahāravyavasthāyā hetuḥ kāryavyavasthāyā iva, na pramāṇayogaḥ / tadanusāriṇyevaiṣā dṛśyate loke / na khalu pramitanaṣṭaṃ ‘sat'ityupacarati lokaḥ / kiṃ ca pramite 'rthe sadasattve jijñāseranna punarlaukikāḥ, siddhatvātpramāṇayogamātrasya tallakṣaṇatvācca sattvasya / atha pramāṇayogyatvaṃ sattā (Mss AB; sattvaṃ - edition) naṣṭācca taccyutam / smaryamāṇe pracalitaṃ kvacidityapyasundaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि ‘सन् घटःऽ; इति निमित्तभेदेषु प्रतिपत्तारः संशेरते । यथैव ‘शुक्लः पटःऽइति निराकाङ्क्षः, तथा ‘सन् घटःऽ; इत्यपि । यस्तु द्रव्यं गुणः कर्म रूपं विज्ञानमिति वा संशयः, न स लौकिकानाम् । लौकिकास्त्वभिन्नमेव निमित्तं प्रतिपद्यन्ते । अर्थाच्च संदेहः, न शब्दात् । कुतः? विशेषप्रतीतिमन्तरेणापि प्रतिपत्तुर्नैराकाङ्क्ष्यात् । यत्र ह्यर्थसामर्थ्येन संशयः, यथा ‘वृक्षश्छिद्यताम्ऽ; इति परशुकुठारादिषु, तत्रान्यतरविशेषानवगमे ऽपि नैराकाङ्क्षम्, यस्य कस्यचिदुपादानात्, अन्यथानवस्थानात् । यत्र तु शब्दात्, तत्र विशेषावगमहेतोर्विना साकाङ्क्षत्वमेव । तदेवं न नानानिमित्तः साधारणशब्दः । विशेषणमप्येकं प्रमाणं स्यात् । तच्च प्रागपि ततः सच्छब्दानुविद्धबुद्ध्युत्पादादनुपपन्नमित्युक्तम् -- ‘मानादेव यतो बुद्धिःऽ; इति प्रपञ्चेन । अपि च कार्यादपि वृत्तमेव प्रमाणमवसीयते । तत्र कुतस्तद्विशिष्टता । न खल्वर्थो ऽसन्निहितविशेषगुणो विशिष्टो भवति । न च निश्चिते विशेषणाभावे विशिष्टाभिधानानुविद्धः संशयो भवति दण्डाभावनिश्चय इव ‘दण्डी न वाऽ; इति । भवति च शून्यनगरादिषु चिरनिखातनिधिषु प्रमाणाभावनिश्चये ऽपि ‘सन्ति नऽइति संशयः । तस्मादन्यः प्रमाणयोगात्सदर्थः, यत्रैष संशयः । नाप्युपलक्षणं प्रमाणम्, प्रमितध्वस्तेषु सच्छब्दाप्रयोगात्स्मर्यमाणे च सच्छब्दानुविद्धात्संदेहात् । वृत्तप्रमाणसंबन्धस्य प्रमाणोपलक्षितत्वात्सत्त्वमेव स्यात्, नासत्त्वम्, न संशयः । यो ऽप्यर्थक्रियया सच्छब्दार्थं विशिनष्टि उपलक्षयति वा, तस्यापि प्राक्कार्यदर्शनान्न सच्छब्दयोगः स्यात् । अथ प्रमाणजननमेवार्थक्रियां ब्रूयात्, प्रमाणादेवास्तिबुद्धिर्न स्यात् । अथ वैकल्पिकीयं प्रमाणोत्तरकालतेति मतम्, लिङ्गान्न स्यात् । अथ निर्ज्ञातकार्यसंबन्धमेव लिङ्गेनानुगम्यते, एवं तर्हि प्रमेयाभावः । तथा हि -- कार्यवत्ता ह्यस्त्यर्थः, सा चाधिगतैव । कार्यवत्तयैव कार्यवत्तावगम्यत इत्यचतुरस्रम् । कार्यकारणयोश्च यौगपद्याभावाद्विशिष्टतानुपपत्तिः । अथोपलक्षणम्, अतीतस्यापि [क्क्स् ९१] सत्त्वप्रसङ्गः । स्मर्यमाणे च संशयो न स्यादित्युक्तम् । तस्माद्यथैव नीलादिशब्दार्थो ऽर्थस्वभावः, न कार्यलक्ष्यः, न प्रमाणलक्ष्यः, अनवस्थानात् । स्वरूपव्यवस्थस्तु यथाप्रमाणमवसीयते । तथा सदर्थस्वभावो ऽपीति युक्तम् । कार्यप्रमाणसदसद्भावनिबन्धने हि सदसद्व्यवहारविभागे तस्याप्रवृत्तिरेव कार्यप्रमाणसदसद्व्यवहारविभागस्यापि तन्निबन्धत्वप्रसङ्गात्, अनवस्थानात् । तस्मादर्थस्वभाव एका सत्तेति ( स्वभाव एकः सत्तेति - एदितिओन्) ब्रह्मविदो मन्यन्ते । अथ मतम् -- नार्थस्वभावो योग्यता, प्रमाणहेतुसद्भावस्तु । न चासतां प्रमाणहेतवः सन्तीति । तदयुक्तम् -- भूमौ निखातं निर्लिङ्गमवेद्यानुपपन्नकम् । नष्टद्रष्टृकमत्येति यत्सर्वमितियोग्यताम्

na hi ‘san ghaṭaḥ'; iti nimittabhedeṣu pratipattāraḥ saṃśerate / yathaiva ‘śuklaḥ paṭaḥ'iti nirākāṅkṣaḥ, tathā ‘san ghaṭaḥ'; ityapi / yastu dravyaṃ guṇaḥ karma rūpaṃ vijñānamiti vā saṃśayaḥ, na sa laukikānām / laukikāstvabhinnameva nimittaṃ pratipadyante / arthācca saṃdehaḥ, na śabdāt / kutaḥ? viśeṣapratītimantareṇāpi pratipatturnairākāṅkṣyāt / yatra hyarthasāmarthyena saṃśayaḥ, yathā ‘vṛkṣaśchidyatām'; iti paraśukuṭhārādiṣu, tatrānyataraviśeṣānavagame 'pi nairākāṅkṣam, yasya kasyacidupādānāt, anyathānavasthānāt / yatra tu śabdāt, tatra viśeṣāvagamahetorvinā sākāṅkṣatvameva / tadevaṃ na nānānimittaḥ sādhāraṇaśabdaḥ / viśeṣaṇamapyekaṃ pramāṇaṃ syāt / tacca prāgapi tataḥ sacchabdānuviddhabuddhyutpādādanupapannamityuktam -- ‘mānādeva yato buddhiḥ'; iti prapañcena / api ca kāryādapi vṛttameva pramāṇamavasīyate / tatra kutastadviśiṣṭatā / na khalvartho 'sannihitaviśeṣaguṇo viśiṣṭo bhavati / na ca niścite viśeṣaṇābhāve viśiṣṭābhidhānānuviddhaḥ saṃśayo bhavati daṇḍābhāvaniścaya iva ‘daṇḍī na vā'; iti / bhavati ca śūnyanagarādiṣu ciranikhātanidhiṣu pramāṇābhāvaniścaye 'pi ‘santi na'iti saṃśayaḥ / tasmādanyaḥ pramāṇayogātsadarthaḥ, yatraiṣa saṃśayaḥ / nāpyupalakṣaṇaṃ pramāṇam, pramitadhvasteṣu sacchabdāprayogātsmaryamāṇe ca sacchabdānuviddhātsaṃdehāt / vṛttapramāṇasaṃbandhasya pramāṇopalakṣitatvātsattvameva syāt, nāsattvam, na saṃśayaḥ / yo 'pyarthakriyayā sacchabdārthaṃ viśinaṣṭi upalakṣayati vā, tasyāpi prākkāryadarśanānna sacchabdayogaḥ syāt / atha pramāṇajananamevārthakriyāṃ brūyāt, pramāṇādevāstibuddhirna syāt / atha vaikalpikīyaṃ pramāṇottarakālateti matam, liṅgānna syāt / atha nirjñātakāryasaṃbandhameva liṅgenānugamyate, evaṃ tarhi prameyābhāvaḥ / tathā hi -- kāryavattā hyastyarthaḥ, sā cādhigataiva / kāryavattayaiva kāryavattāvagamyata ityacaturasram / kāryakāraṇayośca yaugapadyābhāvādviśiṣṭatānupapattiḥ / athopalakṣaṇam, atītasyāpi [KKS 91] sattvaprasaṅgaḥ / smaryamāṇe ca saṃśayo na syādityuktam / tasmādyathaiva nīlādiśabdārtho 'rthasvabhāvaḥ, na kāryalakṣyaḥ, na pramāṇalakṣyaḥ, anavasthānāt / svarūpavyavasthastu yathāpramāṇamavasīyate / tathā sadarthasvabhāvo 'pīti yuktam / kāryapramāṇasadasadbhāvanibandhane hi sadasadvyavahāravibhāge tasyāpravṛttireva kāryapramāṇasadasadvyavahāravibhāgasyāpi tannibandhatvaprasaṅgāt, anavasthānāt / tasmādarthasvabhāva ekā satteti ( svabhāva ekaḥ satteti - edition) brahmavido manyante / atha matam -- nārthasvabhāvo yogyatā, pramāṇahetusadbhāvastu / na cāsatāṃ pramāṇahetavaḥ santīti / tadayuktam -- bhūmau nikhātaṃ nirliṅgamavedyānupapannakam / naṣṭadraṣṭṛkamatyeti yatsarvamitiyogyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमौ निखातमविद्यमानेन्द्रियसंबन्धमदृश्यमानाविनाभूतमसंवेद्यमानान्यथानवकल्पमानं वस्तु प्रलीनद्रष्टृकं यत्तस्य न प्रत्यक्षानुमानार्थापत्त्यागमहेतवः सन्ति । सादृश्यविषयं ह्युपमानम्, तस्य हेतुर्दूरापेत एव । सर्वप्रमाणयोग्यतामतिक्रामति, न च तदसत् । ननु सत्त्वमप्यस्य कथम्? एवमपि संशयः । तत्र प्रमाणहेतुभावलक्षणयोग्यतारूपे सत्त्वे प्रमाणहेत्वभावस्य निश्चयात्संशयो न स्यात् । अथ स्वभावविशेषः कश्चित्प्रमाणं प्रति योग्यः सत्त्वम्, प्रकृतहानादसुन्दरमित्युक्तम् । अथ वा प्रमाणविशिष्टः सच्छब्दार्थ इत्येतदनेन निराक्रियते । न निश्चिते विशेषणाभावे विशिष्टाभिधायिशब्दानुविद्धः संशयो युक्त इति । अपि चाभावस्यापि प्रमेयत्वान्न प्रमाणयोग्यता सत्तालक्षणम् । तथा हि -- असत्प्रमेयं च तथा यथैव स्थापयत्ययम् । अमितं हि तथा कस्मात्तथा न पुनरन्यथा

bhūmau nikhātamavidyamānendriyasaṃbandhamadṛśyamānāvinābhūtamasaṃvedyamānānyathānavakalpamānaṃ vastu pralīnadraṣṭṛkaṃ yattasya na pratyakṣānumānārthāpattyāgamahetavaḥ santi / sādṛśyaviṣayaṃ hyupamānam, tasya heturdūrāpeta eva / sarvapramāṇayogyatāmatikrāmati, na ca tadasat / nanu sattvamapyasya katham? evamapi saṃśayaḥ / tatra pramāṇahetubhāvalakṣaṇayogyatārūpe sattve pramāṇahetvabhāvasya niścayātsaṃśayo na syāt / atha svabhāvaviśeṣaḥ kaścitpramāṇaṃ prati yogyaḥ sattvam, prakṛtahānādasundaramityuktam / atha vā pramāṇaviśiṣṭaḥ sacchabdārtha ityetadanena nirākriyate / na niścite viśeṣaṇābhāve viśiṣṭābhidhāyiśabdānuviddhaḥ saṃśayo yukta iti / api cābhāvasyāpi prameyatvānna pramāṇayogyatā sattālakṣaṇam / tathā hi -- asatprameyaṃ ca tathā yathaiva sthāpayatyayam / amitaṃ hi tathā kasmāttathā na punaranyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं खल्वनेन सदसद्व्यवहारविभागमिच्छता असत्कथञ्चिद्व्यवस्थाप्यम्, अन्यथा व्यवहारसंकरात् । तत्र यदि प्रमाणस्याविषयः, यदि [क्क्स् ९२] सर्वशक्तिविरहो वासद्बुद्धेर्विषयः । सर्वथा तथा प्रमेयम् । अपरिच्छिन्नं हि तथा प्रमाणेन किमिति तद्विधम्, न पुनरन्यथा स्यात्? न चेत्तस्य तथाभावे ऽतथाभावे वा प्रमाणव्यापारः किंनिमित्त एकपक्षानुरागः? अपि च -- अमित्वा कण्टकाभावं चरणं न्यस्यते कथम् । नान्यग्रहात्तस्य भावे पुरस्ताच्च प्रसङ्गतः

avaśyaṃ khalvanena sadasadvyavahāravibhāgamicchatā asatkathañcidvyavasthāpyam, anyathā vyavahārasaṃkarāt / tatra yadi pramāṇasyāviṣayaḥ, yadi [KKS 92] sarvaśaktiviraho vāsadbuddherviṣayaḥ / sarvathā tathā prameyam / aparicchinnaṃ hi tathā pramāṇena kimiti tadvidham, na punaranyathā syāt? na cettasya tathābhāve 'tathābhāve vā pramāṇavyāpāraḥ kiṃnimitta ekapakṣānurāgaḥ? api ca -- amitvā kaṇṭakābhāvaṃ caraṇaṃ nyasyate katham / nānyagrahāttasya bhāve purastācca prasaṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिज्ञासा न प्रवर्तेत यदि संवित्त्यभावतः । ‘दृष्टिपूतं पदं न्यसेत्ऽ; इति कीटकण्टकाद्यभावे ऽप्रमिते कथं तन्न्यासः? तथा हि -- कीटकण्टकाद्यर्थान्तरभूतलादिपरिच्छेदात्स स्यात्, कीटाद्यपरिच्छेदात्, अभावपरिच्छेदाद्वा । तत्र न तावदर्थान्तरपरिच्छेदात्, कण्टकादिभावे ऽपि प्रसङ्गात् । तत्रापि वस्त्वन्तरपरिच्छेदस्य सत्त्वात् । प्रागपि च भूभागपरिच्छेदात् प्रसज्येत, यस्य कस्यचिद्वस्त्वन्तरस्य परिच्छित्तेर्विद्यमानत्वात् । अथ कीटकण्टकाद्यपरिच्छेदात्, न तद्भावाभावजिज्ञासा स्यात् । जिज्ञासापूर्वमपि ( जिज्ञासापूर्वकादपि - एदितिओन्) प्रयत्नात्तदपरिच्छेदमात्रमेव प्राप्यते यस्याभावो न प्रमेयः । तच्च प्रागपि ततो ऽस्ति । अभावे तु प्रमेये ऽभावनिश्चयाय जिज्ञासा युज्यते । न चापरिच्छेद एव जिज्ञास्यः, स्वतः सिद्धत्वात् । परिच्छेदेन हि स निवर्त्यते । अप्रमेयत्वाच्च सो ऽपि खल्वभाव इत्यप्रमेयः । अथ मतम् -- सत्सूपलम्भहेतुषु प्रमाणविषयस्यापरिच्छेदात् प्रवृत्तिः । तदसत् -- प्रमाणविषयत्वस्य नोपयोगो ऽत्र दृश्यते

jijñāsā na pravarteta yadi saṃvittyabhāvataḥ / ‘dṛṣṭipūtaṃ padaṃ nyaset'; iti kīṭakaṇṭakādyabhāve 'pramite kathaṃ tannyāsaḥ? tathā hi -- kīṭakaṇṭakādyarthāntarabhūtalādiparicchedātsa syāt, kīṭādyaparicchedāt, abhāvaparicchedādvā / tatra na tāvadarthāntaraparicchedāt, kaṇṭakādibhāve 'pi prasaṅgāt / tatrāpi vastvantaraparicchedasya sattvāt / prāgapi ca bhūbhāgaparicchedāt prasajyeta, yasya kasyacidvastvantarasya paricchittervidyamānatvāt / atha kīṭakaṇṭakādyaparicchedāt, na tadbhāvābhāvajijñāsā syāt / jijñāsāpūrvamapi ( jijñāsāpūrvakādapi - edition) prayatnāttadaparicchedamātrameva prāpyate yasyābhāvo na prameyaḥ / tacca prāgapi tato 'sti / abhāve tu prameye 'bhāvaniścayāya jijñāsā yujyate / na cāpariccheda eva jijñāsyaḥ, svataḥ siddhatvāt / paricchedena hi sa nivartyate / aprameyatvācca so 'pi khalvabhāva ityaprameyaḥ / atha matam -- satsūpalambhahetuṣu pramāṇaviṣayasyāparicchedāt pravṛttiḥ / tadasat -- pramāṇaviṣayatvasya nopayogo 'tra dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असद्बोधे ऽनन्यहेतुभानेन ह्युपयुज्यते । अपरिच्छेदाच्चेत्प्रवृत्तिर्न प्रमाणविषयत्वस्योपयोगः, इतरत्राप्यपरिच्छेदस्य तुल्यत्वात्ततश्च प्रवृत्तेः । यस्य स्वभावः प्रमेयः, तत्परिच्छेदात्प्रवृत्तिः, [क्क्स् ९३] तस्यानन्यनिमित्तत्वेनोपयोगवत्प्रमाणविषयत्वम् । नायमपरिच्छेदः सत्येवार्थे हेतुवैकल्यनिमित्तः, समग्रत्वात्तद्धेतूनाम् । तस्मादर्थाभावादिति । अथ यत्र प्रवृत्तिः स्यात्तत्र केवलसंविदः

asadbodhe 'nanyahetubhānena hyupayujyate / aparicchedāccetpravṛttirna pramāṇaviṣayatvasyopayogaḥ, itaratrāpyaparicchedasya tulyatvāttataśca pravṛtteḥ / yasya svabhāvaḥ prameyaḥ, tatparicchedātpravṛttiḥ, [KKS 93] tasyānanyanimittatvenopayogavatpramāṇaviṣayatvam / nāyamaparicchedaḥ satyevārthe hetuvaikalyanimittaḥ, samagratvāttaddhetūnām / tasmādarthābhāvāditi / atha yatra pravṛttiḥ syāttatra kevalasaṃvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिज्ञासेत न सूक्ष्मार्थं कैवल्यं संविदो यदि । केवलो विषयो नेष्टो रूपोन्मिश्रे ऽपि तद्यतः

jijñāseta na sūkṣmārthaṃ kaivalyaṃ saṃvido yadi / kevalo viṣayo neṣṭo rūponmiśre 'pi tadyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टस्य च नास्त्यन्यदन्याभावाद्विशेषणम् । यदि मतम् -- यत्र भूभागादौ चरणन्यासादिलक्षणा प्रवृत्तिः, तस्य केवलस्य सा ज्ञानादिति । तत्रापि संप्रधार्यम् -- किमिदं ज्ञानस्य कैवल्यमभिसंहितमेकविषयप्रतिनियमो विषयान्तरासंसर्गः, आहोस्विद्विषयस्य । यदि विज्ञानस्य, प्रमिते ऽपि भूभागादौ स्थूले सूक्ष्मकीटकण्टकादिभावाभावपरीक्षा न स्यात् । प्रवर्तेतैव, केवलभूतलावग्रहज्ञानात् । अथ विषयस्य, तत्रापि संप्रधार्यम् -- स्वरूपेण वा विषयस्य कैवल्यम्, विशेषणयोगेन वा । तत्र न तावत्स्वरूपेण, मिश्रे ऽपि तस्य भावात् । विशेषणयोगेन कैवल्ये प्राप्ता कीटकण्टकाद्यभावविशिष्टपरिच्छेदात्पदन्यासादिलक्षणा प्रवृत्तिः । यतो नान्याभावाद्विशेषणमन्यादृशं किञ्चिद्दृश्यते, यद्विशेषणं वस्तु केवलं स्यादिति । नास्तीति धीव्यवहृती विषयं कमुपाश्रिते

viśiṣṭasya ca nāstyanyadanyābhāvādviśeṣaṇam / yadi matam -- yatra bhūbhāgādau caraṇanyāsādilakṣaṇā pravṛttiḥ, tasya kevalasya sā jñānāditi / tatrāpi saṃpradhāryam -- kimidaṃ jñānasya kaivalyamabhisaṃhitamekaviṣayapratiniyamo viṣayāntarāsaṃsargaḥ, āhosvidviṣayasya / yadi vijñānasya, pramite 'pi bhūbhāgādau sthūle sūkṣmakīṭakaṇṭakādibhāvābhāvaparīkṣā na syāt / pravartetaiva, kevalabhūtalāvagrahajñānāt / atha viṣayasya, tatrāpi saṃpradhāryam -- svarūpeṇa vā viṣayasya kaivalyam, viśeṣaṇayogena vā / tatra na tāvatsvarūpeṇa, miśre 'pi tasya bhāvāt / viśeṣaṇayogena kaivalye prāptā kīṭakaṇṭakādyabhāvaviśiṣṭaparicchedātpadanyāsādilakṣaṇā pravṛttiḥ / yato nānyābhāvādviśeṣaṇamanyādṛśaṃ kiñciddṛśyate, yadviśeṣaṇaṃ vastu kevalaṃ syāditi / nāstīti dhīvyavahṛtī viṣayaṃ kamupāśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानाभावं यदि क्षुण्णं मेयाभावस्य तत्र किम् । अपि चानेन ‘नास्तिऽइति बुद्धिशब्दयोर्विषयो वाच्यः । स न वस्तुस्वरूपेण, मिश्रे ऽपि प्रसङ्गात् । न केवलम्, अभावादन्यस्य विशेषणस्याभावादित्युक्तम् । ननु ‘नास्तिऽइत्ययमर्थः ‘नेदं प्रमीयतेऽ; इति, न पुनरभावो ऽवगम्यते । विरुद्धमिदम् -- नास्त्यवगम्यते चेति । यद्येवं प्रमाणाभावो विषय उक्तः स्यात् ‘नास्तिऽ; इति धीशब्दयोः, तत्र को ऽपराधः स्यात्प्रमेयाभावस्य, येन [क्क्स् ९४] तमतिलङ्घ्य प्रमाणाभावो विषय उच्यते? न हि तयोर्निरुपाख्यत्वे कश्चिद्विशेषः । अथ मतम् -- अग्रहे ऽसद्ग्रहभ्रान्तिरभावव्यवहृद्भ्रमः

mānābhāvaṃ yadi kṣuṇṇaṃ meyābhāvasya tatra kim / api cānena ‘nāsti'iti buddhiśabdayorviṣayo vācyaḥ / sa na vastusvarūpeṇa, miśre 'pi prasaṅgāt / na kevalam, abhāvādanyasya viśeṣaṇasyābhāvādityuktam / nanu ‘nāsti'ityayamarthaḥ ‘nedaṃ pramīyate'; iti, na punarabhāvo 'vagamyate / viruddhamidam -- nāstyavagamyate ceti / yadyevaṃ pramāṇābhāvo viṣaya uktaḥ syāt ‘nāsti'; iti dhīśabdayoḥ, tatra ko 'parādhaḥ syātprameyābhāvasya, yena [KKS 94] tamatilaṅghya pramāṇābhāvo viṣaya ucyate? na hi tayornirupākhyatve kaścidviśeṣaḥ / atha matam -- agrahe 'sadgrahabhrāntirabhāvavyavahṛdbhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावे च व्यवहृतेरदृष्टौ ध्वान्तदृष्टिवत् । नैव स्तां ‘नास्तिऽ; इति बुद्धिव्यवहारौ । कथमिमौ सर्वजनानां प्रतीतावपह्नूयेते? उच्यते -- भ्रमो ऽयं सद्बुद्ध्यभावे तद्विपर्ययपरिच्छेद इति । तथा सद्व्यवहाराभावे तद्विपर्ययव्यवहारभ्रमः यथालोकदर्शनाभावे ‘तमः पश्यामिऽइति विभ्रमः । न हि तमो नाम किञ्चिद्दृश्यमस्ति । नैतत्सारम् -- इत्थं भवेत्सुषुप्तादौ त्रैलोक्याभावदृग्भ्रमः

abhāve ca vyavahṛteradṛṣṭau dhvāntadṛṣṭivat / naiva stāṃ ‘nāsti'; iti buddhivyavahārau / kathamimau sarvajanānāṃ pratītāvapahnūyete? ucyate -- bhramo 'yaṃ sadbuddhyabhāve tadviparyayapariccheda iti / tathā sadvyavahārābhāve tadviparyayavyavahārabhramaḥ yathālokadarśanābhāve ‘tamaḥ paśyāmi'iti vibhramaḥ / na hi tamo nāma kiñciddṛśyamasti / naitatsāram -- itthaṃ bhavetsuṣuptādau trailokyābhāvadṛgbhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरिच्छिन्दतः किञ्चिद्विभ्रमश्च न युज्यते । आरोपविषयारोप्ये नाजानन् रजतभ्रमी

aparicchindataḥ kiñcidvibhramaśca na yujyate / āropaviṣayāropye nājānan rajatabhramī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभावभिन्ना व्यवहृत्तदभावश्च धीपदे । तमोदृष्टिस्तु भूच्छायामालोकाभावमेव वा

nābhāvabhinnā vyavahṛttadabhāvaśca dhīpade / tamodṛṣṭistu bhūcchāyāmālokābhāvameva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलम्बते न त्वदृष्टाविष्टो दर्शनविभ्रमः । यदि खल्वदर्शने विपर्ययदर्शनभ्रमो भवति सुषुप्ताद्यवस्थासु विश्वाभावदर्शनभ्रमः स्यादालोकादर्शनभ्रमवत् । न च किञ्चिदपरिच्छिन्दतो विभ्रमः । तथा हि -- आरोपस्य विषयं पुरोवर्ति वस्तु आरोपणीयं च रजतं ज्ञानेनानाप्नुवन् न रजतभ्रमवान् भवति । अन्यथाप्रतिपत्तिः, स्मृतिः, सामान्यप्रतिपत्तिर्वा । न च बुद्ध्यभावो ज्ञानस्य विषयो न व्यवहाराभावः, नाभावबुद्धिर्नाभावव्यवहारः, विशेषणस्याभावस्य ज्ञानाविषयत्वात् । तत्रोभयोर्विषयारोपणीययोरग्रहणे न मिथ्याज्ञानमिति । अभ्युपगम्य प्रमाणयोग्यतां सत्तां दोषाभाव उच्यते -- [क्क्स् ९५] अस्तु वा मानयोग्यत्वं सत्त्वं तच्च प्रमीयताम्

ālambate na tvadṛṣṭāviṣṭo darśanavibhramaḥ / yadi khalvadarśane viparyayadarśanabhramo bhavati suṣuptādyavasthāsu viśvābhāvadarśanabhramaḥ syādālokādarśanabhramavat / na ca kiñcidaparicchindato vibhramaḥ / tathā hi -- āropasya viṣayaṃ purovarti vastu āropaṇīyaṃ ca rajataṃ jñānenānāpnuvan na rajatabhramavān bhavati / anyathāpratipattiḥ, smṛtiḥ, sāmānyapratipattirvā / na ca buddhyabhāvo jñānasya viṣayo na vyavahārābhāvaḥ, nābhāvabuddhirnābhāvavyavahāraḥ, viśeṣaṇasyābhāvasya jñānāviṣayatvāt / tatrobhayorviṣayāropaṇīyayoragrahaṇe na mithyājñānamiti / abhyupagamya pramāṇayogyatāṃ sattāṃ doṣābhāva ucyate -- [KKS 95] astu vā mānayogyatvaṃ sattvaṃ tacca pramīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्मिते वस्तुसत्त्वं भवत्यागमगोचरे । न च सापेक्षता नास्मिन्नन्तरार्थविभिन्नताम्

tasminmite vastusattvaṃ bhavatyāgamagocare / na ca sāpekṣatā nāsminnantarārthavibhinnatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रचक्षते ये ऽपि सत्तामन्यां न प्रतिजानते । भवतु वा प्रमाणयोग्यता सत्ता । सैव च प्रमेयास्तु । तत्प्रमेयं वस्तुसत्त्वमागमार्थः । न च प्रमाणान्तरापेक्षता दोषः, प्रमाणान्तरसंभेदस्याभावात् । ‘प्रमाणयोग्यःऽइत्येतावन्मात्राधिगतेः । तथा हि -- ये ऽपि प्रमाणयोग्यतां सत्तामाहुर्न तद्व्यतिरेकिणीम्, ते ऽपि नात्रान्तरार्थसंस्पर्शमिच्छन्ति । तत्संस्पर्शे ह्यन्यत्प्रमाणमन्वेष्यं स्यात् । कथं नान्वेष्यम्? यदा वचः प्रमाणयोग्यतायां पर्यवसितं न विशिष्टार्थसत्त्वं बोधयति, तत्र यस्य प्रमाणस्य योग्यो विशिष्टो ऽर्थस्तदवश्यापेक्षणीयम् । किमर्थं तदपेक्ष्यते? विशिष्टवस्तुसत्त्वाधिगमाय । कं पुनर्विशिष्टस्य वस्तुनः सत्त्वम्? प्रमाणयोग्यत्वम् । अधिगतमेव तर्हि तदस्त्यर्थनिष्ठाद्वचनात्, प्रमाणयोग्यताया अस्त्यर्थत्वात् । प्रमाणान्तरसंभेदाभ्युपगमे ऽपि नाप्रामाण्यप्रसङ्गदोष इति दर्शयति -- प्रमाणान्तरभिन्नार्थमपि मानं न नो वचः

pracakṣate ye 'pi sattāmanyāṃ na pratijānate / bhavatu vā pramāṇayogyatā sattā / saiva ca prameyāstu / tatprameyaṃ vastusattvamāgamārthaḥ / na ca pramāṇāntarāpekṣatā doṣaḥ, pramāṇāntarasaṃbhedasyābhāvāt / ‘pramāṇayogyaḥ'ityetāvanmātrādhigateḥ / tathā hi -- ye 'pi pramāṇayogyatāṃ sattāmāhurna tadvyatirekiṇīm, te 'pi nātrāntarārthasaṃsparśamicchanti / tatsaṃsparśe hyanyatpramāṇamanveṣyaṃ syāt / kathaṃ nānveṣyam? yadā vacaḥ pramāṇayogyatāyāṃ paryavasitaṃ na viśiṣṭārthasattvaṃ bodhayati, tatra yasya pramāṇasya yogyo viśiṣṭo 'rthastadavaśyāpekṣaṇīyam / kimarthaṃ tadapekṣyate? viśiṣṭavastusattvādhigamāya / kaṃ punarviśiṣṭasya vastunaḥ sattvam? pramāṇayogyatvam / adhigatameva tarhi tadastyarthaniṣṭhādvacanāt, pramāṇayogyatāyā astyarthatvāt / pramāṇāntarasaṃbhedābhyupagame 'pi nāprāmāṇyaprasaṅgadoṣa iti darśayati -- pramāṇāntarabhinnārthamapi mānaṃ na no vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरपेक्षमिहार्थे तु प्रमितं वस्त्विदं मया । अर्थमात्रे च सापेक्षमन्यापेक्षार्थबोधनात्

nirapekṣamihārthe tu pramitaṃ vastvidaṃ mayā / arthamātre ca sāpekṣamanyāpekṣārthabodhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अबाधितमपि त्वर्थे प्रमाणांशे ऽपबाधनात् । तत्राप्रमाणतामेति बुद्धानाप्तवचो यथा

abādhitamapi tvarthe pramāṇāṃśe 'pabādhanāt / tatrāpramāṇatāmeti buddhānāptavaco yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न खलु प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थमपि वचो न प्रमाणम्, प्रमाणमेव ह्याप्तवाक्यम् । कथं पुनः प्रमाणं सापेक्षमिति चेत्, उच्यते -- निरपेक्षमेव तत् ‘प्रमितो ऽयं मयार्थःऽइत्यस्मिन्नर्थे । केवले ह्यर्थे ‘एवमयमर्थःऽइत्यप्रतीतेः ‘एवमयं पुरुषो वेदऽइति च प्रतीतेः पुरुषज्ञानापेक्षम् । तत्रोपलब्धौ तावदनपेक्षत्वात्प्रामाण्यमश्नुते तत्सिद्धिद्वारश्च पश्चादर्थ इति । कथं तर्हि पुरुषवचः किञ्चिदबाधितार्थमपि सापेक्षत्वेनाप्रमाणं कथ्यते? उच्यते -- यद्यप्यर्थे बाधो नास्ति, यदपेक्षं त्वस्यार्थे प्रामाण्यं यत्सिद्धिमुखेन तं साधयति तत्र प्रमाणांशे बाध्यते । तस्यासिद्धेस्तद्द्वारेण नार्थसिद्धिरित्यर्थे ऽप्रमाणम्, यथातीन्द्रियार्थे बुद्धवचः पुरुषस्य दर्शनासंभवात् । यथोक्तम् -- ‘पुरुषाशक्तितस्तत्र सापवादत्वसंभवःऽ; । इति । यथा च विप्रलम्भकवाक्यम्, अयथादृष्टार्थवादित्वस्य प्रमाणावगतत्वात् । आप्तवाक्यं पुनर्नार्थे न मानांशे ऽपबाधितम् । निरपेक्षं प्रमाणांशे व्यवहारो ऽन्यथा कथम्

na khalu pramāṇāntarasaṃbhinnārthamapi vaco na pramāṇam, pramāṇameva hyāptavākyam / kathaṃ punaḥ pramāṇaṃ sāpekṣamiti cet, ucyate -- nirapekṣameva tat ‘pramito 'yaṃ mayārthaḥ'ityasminnarthe / kevale hyarthe ‘evamayamarthaḥ'ityapratīteḥ ‘evamayaṃ puruṣo veda'iti ca pratīteḥ puruṣajñānāpekṣam / tatropalabdhau tāvadanapekṣatvātprāmāṇyamaśnute tatsiddhidvāraśca paścādartha iti / kathaṃ tarhi puruṣavacaḥ kiñcidabādhitārthamapi sāpekṣatvenāpramāṇaṃ kathyate? ucyate -- yadyapyarthe bādho nāsti, yadapekṣaṃ tvasyārthe prāmāṇyaṃ yatsiddhimukhena taṃ sādhayati tatra pramāṇāṃśe bādhyate / tasyāsiddhestaddvāreṇa nārthasiddhirityarthe 'pramāṇam, yathātīndriyārthe buddhavacaḥ puruṣasya darśanāsaṃbhavāt / yathoktam -- ‘puruṣāśaktitastatra sāpavādatvasaṃbhavaḥ'; / iti / yathā ca vipralambhakavākyam, ayathādṛṣṭārthavāditvasya pramāṇāvagatatvāt / āptavākyaṃ punarnārthe na mānāṃśe 'pabādhitam / nirapekṣaṃ pramāṇāṃśe vyavahāro 'nyathā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्तवचः पुनर्नार्थे नापि प्रमाणांशे संभवत्प्रमाणगोचरं बाध्यते । प्रमाणांशे चानपेक्षं तन्मुखेन चार्थसिद्धिं विदधन्नाप्रमाणं भवितुमर्हति । अन्यथा शब्दनिबन्धनो व्यवहारो न स्यात् । मयेति वक्त्रभावेन संभेदरहितं ततः । प्रलीनज्ञानविज्ञेयविभागं स्वात्मवेदनम्

āptavacaḥ punarnārthe nāpi pramāṇāṃśe saṃbhavatpramāṇagocaraṃ bādhyate / pramāṇāṃśe cānapekṣaṃ tanmukhena cārthasiddhiṃ vidadhannāpramāṇaṃ bhavitumarhati / anyathā śabdanibandhano vyavahāro na syāt / mayeti vaktrabhāvena saṃbhedarahitaṃ tataḥ / pralīnajñānavijñeyavibhāgaṃ svātmavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सिद्धिसिद्धतार्थस्य पुंवचोवद्भविष्यति

tatsiddhisiddhatārthasya puṃvacovadbhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थत्वे ऽपि वेदान्तवचसां न प्रामाण्यव्याहतिः, आप्तवाक्यवत् । तथा हि -- तान्यपि ज्ञानज्ञेयविभागविकलं स्वप्रकाशरूपमलौकिकं काममवगमयन्तु प्रमाणान्तरम्, तद्द्वारा चार्थसिद्धिराप्तवचनवत् । इयांस्तु विशेषः स्यात् -- वेदे वक्तुरभावात् ‘मयाऽइति संस्पर्शो न स्यात् । अभ्युपगमवादं परिसमाप्य प्रकृतमुपसंहरति -- एवं न मेयता सत्ता परः पुनः प्रत्यवतिष्ठते -- नन्वन्यापि न युज्यते । [क्क्स् ९७] न हि पूर्वावमर्शेन विना सामान्यकल्पना

evaṃ ca pramāṇāntarasaṃbhinnārthatve 'pi vedāntavacasāṃ na prāmāṇyavyāhatiḥ, āptavākyavat / tathā hi -- tānyapi jñānajñeyavibhāgavikalaṃ svaprakāśarūpamalaukikaṃ kāmamavagamayantu pramāṇāntaram, taddvārā cārthasiddhirāptavacanavat / iyāṃstu viśeṣaḥ syāt -- vede vakturabhāvāt ‘mayā'iti saṃsparśo na syāt / abhyupagamavādaṃ parisamāpya prakṛtamupasaṃharati -- evaṃ na meyatā sattā paraḥ punaḥ pratyavatiṣṭhate -- nanvanyāpi na yujyate / [KKS 97] na hi pūrvāvamarśena vinā sāmānyakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गामेकामीक्षितवतो जायते ऽन्यत्र यादृशः । अवमर्शो दृष्टसतस्तथा न हि सदन्तरे

gāmekāmīkṣitavato jāyate 'nyatra yādṛśaḥ / avamarśo dṛṣṭasatastathā na hi sadantare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकशब्दप्रवृत्तिस्तु दण्ड्यादिवदुपेयताम् । दृष्टरूपावमर्शः सामान्यकल्पनायां प्रमाणम् । यथा -- बाहुलेयं दृष्टवतः शाबलेये ‘स एवायम्ऽ; इति । न च किञ्चित्सद्गृहीतवतो ऽन्यत्र स भवति । एकशब्दप्रवृत्तिस्तु विनापि सामान्येनार्थान्तरयोगनिमित्ता, दण्डिपाचकादिशब्दवत् । अत्रोच्यते -- को नु पूर्वावमर्शो ऽयं पूर्वरूपान्वयो धियः

ekaśabdapravṛttistu daṇḍyādivadupeyatām / dṛṣṭarūpāvamarśaḥ sāmānyakalpanāyāṃ pramāṇam / yathā -- bāhuleyaṃ dṛṣṭavataḥ śābaleye ‘sa evāyam'; iti / na ca kiñcitsadgṛhītavato 'nyatra sa bhavati / ekaśabdapravṛttistu vināpi sāmānyenārthāntarayoganimittā, daṇḍipācakādiśabdavat / atrocyate -- ko nu pūrvāvamarśo 'yaṃ pūrvarūpānvayo dhiyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदन्तरे ऽपि सो ऽस्त्येव कयाचित्खलु मात्रया । सर्वात्मना त्वनुगमो न दृष्टः खण्डमुण्डयोः

sadantare 'pi so 'styeva kayācitkhalu mātrayā / sarvātmanā tvanugamo na dṛṣṭaḥ khaṇḍamuṇḍayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तादृशश्चेन्नो भेदमात्राद्वेद्यः स्वपह्नवः । न भेदमात्रान्मृज्जातिहीनं मणिकमल्लकम्

na tādṛśaścenno bhedamātrādvedyaḥ svapahnavaḥ / na bhedamātrānmṛjjātihīnaṃ maṇikamallakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपान्वयः प्रत्ययस्य मणिकेषु हि यादृशः । न दृष्टमल्लकस्यास्ति मणिके खलु तादृशः

rūpānvayaḥ pratyayasya maṇikeṣu hi yādṛśaḥ / na dṛṣṭamallakasyāsti maṇike khalu tādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः पुनरयं पूर्वावमर्शः -- पूर्वरूपावभासो बुद्धेः, अथ ‘सो ऽयम्ऽ; इति पूवार्परानुसन्धानम् । तत्र यदि पूर्वः कल्पः, सो ऽस्त्येव सदन्तरे मात्रया । तथा हि -- निरुपाख्यवैलक्षण्येन सतां तुल्यरूपता प्रकाशते । अन्यथा निरुपाख्यवत्सन्तो ऽप्यत्यन्तविलक्षणाः प्रकाशेरन् । अथ सर्वरूपानुगमः, सो ऽभिप्रेते ऽपि सामान्यगोचरे नास्ति । न हि खण्डमुण्डयोः सर्वात्मनान्वयः, एकत्वप्रसङ्गात्सामान्याभावापत्तेः । अथ न तादृशो यादृशः खण्डादिषु । तदसत् । न विशेषमात्रेण संवेद्यान्वयिरूपप्रत्याख्यानं युज्यते, गोत्वादेरपि तत्संभवात् । न हि देवदत्तस्य द्वितीयदर्शने यादृशो रूपानुगमः, [क्क्स् ९८] तादृशः खण्डं दृष्टवतो मुण्डदर्शने । सामान्यगोचरे ऽपि च न सर्वत्र तुल्यः । नानामणिकविलक्षणो हि मणिकशराबयो रूपान्वयः । न च तावता मृज्जातिहीनता तयोः, किञ्चित्तुल्यतयावभासमानत्वात् । अथ द्वितीयः कल्पः, अत्रोच्यते -- पूर्वावमर्शः स इति प्रख्येत्यपि न शोभते । मणिकं वीक्षितवतः सो ऽपि नोदेति मल्लके

kaḥ punarayaṃ pūrvāvamarśaḥ -- pūrvarūpāvabhāso buddheḥ, atha ‘so 'yam'; iti pūvārparānusandhānam / tatra yadi pūrvaḥ kalpaḥ, so 'styeva sadantare mātrayā / tathā hi -- nirupākhyavailakṣaṇyena satāṃ tulyarūpatā prakāśate / anyathā nirupākhyavatsanto 'pyatyantavilakṣaṇāḥ prakāśeran / atha sarvarūpānugamaḥ, so 'bhiprete 'pi sāmānyagocare nāsti / na hi khaṇḍamuṇḍayoḥ sarvātmanānvayaḥ, ekatvaprasaṅgātsāmānyābhāvāpatteḥ / atha na tādṛśo yādṛśaḥ khaṇḍādiṣu / tadasat / na viśeṣamātreṇa saṃvedyānvayirūpapratyākhyānaṃ yujyate, gotvāderapi tatsaṃbhavāt / na hi devadattasya dvitīyadarśane yādṛśo rūpānugamaḥ, [KKS 98] tādṛśaḥ khaṇḍaṃ dṛṣṭavato muṇḍadarśane / sāmānyagocare 'pi ca na sarvatra tulyaḥ / nānāmaṇikavilakṣaṇo hi maṇikaśarābayo rūpānvayaḥ / na ca tāvatā mṛjjātihīnatā tayoḥ, kiñcittulyatayāvabhāsamānatvāt / atha dvitīyaḥ kalpaḥ, atrocyate -- pūrvāvamarśaḥ sa iti prakhyetyapi na śobhate / maṇikaṃ vīkṣitavataḥ so 'pi nodeti mallake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वापरानुसन्धानात्मिका ‘सो ऽयम्ऽइत्यभेदमवगमयन्ती भिन्नेष्वपि सामान्यकल्पनाहेतुर्बुद्धिः पूर्वावमर्श इत्युच्यत इत्येतदपि न शोभते । यतो नानुसन्धानादेवाभेदसिद्धिः । अभिन्नरूपावभासादपि । अन्यथा नाभिन्नदेशकाल एको ऽर्थः स्यात् । न हि तत्र देशकालभेदाभावे ‘सःऽ; इत्यनुसन्धानम् । अपि च दृष्टमणिकस्य मल्लके न भवति द्रागिव ‘सःऽइत्यनुसन्धानं खण्डमुण्डवत् । न चैवं मृज्जातिहीनता । विमृशतस्तु ‘तज्जातीयमिदम्ऽइति बुद्धिः सदन्तरे ऽपि समाना । तुल्ये तर्हि सामान्ययोगे कस्मात्क्वचित् ‘सःऽइत्यवमर्शः नान्यत्र? उच्यते -- सामान्यरूपभूयस्त्वे तस्मात्तत्त्वं प्रकाशते । विलक्षणत्वमल्पत्वे चकास्ति तदनुद्भवात्

pūrvāparānusandhānātmikā ‘so 'yam'ityabhedamavagamayantī bhinneṣvapi sāmānyakalpanāheturbuddhiḥ pūrvāvamarśa ityucyata ityetadapi na śobhate / yato nānusandhānādevābhedasiddhiḥ / abhinnarūpāvabhāsādapi / anyathā nābhinnadeśakāla eko 'rthaḥ syāt / na hi tatra deśakālabhedābhāve ‘saḥ'; ityanusandhānam / api ca dṛṣṭamaṇikasya mallake na bhavati drāgiva ‘saḥ'ityanusandhānaṃ khaṇḍamuṇḍavat / na caivaṃ mṛjjātihīnatā / vimṛśatastu ‘tajjātīyamidam'iti buddhiḥ sadantare 'pi samānā / tulye tarhi sāmānyayoge kasmātkvacit ‘saḥ'ityavamarśaḥ nānyatra? ucyate -- sāmānyarūpabhūyastve tasmāttattvaṃ prakāśate / vilakṣaṇatvamalpatve cakāsti tadanudbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्सत्यपि सामान्ययोगे मणिशराबयोः । न । ‘सःऽइति प्रख्या मणिकान्तरे च भवति भूयिष्ठसामान्ययुक्ते । तस्मात्सामान्यरूपाणां भूयिष्ठत्वेनोद्भवात् ‘सःऽ; इति तत्त्वप्रख्या । अल्पत्वे तु न तथा, तेषामनुद्भवात् । न च दण्ड्यादिवदेकशब्दप्रवृत्तिरित्याह -- प्रमाणं कार्यविज्ञेयमसंयोज्यास्ति धीर्यतः

yasmātsatyapi sāmānyayoge maṇiśarābayoḥ / na / ‘saḥ'iti prakhyā maṇikāntare ca bhavati bhūyiṣṭhasāmānyayukte / tasmātsāmānyarūpāṇāṃ bhūyiṣṭhatvenodbhavāt ‘saḥ'; iti tattvaprakhyā / alpatve tu na tathā, teṣāmanudbhavāt / na ca daṇḍyādivadekaśabdapravṛttirityāha -- pramāṇaṃ kāryavijñeyamasaṃyojyāsti dhīryataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च विशिष्टबुद्धेः प्राक् (सद्बुद्धेः प्राक् --एदितिओन्) प्रमाणग्रहणं तत्कालं वा । तथा हि प्रमाणादेव सा भवति । प्रमाणं च प्रमितिकार्योन्नेयत्वात्पश्चात्सत्प्रतिपत्तेर्गृह्यते । तस्मादग्रहात्प्रमाणस्य तत्संयोजनविकला सा न प्रमाणयोगनिमित्ता । यदि तर्हि न प्रमाणयोगो ऽस्त्यर्थः, कथं तत्कालानुविधायिनी कालप्रवृत्तिरस्त्यर्थे -- ‘कूपो ऽस्तिऽ; ‘कूपो ऽभूत्ऽ; ‘कूपो भविष्यतिऽ; इति? तदुपाधिप्रकल्पितभेदत्वात्, देवदत्तसत्ताया इव पाटलिपुत्रसंयोगोपाधिकल्पितभेदाया इति । न च ‘क्रियामन्तरेण न संसर्गः पदार्थानाम्ऽ; इति शब्दार्थनयविदामविगानमित्याह -- संबन्धमात्रावसितमपि चान्ये विपश्चितः

na ca viśiṣṭabuddheḥ prāk (sadbuddheḥ prāk --edition) pramāṇagrahaṇaṃ tatkālaṃ vā / tathā hi pramāṇādeva sā bhavati / pramāṇaṃ ca pramitikāryonneyatvātpaścātsatpratipattergṛhyate / tasmādagrahātpramāṇasya tatsaṃyojanavikalā sā na pramāṇayoganimittā / yadi tarhi na pramāṇayogo 'styarthaḥ, kathaṃ tatkālānuvidhāyinī kālapravṛttirastyarthe -- ‘kūpo 'sti'; ‘kūpo 'bhūt'; ‘kūpo bhaviṣyati'; iti? tadupādhiprakalpitabhedatvāt, devadattasattāyā iva pāṭaliputrasaṃyogopādhikalpitabhedāyā iti / na ca ‘kriyāmantareṇa na saṃsargaḥ padārthānām'; iti śabdārthanayavidāmavigānamityāha -- saṃbandhamātrāvasitamapi cānye vipaścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहुर्वचो ऽक्रियमयं राज्ञो ना फलिनो द्रुमाः । ‘राज्ञो ऽयं पुरुषःऽफलिता एते वनस्पतयःऽइति क्रियारहितेष्वपि संसर्गः प्रतीयते । न चेहापि ‘अस्तिक्रियाऽ; इति युज्यते । यतो न निर्ज्ञातराजसंबन्धस्य पुरुषस्य फलवतां च वनस्पतीनां सत्तेह प्रतिपाद्या गम्यते । न ह्येते वाक्ये सत्तायां पर्यवस्यतः । किं तु पुरुषस्य राजसंबन्धे, द्रुमाणा च फलसंबन्धे -- ‘यो ऽयं पुरुषः, स राज्ञःऽ; ‘य एते वनस्पतयः, ते फलिताःऽ, न ‘यो राजपुरुषः, सो ऽस्तिऽ; ‘ये च फलिताः ते सन्तिऽ; इति । यदपि केचित् -- ‘अवधार्यताम्ऽ; इति प्रतिपत्तिक्रियाविधिना क्रियावत्तां मन्यते, तदपि शब्दादेव प्रतिपत्तेः सिद्धत्वात्प्राङ् निरस्तमेवेति । अथापि न क्रियारहितं वाक्यमस्ति क्रियायां च सापेक्षता, तथापि न दोष इत्याह -- जनिक्रियावसानाच्च विशिष्टं शक्यबोधनम्

āhurvaco 'kriyamayaṃ rājño nā phalino drumāḥ / ‘rājño 'yaṃ puruṣaḥ'phalitā ete vanaspatayaḥ'iti kriyārahiteṣvapi saṃsargaḥ pratīyate / na cehāpi ‘astikriyā'; iti yujyate / yato na nirjñātarājasaṃbandhasya puruṣasya phalavatāṃ ca vanaspatīnāṃ satteha pratipādyā gamyate / na hyete vākye sattāyāṃ paryavasyataḥ / kiṃ tu puruṣasya rājasaṃbandhe, drumāṇā ca phalasaṃbandhe -- ‘yo 'yaṃ puruṣaḥ, sa rājñaḥ'; ‘ya ete vanaspatayaḥ, te phalitāḥ', na ‘yo rājapuruṣaḥ, so 'sti'; ‘ye ca phalitāḥ te santi'; iti / yadapi kecit -- ‘avadhāryatām'; iti pratipattikriyāvidhinā kriyāvattāṃ manyate, tadapi śabdādeva pratipatteḥ siddhatvātprāṅ nirastameveti / athāpi na kriyārahitaṃ vākyamasti kriyāyāṃ ca sāpekṣatā, tathāpi na doṣa ityāha -- janikriyāvasānācca viśiṣṭaṃ śakyabodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा -- ‘ईदृशात्तरोरिदं फलमजनिऽ; इति तद्विधतरुसद्भावः । तथा च श्रुतयः काश्चिदेवमेव ब्रह्म प्रतिपादयन्ति -- ‘सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्तेऽ; ‘यथाग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवमेवास्मादात्मनः सर्वे देवाःऽ; इत्यादि । तथा यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम्ऽ; ॥ तदेतत्सत्यम् -- ऽयथा सुदीप्तात्पावकाद्विष्फुलिङ्गाः सहस्रशः संभवन्ते सरूपाः । तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्तिऽ; ॥ तथा ऽदिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ऽक्षरात्परतः परः ॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणिऽ; ॥ इति । इदानीं पदार्थसंसर्गायैव विधिराश्रयितव्य इति प्रत्यवतिष्ठते -- [क्क्स् १०१] ननु प्रमान्तराधीनसंसर्गाः पुरुषोक्तिषु

yathā -- ‘īdṛśāttaroridaṃ phalamajani'; iti tadvidhatarusadbhāvaḥ / tathā ca śrutayaḥ kāścidevameva brahma pratipādayanti -- ‘sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante'; ‘yathāgneḥ kṣudrā viṣphuliṅgā vyuccaranti evamevāsmādātmanaḥ sarve devāḥ'; ityādi / tathā yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ saṃbhavanti / yathā sataḥ puruṣātkeśalomāni tathākṣarātsaṃbhavatīha viśvam'; // tadetatsatyam -- 'yathā sudīptātpāvakādviṣphuliṅgāḥ sahasraśaḥ saṃbhavante sarūpāḥ / tathākṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ prajāyante tatra caivāpiyanti'; // tathā 'divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sa bāhyābhantaro hyajaḥ / aprāṇo hyamanāḥ śubhro 'kṣarātparataḥ paraḥ // etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca / khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇi'; // iti / idānīṃ padārthasaṃsargāyaiva vidhirāśrayitavya iti pratyavatiṣṭhate -- [KKS 101] nanu pramāntarādhīnasaṃsargāḥ puruṣoktiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्था विध्यधीनात्मसंश्लेषा इतरत्र तु । पदानां रचना तत्र विवक्षापरिपूर्तये

padārthā vidhyadhīnātmasaṃśleṣā itaratra tu / padānāṃ racanā tatra vivakṣāparipūrtaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणान्तरगम्ये ऽर्थे विवक्षा च व्यवस्थिता । विध्यर्थसिद्धये वेदे तदभावे त्वसंगतेः

pramāṇāntaragamye 'rthe vivakṣā ca vyavasthitā / vidhyarthasiddhaye vede tadabhāve tvasaṃgateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि -- अरुणया क्रीणातीति संसर्गः, नारुणयैकहायन्येति । तथा भावार्थो नियोगविषयः, न द्रव्यगुणशब्दार्थ इति प्रमाणान्तरावसितयोग्यतासामर्थ्येनैव व्यस्थाप्यते । अथ न विवक्षैकपदावगम्या, तदर्थमात्रविवक्षाया निष्प्रयोजनत्वात् । तस्माद्विवक्षाविशेषसिद्धिर्नासंसृष्टेषु पदार्थेषु भवतीति तथा विवक्षया प्रयुक्ताः संसृज्यन्ते । सा च प्रमाणान्तरसिद्ध इति । एवमपि विवक्षानिबन्धनः स्यात्, तत्प्रयुक्तानां संसर्गात् । न प्रमाणान्तरनिबन्धनः । यतो न तत्तस्य प्रतिपादकम्, [क्क्स् १०२] न प्रयोजकं वा । यत्तु प्रमाणान्तरसिद्धे विवक्षेति । भवतु । न तु तस्य संसर्ग उपयोगः । तथा हि (न तस्य संसर्ग उपयोगः । तथा च - एदितिओन्) विप्रलम्भकवाक्ये ऽपि संसर्गप्रतीतिः । यत्तु विरोधे न संसर्गः । कामम् । न तु ततः संसर्गः । विरोधे ऽपि तु नासंसर्गः, प्रतीतेः । प्रतीतो ऽपि तु बाध्यते प्रमाणान्तरेण । एवं चानृतं किञ्चिद्वचः, किञ्चिदनर्थकम् -- दशदाडिमादि, किञ्चित्सत्यम् । अन्यथानृतानर्थकविभागो न स्यात् । अथ प्रमाणान्तरेणोपलभ्यार्थं विवक्षित्वा परस्मै प्रतिपादयति पुरुषः । तेन तद्वचसः प्रमाणान्तरोपलब्धिरेवार्थः । सैव प्रयोजिका पदार्थसंसर्गस्य । तस्याः प्रयोजिकाया अभावान्न वेदे पदार्थसंसर्गसिद्धिः । मा भूत्सा । विशिष्टार्थ एव प्रयोजकः । अथ लोकावगम्यत्वाच्छब्दसामर्थ्यस्य लौकिकप्रयोजकाभावान्न संसर्गः, विधिमत्त्वे ऽपि न स्यात् । अथ लोके संसर्गमात्रपरत्वे ऽर्थापत्तिः । न तद्विशेषे, तन्मात्रेणप्रतीतिप्रयोगयोरुपपत्तेः । विनापि प्रमाणान्तरोपलब्ध्या विशिष्टार्थगतिसिद्धिः । अथ प्रमाणान्तराल्लोके संसर्गसत्यतावगमः । अपूर्वो ऽपि हि श्रोतुः संसर्गो वक्तुः प्रमाणानुमानमुखेन सत्यतां लभते तदसंभवे ऽसत्यत्वाद्बुद्धादिवाक्येषु । तेन प्रमाणान्तरनिबन्धनो लोके संसर्ग उच्यते । भवतु । वेदे तु प्रमाणान्तरसंभेदाभावात्स्वातन्त्र्येणार्थप्रतीतेः शब्दनिबन्धन एव । तदास्तामेतत् । भवतु यथा लोके । इदं तु पर्यनुयुज्यते -- कथं नु विध्यधीनत्वं यदि स्यादन्यथा वृथा

tathā hi -- aruṇayā krīṇātīti saṃsargaḥ, nāruṇayaikahāyanyeti / tathā bhāvārtho niyogaviṣayaḥ, na dravyaguṇaśabdārtha iti pramāṇāntarāvasitayogyatāsāmarthyenaiva vyasthāpyate / atha na vivakṣaikapadāvagamyā, tadarthamātravivakṣāyā niṣprayojanatvāt / tasmādvivakṣāviśeṣasiddhirnāsaṃsṛṣṭeṣu padārtheṣu bhavatīti tathā vivakṣayā prayuktāḥ saṃsṛjyante / sā ca pramāṇāntarasiddha iti / evamapi vivakṣānibandhanaḥ syāt, tatprayuktānāṃ saṃsargāt / na pramāṇāntaranibandhanaḥ / yato na tattasya pratipādakam, [KKS 102] na prayojakaṃ vā / yattu pramāṇāntarasiddhe vivakṣeti / bhavatu / na tu tasya saṃsarga upayogaḥ / tathā hi (na tasya saṃsarga upayogaḥ / tathā ca - edition) vipralambhakavākye 'pi saṃsargapratītiḥ / yattu virodhe na saṃsargaḥ / kāmam / na tu tataḥ saṃsargaḥ / virodhe 'pi tu nāsaṃsargaḥ, pratīteḥ / pratīto 'pi tu bādhyate pramāṇāntareṇa / evaṃ cānṛtaṃ kiñcidvacaḥ, kiñcidanarthakam -- daśadāḍimādi, kiñcitsatyam / anyathānṛtānarthakavibhāgo na syāt / atha pramāṇāntareṇopalabhyārthaṃ vivakṣitvā parasmai pratipādayati puruṣaḥ / tena tadvacasaḥ pramāṇāntaropalabdhirevārthaḥ / saiva prayojikā padārthasaṃsargasya / tasyāḥ prayojikāyā abhāvānna vede padārthasaṃsargasiddhiḥ / mā bhūtsā / viśiṣṭārtha eva prayojakaḥ / atha lokāvagamyatvācchabdasāmarthyasya laukikaprayojakābhāvānna saṃsargaḥ, vidhimattve 'pi na syāt / atha loke saṃsargamātraparatve 'rthāpattiḥ / na tadviśeṣe, tanmātreṇapratītiprayogayorupapatteḥ / vināpi pramāṇāntaropalabdhyā viśiṣṭārthagatisiddhiḥ / atha pramāṇāntarālloke saṃsargasatyatāvagamaḥ / apūrvo 'pi hi śrotuḥ saṃsargo vaktuḥ pramāṇānumānamukhena satyatāṃ labhate tadasaṃbhave 'satyatvādbuddhādivākyeṣu / tena pramāṇāntaranibandhano loke saṃsarga ucyate / bhavatu / vede tu pramāṇāntarasaṃbhedābhāvātsvātantryeṇārthapratīteḥ śabdanibandhana eva / tadāstāmetat / bhavatu yathā loke / idaṃ tu paryanuyujyate -- kathaṃ nu vidhyadhīnatvaṃ yadi syādanyathā vṛthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिर्निर्विषयस्तुल्यमिदमन्यपदोदिते । विशिष्टार्थावगत्यान्यपदार्थो ऽपि प्रयुज्यते

vidhirnirviṣayastulyamidamanyapadodite / viśiṣṭārthāvagatyānyapadārtho 'pi prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थवत्त्वे प्रमाभावादस्त्वसौ चेदनर्थकः । विधिर्नैवं कस्य हेतोरथ स्यादपरं पदम्

arthavattve pramābhāvādastvasau cedanarthakaḥ / vidhirnaivaṃ kasya hetoratha syādaparaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणान्तरसिद्धे ऽर्थे प्रयोगि न विधायकम् । [क्क्स् १०३] तदर्थो ऽनन्यगम्यो हि मीयमानः समाक्षिपेत्

pramāṇāntarasiddhe 'rthe prayogi na vidhāyakam / [KKS 103] tadartho 'nanyagamyo hi mīyamānaḥ samākṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयं न यथासिद्धपदार्थस्त्वनुवादभाक् । अव्युत्पन्नप्रवृत्तिः स्यात्संबन्धज्ञाननिह्नवे

viṣayaṃ na yathāsiddhapadārthastvanuvādabhāk / avyutpannapravṛttiḥ syātsaṃbandhajñānanihnave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदं स्वधर्मं व्युत्क्रामेदन्यसिद्धार्थतान्यथा । न तावद्विधिः साक्षात्संसर्गसामान्यं तद्विशेषं वा बोधयति । अथाक्षिपति, अन्यथा नियोगमात्रं निर्विषयमनर्थकं स्यात् । पदार्थान्तरेष्वपि तुल्यमेतत् । ते ऽपि केवलाः पदार्थान्तरसंसर्गमनाप्नुवन्तो ऽपूर्वार्थप्रतिपत्तेरभावादनर्थकाः । न च लोके पदैः स्वार्थाः स्वरूपमात्रनिष्ठतयैव प्रत्य्यन्ते । किं तु विशिष्टार्थप्रत्ययप्रयुक्ताः । तथा व्यवहारोपपत्तेः । तथा च प्रतिपदार्थं संसर्गाक्षेपः । स्यादेतत् -- लोके बुद्धिपूर्वप्रयुक्तानां मा भूदानर्थक्यमिति संसर्गार्थता । वेदे तु नार्थवत्त्वे प्रमाणमस्ति । अतः पदार्थान्तरमनर्थकमेवास्तु । नैतत्सारम् । नान्यथानर्थक्यमित्यप्रमाणो ऽर्थः शक्यः प्रतिपत्तुम्, यस्य कस्यचित्प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । तस्माद्व्यवहारात्संसर्गप्रयुक्तस्वार्थावबोधसामर्थ्यमेव पदानां गम्यते । ततो वेदे ऽपि संसर्गाक्षेपः । यदिचान्यपदार्थानामानर्थक्यम्, विध्यर्थस्य तन्न कस्मात्? अथ मतम् -- पदान्तराणि प्रमाणान्तरसिद्धे ऽर्थे प्रयुज्यन्ते । तानि यथावगतार्थानुवादपर्यवसितानि । तथा हि -- अनूद्यमानो ऽर्थो यथावगममनुवादान्नापूर्वार्थाक्षेपायालम् । विधायकस्तु शब्दो ऽनन्यगम्यार्थविषयस्तदर्थः प्रमीयमाणः शक्नोत्यपूर्वमर्थमाक्षेप्तुमन्यथानवकल्पमानः । तस्माद्वेदे विधिनिबन्धनो ऽपूर्वसंसर्ग इति । तदयुक्तम् । प्रमाणान्तराविषयश्चेद्विधायकार्थः, तत्र संबन्धज्ञानमशक्यमिति निह्नूयेत । तथा च संबन्धज्ञानानपेक्षत्वादव्युत्पन्नो ऽपि प्रवर्तेत । संबन्धज्ञानापेक्षता च पदधर्मो व्युत्क्रम्येत । तन्निरपेक्षता वाक्यधर्म आश्रीयेत । अथ संबन्धापेक्षता नास्य निह्नूयेत, बलात्प्रमाणान्तरसिद्धार्थतापद्येत । तथा च न विशेषः । [क्क्स् १०४] शब्दादेव मिते यो ऽपि मन्यते संगतिग्रहम्

padaṃ svadharmaṃ vyutkrāmedanyasiddhārthatānyathā / na tāvadvidhiḥ sākṣātsaṃsargasāmānyaṃ tadviśeṣaṃ vā bodhayati / athākṣipati, anyathā niyogamātraṃ nirviṣayamanarthakaṃ syāt / padārthāntareṣvapi tulyametat / te 'pi kevalāḥ padārthāntarasaṃsargamanāpnuvanto 'pūrvārthapratipatterabhāvādanarthakāḥ / na ca loke padaiḥ svārthāḥ svarūpamātraniṣṭhatayaiva pratyyante / kiṃ tu viśiṣṭārthapratyayaprayuktāḥ / tathā vyavahāropapatteḥ / tathā ca pratipadārthaṃ saṃsargākṣepaḥ / syādetat -- loke buddhipūrvaprayuktānāṃ mā bhūdānarthakyamiti saṃsargārthatā / vede tu nārthavattve pramāṇamasti / ataḥ padārthāntaramanarthakamevāstu / naitatsāram / nānyathānarthakyamityapramāṇo 'rthaḥ śakyaḥ pratipattum, yasya kasyacitpratipattiprasaṅgāt / tasmādvyavahārātsaṃsargaprayuktasvārthāvabodhasāmarthyameva padānāṃ gamyate / tato vede 'pi saṃsargākṣepaḥ / yadicānyapadārthānāmānarthakyam, vidhyarthasya tanna kasmāt? Atha matam -- padāntarāṇi pramāṇāntarasiddhe 'rthe prayujyante / tāni yathāvagatārthānuvādaparyavasitāni / tathā hi -- anūdyamāno 'rtho yathāvagamamanuvādānnāpūrvārthākṣepāyālam / vidhāyakastu śabdo 'nanyagamyārthaviṣayastadarthaḥ pramīyamāṇaḥ śaknotyapūrvamarthamākṣeptumanyathānavakalpamānaḥ / tasmādvede vidhinibandhano 'pūrvasaṃsarga iti / tadayuktam / pramāṇāntarāviṣayaścedvidhāyakārthaḥ, tatra saṃbandhajñānamaśakyamiti nihnūyeta / tathā ca saṃbandhajñānānapekṣatvādavyutpanno 'pi pravarteta / saṃbandhajñānāpekṣatā ca padadharmo vyutkramyeta / tannirapekṣatā vākyadharma āśrīyeta / atha saṃbandhāpekṣatā nāsya nihnūyeta, balātpramāṇāntarasiddhārthatāpadyeta / tathā ca na viśeṣaḥ / [KKS 104] śabdādeva mite yo 'pi manyate saṃgatigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्योन्यसंश्रयावद्यं न स्वयं प्रमिते हि सः । परेण शब्दावगते तत्प्रवृत्त्या च सूचिते

nānyonyasaṃśrayāvadyaṃ na svayaṃ pramite hi saḥ / pareṇa śabdāvagate tatpravṛttyā ca sūcite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थान्तरवत्तत्र सुकरः संगतिग्रहः । यो ऽपि मन्यते -- न प्रमाणान्तरसिद्धे विद्ध्यर्थे संबन्धज्ञानम् । अपि तु शब्दसिद्ध एव । न चान्योन्यसंश्रयदोषः -- शब्दात्सिद्धे संबन्धज्ञानम्, संबन्धज्ञानपूर्विका च शब्दात्सिद्धिरिति । यतो न स्वयं शब्दात्प्रमिते तदुच्यते । किं तु वृद्धप्रयुक्ताद्वृद्धान्तरेणावगतेः । तदवगमाच्च तस्य वृद्धस्य या प्रवृत्तिस्तयानुमिते ‘नूनमनेन वृद्धेन प्रतिपन्नः कश्चित्प्रवृत्तिहेतुरर्थो ऽस्माच्छब्दात्, येनायमेतच्छ्रवणात्प्रवृत्तःऽ; इति । यथा ‘गामानयऽ; इति सास्नादिमदानयनदर्शनात्तत्प्रत्ययमनुमाय तत्र संबन्धग्रहणमिति । तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरः

padārthāntaravattatra sukaraḥ saṃgatigrahaḥ / yo 'pi manyate -- na pramāṇāntarasiddhe viddhyarthe saṃbandhajñānam / api tu śabdasiddha eva / na cānyonyasaṃśrayadoṣaḥ -- śabdātsiddhe saṃbandhajñānam, saṃbandhajñānapūrvikā ca śabdātsiddhiriti / yato na svayaṃ śabdātpramite taducyate / kiṃ tu vṛddhaprayuktādvṛddhāntareṇāvagateḥ / tadavagamācca tasya vṛddhasya yā pravṛttistayānumite ‘nūnamanena vṛddhena pratipannaḥ kaścitpravṛttiheturartho 'smācchabdāt, yenāyametacchravaṇātpravṛttaḥ'; iti / yathā ‘gāmānaya'; iti sāsnādimadānayanadarśanāttatpratyayamanumāya tatra saṃbandhagrahaṇamiti / tasyaivamanumeyatve kathaṃ śabdaikagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः । कस्मान्न शब्दबोधो ऽपि ह्यनुमानपुरस्सरः

tasyāpi śabdapūrvatvādanumānaikagocaraḥ / kasmānna śabdabodho 'pi hyanumānapurassaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेदंप्रथमता लभ्या बीजाङ्कुरवदेतयोः । शब्दाद्बोद्धुश्चानुमानं सर्वस्यैव पुरः स्थितम्

nedaṃprathamatā labhyā bījāṅkuravadetayoḥ / śabdādboddhuścānumānaṃ sarvasyaiva puraḥ sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थान्तरवत्तेन तस्य शब्दोनुवादकः । अनुमानाद्बुध्यमानः शब्दाद्बुद्धं न बुध्यते

padārthāntaravattena tasya śabdonuvādakaḥ / anumānādbudhyamānaḥ śabdādbuddhaṃ na budhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपत्त्रन्तेरे बोधो नान्यबोधानुवादकृत् । प्रवृत्तिहेतुमात्रं च शब्दार्थः स्यादलौकिकः

pratipattrantere bodho nānyabodhānuvādakṛt / pravṛttihetumātraṃ ca śabdārthaḥ syādalaukikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखप्रसादाद्युन्नेयसंवेदनाः सुखादयस्तेनैव सहोन्नीयन्ते । नैवं सत्त्वे पृथक्प्रमाणमर्थ्यते । यदापीदं दर्शनम् -- वक्तृज्ञानमेव पुरुषवचनार्थः । तत्र ज्ञानं नार्थमन्तरेण संभवतीत्यर्थापत्त्यानुमानेन वार्थसिद्धिः । तदापि प्रवृत्तिप्रमितस्तधेतुप्रत्ययो न तमन्तरेणेत्याप्तवचनार्थवदनुमेयता न व्यावर्तते । अथानुमानह्र्तोः प्रत्ययस्य शब्दसाधनत्वाच्छब्दप्रमाणकत्वम् । तदसत् । नाप्तवचनार्थज्ञानस्याक्षसाधनत्वात्तदर्थः श्रोतुः प्रत्यक्षप्रमाणको भवति । तस्मात्सुष्ठूच्यते -- ‘तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरःऽ; । तथा -- ‘न स कल्पयितुं शक्यस्तत्सिद्धेर्लौकिकदपिऽ; ॥ इति ॥ अथ प्रमाणरूपेण स स्वशब्दप्रकाशितः

mukhaprasādādyunneyasaṃvedanāḥ sukhādayastenaiva sahonnīyante / naivaṃ sattve pṛthakpramāṇamarthyate / yadāpīdaṃ darśanam -- vaktṛjñānameva puruṣavacanārthaḥ / tatra jñānaṃ nārthamantareṇa saṃbhavatītyarthāpattyānumānena vārthasiddhiḥ / tadāpi pravṛttipramitastadhetupratyayo na tamantareṇetyāptavacanārthavadanumeyatā na vyāvartate / athānumānahrtoḥ pratyayasya śabdasādhanatvācchabdapramāṇakatvam / tadasat / nāptavacanārthajñānasyākṣasādhanatvāttadarthaḥ śrotuḥ pratyakṣapramāṇako bhavati / tasmātsuṣṭhūcyate -- ‘tasyaivamanumeyatve kathaṃ śabdaikagocaraḥ'; / tathā -- ‘na sa kalpayituṃ śakyastatsiddherlaukikadapi'; // iti // atha pramāṇarūpeṇa sa svaśabdaprakāśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आक्षेप्ता निरपेक्षश्च कथ्यते ऽन्यप्रमां प्रति । अथोच्यते -- न ब्रूमो विधिरन्यथा वृथा स्यादिति तदधीनः संसर्गः । किं तु प्रमाणान्त्मनैव स स्वशब्देन प्रतिपाद्यते । तथा च प्रमाणत्वात्प्रमेयस्याक्षेप्तापूर्वस्य, प्रमाणान्तरानपेक्षश्च । न ह्यसौ शब्दवत्संबन्धापेक्षत्वात्पूर्वसिद्धिमपेक्षत इति । तथाप्यसिद्धे प्रागुक्तौ दोषौ सिद्धे ऽनुवादिता

ākṣeptā nirapekṣaśca kathyate 'nyapramāṃ prati / athocyate -- na brūmo vidhiranyathā vṛthā syāditi tadadhīnaḥ saṃsargaḥ / kiṃ tu pramāṇāntmanaiva sa svaśabdena pratipādyate / tathā ca pramāṇatvātprameyasyākṣeptāpūrvasya, pramāṇāntarānapekṣaśca / na hyasau śabdavatsaṃbandhāpekṣatvātpūrvasiddhimapekṣata iti / tathāpyasiddhe prāguktau doṣau siddhe 'nuvāditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व च प्रमाणमेषो ऽर्थे न यागादौ स्वशब्दके

kva ca pramāṇameṣo 'rthe na yāgādau svaśabdake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लौकिके ऽपूर्वसंसर्गः श्रोतुरस्त्यविधावपि । फलसाधनशक्तौ चेछब्दस्तत्र न दूष्यति

laukike 'pūrvasaṃsargaḥ śroturastyavidhāvapi / phalasādhanaśaktau cechabdastatra na dūṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थान्तरतुल्यत्वाद्विध्याकाङ्क्षानिबन्धनः । न संसर्गः पदार्थानां स्वशब्दैस्तु प्रकाशिताः

padārthāntaratulyatvādvidhyākāṅkṣānibandhanaḥ / na saṃsargaḥ padārthānāṃ svaśabdaistu prakāśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबन्धयोग्यरूपेण तस्मात्संसर्गभागिनः । विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जने

saṃbandhayogyarūpeṇa tasmātsaṃsargabhāginaḥ / viśiṣṭārthaprayuktā hi samabhivyāhṛtirjane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो न विद्ध्यभावेन संसर्गो न प्रकल्पते । न च नियोगस्य प्रमेयं निरूप्यते । न तावद्यागादयः प्रमेयाः, तेषां यजत्यादिशब्दविषयत्वात् । नापि तेषां प्रमाणान्तरस्यागोचरः संसर्गः । तथा हि -- अविधिष्वपि लौकिकेषु वाक्येषु श्रोतुरनधिगतो ऽपूर्वः संसर्गः प्रतीयते ‘ब्राह्मण पुत्रस्ते जातःऽइत्यादिषु । अथ फलसाधनसामर्थ्यं प्रमेयमुच्यते । न किल कामिनो नियोगो ऽकामोपाये धात्वर्थे ऽवकल्पते । अनुपायत्वे हि तस्य न स कामिन्या कृतः स्यादिति । तदप्यसंप्रतम् । न हि शब्दस्य तत्र कश्चिदपराधः, येन तमतिक्रम्यान्यत्प्रमाणं मृग्यते । प्रमाणान्तरापेक्षता प्रत्युक्ता । अनन्तरफलादर्शनेन तु विरोधो नियोगगम्ये ऽपि तस्मिन्नविशिष्टः । आनन्तर्यस्याप्रमाणार्थत्वेन तदभावः शब्दे ऽपि तुल्यः । अथ वा शब्दस्तत्र न दुष्यति फलसाधनसामर्थ्ये, नियोगस्तु दुष्यत्येव । न हि ततः पुरुषर्थसाधनावबोधः संभवति । तच्चेदं विधिविवेकभावनाविवेकाभ्यामवगन्तव्यम् । तस्मात् संबन्धज्ञानापेक्षत्वेन पदार्थान्तरैः समानत्वाद्विधायकार्थस्य न शक्यं विशेषेण वक्तुं -- तन्निबन्धनः पदार्थसंसर्ग इति । सर्व एव तु पदार्थाः संबन्धयोग्यैः कारकादिभावैः स्वपदेभ्यः प्रतीताः सन्निकर्षेण संसृज्यन्ते, यतो लोकाच्छब्दव्यापारावगमः । लोके च [क्क्स् ११२] पदैः स्वार्थानां प्रतिपादनं सन्निकर्षेण विशिष्टार्थपरतया, न स्वार्थमात्रप्रतिपत्तिपरतया । तथा च सर्वपदार्थाकाङ्क्षानिबन्धन एव संसर्गः । सर्वे हि ते पदैरपर्यवसितरूपाः स्वरूपमात्रे प्रकाश्यन्ते । एवं पदार्थान्तरैस्तुल्यत्वाद्विधेः न विशेषेण तन्निबन्धनः संसर्गः । सर्वपदार्थनिबन्धने च संसर्गे न विध्यभावेन संसर्गो नोपपद्यते । तदेवं न संसर्गार्थमपि विधिरुपासनीयः । कथं नोपासनीयः, यदा नियोगपरतयैव पदानां स्वार्थेषु संसर्गज्ञानम्? प्रवर्तकवचनान्तरप्रवृत्तिदर्शनेन हि तद्धेतुप्रत्ययमनुमाय तत्र तस्य सामर्थ्यं गम्यते । नैतत्, अप्रवर्तके ऽपि वाक्ये स्वरूपनिष्ठे संबन्धग्रहणात् । सन्निधापिताग्निव्यतिरिक्तपाक्योपकरणमग्न्यर्थिनं प्रति यदोच्यते -- ‘चैत्रगृहे कृशानुःऽ; इति, तदा ततस्तेनानयनं दृष्ट्वा गम्यते -- ‘इहानेनाग्निसत्ता प्रतीता, सा चास्माद्वाक्यात्ऽ; न च शक्यं वक्तुम् -- ‘तत आनयऽ; ‘गच्छ वा तत्रऽ; इति वाक्यात्प्रत्ययः । अग्निसत्तामात्रप्रत्ययेन वाक्यात्प्रवृत्तिसिद्धेर्न वाक्यस्य नियोजने ऽपि सामर्थ्यं शक्यते कल्पयितुम् । अर्थान्तरान्वये च प्रयोगप्रत्ययोपपत्तौ न विशेषान्वये प्रमाणम् । अन्यथा वेदार्थो निष्प्रमाणक एव स्यादित्युक्तम् । अथ कर्तव्यताज्ञानाद्विनानर्थक्यमुच्यते

ato na viddhyabhāvena saṃsargo na prakalpate / na ca niyogasya prameyaṃ nirūpyate / na tāvadyāgādayaḥ prameyāḥ, teṣāṃ yajatyādiśabdaviṣayatvāt / nāpi teṣāṃ pramāṇāntarasyāgocaraḥ saṃsargaḥ / tathā hi -- avidhiṣvapi laukikeṣu vākyeṣu śroturanadhigato 'pūrvaḥ saṃsargaḥ pratīyate ‘brāhmaṇa putraste jātaḥ'ityādiṣu / atha phalasādhanasāmarthyaṃ prameyamucyate / na kila kāmino niyogo 'kāmopāye dhātvarthe 'vakalpate / anupāyatve hi tasya na sa kāminyā kṛtaḥ syāditi / tadapyasaṃpratam / na hi śabdasya tatra kaścidaparādhaḥ, yena tamatikramyānyatpramāṇaṃ mṛgyate / pramāṇāntarāpekṣatā pratyuktā / anantaraphalādarśanena tu virodho niyogagamye 'pi tasminnaviśiṣṭaḥ / ānantaryasyāpramāṇārthatvena tadabhāvaḥ śabde 'pi tulyaḥ / atha vā śabdastatra na duṣyati phalasādhanasāmarthye, niyogastu duṣyatyeva / na hi tataḥ puruṣarthasādhanāvabodhaḥ saṃbhavati / taccedaṃ vidhivivekabhāvanāvivekābhyāmavagantavyam / tasmāt saṃbandhajñānāpekṣatvena padārthāntaraiḥ samānatvādvidhāyakārthasya na śakyaṃ viśeṣeṇa vaktuṃ -- tannibandhanaḥ padārthasaṃsarga iti / sarva eva tu padārthāḥ saṃbandhayogyaiḥ kārakādibhāvaiḥ svapadebhyaḥ pratītāḥ sannikarṣeṇa saṃsṛjyante, yato lokācchabdavyāpārāvagamaḥ / loke ca [KKS 112] padaiḥ svārthānāṃ pratipādanaṃ sannikarṣeṇa viśiṣṭārthaparatayā, na svārthamātrapratipattiparatayā / tathā ca sarvapadārthākāṅkṣānibandhana eva saṃsargaḥ / sarve hi te padairaparyavasitarūpāḥ svarūpamātre prakāśyante / evaṃ padārthāntaraistulyatvādvidheḥ na viśeṣeṇa tannibandhanaḥ saṃsargaḥ / sarvapadārthanibandhane ca saṃsarge na vidhyabhāvena saṃsargo nopapadyate / tadevaṃ na saṃsargārthamapi vidhirupāsanīyaḥ / kathaṃ nopāsanīyaḥ, yadā niyogaparatayaiva padānāṃ svārtheṣu saṃsargajñānam? pravartakavacanāntarapravṛttidarśanena hi taddhetupratyayamanumāya tatra tasya sāmarthyaṃ gamyate / naitat, apravartake 'pi vākye svarūpaniṣṭhe saṃbandhagrahaṇāt / sannidhāpitāgnivyatiriktapākyopakaraṇamagnyarthinaṃ prati yadocyate -- ‘caitragṛhe kṛśānuḥ'; iti, tadā tatastenānayanaṃ dṛṣṭvā gamyate -- ‘ihānenāgnisattā pratītā, sā cāsmādvākyāt'; na ca śakyaṃ vaktum -- ‘tata ānaya'; ‘gaccha vā tatra'; iti vākyātpratyayaḥ / agnisattāmātrapratyayena vākyātpravṛttisiddherna vākyasya niyojane 'pi sāmarthyaṃ śakyate kalpayitum / arthāntarānvaye ca prayogapratyayopapattau na viśeṣānvaye pramāṇam / anyathā vedārtho niṣpramāṇaka eva syādityuktam / atha kartavyatājñānādvinānarthakyamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यामन्यद्वाक्यप्रयोजनम् । प्रतिपत्तिविधौ तुल्यं यदि सैव प्रयोजनम्

na pravṛttinivṛttibhyāmanyadvākyaprayojanam / pratipattividhau tulyaṃ yadi saiva prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानमेत्तदर्थं च समर्पयति चेदयम् । प्रज्ञाक्रियोपासनाधिकारसिद्धिव्यपेक्षितम्

samānamettadarthaṃ ca samarpayati cedayam / prajñākriyopāsanādhikārasiddhivyapekṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्त तर्हि स्वरुपे तन्न वचः पर्यवसति । [क्क्स् ११३] तुल्यमेतत्समाप्तं च वाक्यं वाक्यान्तरानुगम्

hanta tarhi svarupe tanna vacaḥ paryavasati / [KKS 113] tulyametatsamāptaṃ ca vākyaṃ vākyāntarānugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियोगानुप्रवेशो ऽस्ति तवद्यदि वृथान्यथा । तत्त्वावबोधविध्यंशस्तावदेवं समुद्धृतः

niyogānupraveśo 'sti tavadyadi vṛthānyathā / tattvāvabodhavidhyaṃśastāvadevaṃ samuddhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मन्यते -- वस्तुस्वरूपमात्रज्ञानं कर्तव्यताज्ञानरहितं प्रवृत्तिनिवृत्तिशून्यमनर्थकम् । प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयुक्ता हि वाक्यप्रवृत्तिः । अथो ऽर्थवत्त्वाय विधिः । अन्यथानर्थक्यम् । तत्रोच्यते -- प्रतिपत्तिविधावपि तुल्यमानर्थक्यम् । तथा हि -- ‘एवंविधः प्रतिपत्तव्यःऽइत्यपि न तत्स्वरूपज्ञानातिरिक्ता काचन प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वा । अथ स्वरूपज्ञानमेव प्रयोजनम्, तत्स्वरूपमात्रनिष्ठे ऽपि तुल्यम् । अथ प्रतिपत्तिविधिः ‘प्रज्ञां कुर्वीतऽ; ‘स क्रतुं कुर्वीतऽ; ‘आत्मेत्येवोपासितऽइत्यधिकारविधिव्यपेक्षितप्रज्ञोपासनाविषयसमर्पणेनार्थवान्, नावगतविषयस्वरूपा प्रज्ञा शक्येति । स्वरूपनिष्ठमपि वचस्तथार्थवत् । तस्य समर्पणे सुतरां सामर्थ्यम् । नन्वेवमस्य स्वरूपनिष्ठा हीयते नियोगानुप्रवेशिनः । स्वगतनियोगनिष्ठमपि तर्हि तन्न, नियोगान्तरानुप्रवेशात् । अथ मतम् -- स्वार्थपर्यवसितमेव वाक्यं वाक्यान्तरेणैकवाक्यतामुपैति । सो ऽयं प्राकरणिकः संबन्ध उच्यते । अन्यथा वाक्यलक्षण एव स्यात् । एतदपि समानम् । नियोगानुप्रवेशे ऽपि न स्वरूपनिष्ठता हीयते । नन्वस्ति नियोगानुप्रवेशः, अन्यथा आनर्थक्यात् । कामम् । तत्त्वप्रतिपत्तिविधिस्तु तावदानर्थक्यान्निराकृतः, विधेर्विनापि तस्माच्छब्दात्तत्वावबोधसिद्धेः । ननूत्पत्तिविधिः कर्मरूपबोधे व्यवस्थितः । यथा तत्त्वज्ञानविधिस्तथा बोधे ऽवतिष्ठताम्

atha manyate -- vastusvarūpamātrajñānaṃ kartavyatājñānarahitaṃ pravṛttinivṛttiśūnyamanarthakam / pravṛttinivṛttiprayuktā hi vākyapravṛttiḥ / atho 'rthavattvāya vidhiḥ / anyathānarthakyam / tatrocyate -- pratipattividhāvapi tulyamānarthakyam / tathā hi -- ‘evaṃvidhaḥ pratipattavyaḥ'ityapi na tatsvarūpajñānātiriktā kācana pravṛttirnivṛttirvā / atha svarūpajñānameva prayojanam, tatsvarūpamātraniṣṭhe 'pi tulyam / atha pratipattividhiḥ ‘prajñāṃ kurvīta'; ‘sa kratuṃ kurvīta'; ‘ātmetyevopāsita'ityadhikāravidhivyapekṣitaprajñopāsanāviṣayasamarpaṇenārthavān, nāvagataviṣayasvarūpā prajñā śakyeti / svarūpaniṣṭhamapi vacastathārthavat / tasya samarpaṇe sutarāṃ sāmarthyam / nanvevamasya svarūpaniṣṭhā hīyate niyogānupraveśinaḥ / svagataniyoganiṣṭhamapi tarhi tanna, niyogāntarānupraveśāt / atha matam -- svārthaparyavasitameva vākyaṃ vākyāntareṇaikavākyatāmupaiti / so 'yaṃ prākaraṇikaḥ saṃbandha ucyate / anyathā vākyalakṣaṇa eva syāt / etadapi samānam / niyogānupraveśe 'pi na svarūpaniṣṭhatā hīyate / nanvasti niyogānupraveśaḥ, anyathā ānarthakyāt / kāmam / tattvapratipattividhistu tāvadānarthakyānnirākṛtaḥ, vidhervināpi tasmācchabdāttatvāvabodhasiddheḥ / nanūtpattividhiḥ karmarūpabodhe vyavasthitaḥ / yathā tattvajñānavidhistathā bodhe 'vatiṣṭhatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारात्प्रवृत्तिश्च मता कर्माधिकारवत् । [क्क्स् ११४] अज्ञानज्ञापनमतो ऽथाप्रवृत्तप्रवर्तनम्

adhikārātpravṛttiśca matā karmādhikāravat / [KKS 114] ajñānajñāpanamato 'thāpravṛttapravartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिमाचक्षते धीरा इत्येतदपि तादृशम् । कर्मस्वरूपावगमस्तत्र नेष्टं विधेः फलम्

vidhimācakṣate dhīrā ityetadapi tādṛśam / karmasvarūpāvagamastatra neṣṭaṃ vidheḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तु कार्यव्यपेक्षस्य फलवाक्येन संगतिः । इहाधिकारसंबन्धो यस्य तन्न विधीयते

kiṃ tu kāryavyapekṣasya phalavākyena saṃgatiḥ / ihādhikārasaṃbandho yasya tanna vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वं तत्त्वावबोधस्य नाधिकारप्रवेशिता । न हि व्रीह्यादिविषयं प्रत्यक्षमधिकारभाक्

tattvaṃ tattvāvabodhasya nādhikārapraveśitā / na hi vrīhyādiviṣayaṃ pratyakṣamadhikārabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयप्रतिपत्तिविषयो हि न तत्त्वावबोधविषयः, किं तु तदभ्यासविषयः । सोपायमन्यत्तर्हीदं शाब्दाज्ज्ञानं विधीयते । प्रलीनग्रहणग्राह्यविभागोद्ग्राहमद्वयम्

dvitīyapratipattiviṣayo hi na tattvāvabodhaviṣayaḥ, kiṃ tu tadabhyāsaviṣayaḥ / sopāyamanyattarhīdaṃ śābdājjñānaṃ vidhīyate / pralīnagrahaṇagrāhyavibhāgodgrāhamadvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि भिन्नार्थसंसर्गरूपवाक्यार्थधीपदम् । आत्मतत्त्वं निष्प्रपञ्चमित्येतदपि पेलवम्

na hi bhinnārthasaṃsargarūpavākyārthadhīpadam / ātmatattvaṃ niṣprapañcamityetadapi pelavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वयात्मप्रकाशो ऽसावनवच्छेदविभ्रमः । स्वात्मस्थितिः सुप्रशान्ता फलं तन्न विधेः पदम्

advayātmaprakāśo 'sāvanavacchedavibhramaḥ / svātmasthitiḥ supraśāntā phalaṃ tanna vidheḥ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्साधनावबोधे हि विधातृव्यापृतिर्मता । अपेक्षितोपायतैव विधिरिष्टो मनीषिभिः

tatsādhanāvabodhe hi vidhātṛvyāpṛtirmatā / apekṣitopāyataiva vidhiriṣṭo manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणिकत्वे ऽपि च विज्ञानस्य संततिरूपेणानन्तत्वम् । तत्राहुः -- न च मोक्षः फलं तस्य साध्यो मोक्षो न चापरः

kṣaṇikatve 'pi ca vijñānasya saṃtatirūpeṇānantatvam / tatrāhuḥ -- na ca mokṣaḥ phalaṃ tasya sādhyo mokṣo na cāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यास्तमयो मोक्षः सा संसार उदाहृता । विद्यैव चाद्वया शान्ता तदस्तमय उच्यते

avidyāstamayo mokṣaḥ sā saṃsāra udāhṛtā / vidyaiva cādvayā śāntā tadastamaya ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तु सिद्धेन ज्ञानरूपेण सिद्धया चेशनशक्त्या ज्ञेयमवाप्नोति, ईशितव्यं च विनियुङ्क्ते प्रशास्ति च प्रकाशदाहवत् । सिद्धेन हि प्रकाशरूपेण प्रकाश्यं प्रकाशयति विवस्वान् । न तु प्रकाश्याधीनं तस्य प्रकाशरूपम्, दाह्याधीना वा अग्नेर्दाहशक्तिः । तथा च तच्चैतन्येनैव कृत्स्नस्य प्रपञ्चस्यावभासनात् ‘तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ; ‘नान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टाऽइत्यादिश्रुतेः सर्वज्ञत्वम् । सर्वेश्वरत्वमपि तदैश्वर्येण यथायथमीश्वरैरीशितव्यानामीशनात् । एवं च ‘एष भूताधिपतिःऽ; ‘एष लोकपालःऽइति ब्रह्मेन्द्रयमादीनां चैश्वर्यमुक्तम् । सर्वकामावाप्तिश्च तदीयत्वाद्देवाद्यानन्दस्य । कामेष्वानन्दप्राप्त्या कामा आप्ता भवन्ति, न स्वरूपेण । एवं ‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वाऽ; इति वर्णनीयम्, [क्क्स् १२८] तद्विषयानन्दभोगात्, न तु स्त्र्यादियोगः । यथा ‘आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुनःऽ; इति, न हि मुख्यमात्मक्रीडत्वमात्ममिथुनत्वं वा संभवति । यतश्चानवच्छिन्नानि तदीयान्येव सर्वभूतेषु ज्ञानादीनि कल्पितावच्छेदानि, अतो यत्र यत्र नात्यन्तमवच्छेदः समुत्कर्षात्तेषां तानि तानि प्रत्यासत्तेर्भूतान्यात्मत्वेन भगवानुक्त्वा -- ‘मुनीनामप्यहं व्यासःऽइत्यादि, उपसंजहार -- ‘यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वम्ऽ; इति । तथा ‘अदृष्टं द्रष्टृ, अश्रुतं श्रोतृऽइत्यादि, सर्वभूतदर्शनादीनां तच्चैतन्यनिबन्धनत्वात् । अन्ये त्वाहुः -- यावान् कश्चित्परस्मिन्नामरूपाश्रयो व्यपदेशः सर्वो ऽसावाध्यानाय । यथा ‘यो ऽसावादित्ये पुरुषःऽ; ‘हिरण्यश्मश्रुःऽ; इत्यादि । न हि स्वमहिमप्रतिष्ठस्य परस्य देशविशेषावरोधः, सर्वविशेषातिगस्य च रूपविशेषयोगः । परश्चैषः, सर्वपाप्मोदयश्रुतेः -- ‘उदितः सर्वेभ्यः पाप्मभ्यःऽ; इति, आध्यानं तु तथा विधीयते । तथा सर्वज्ञत्वादपि द्रष्टव्यमिति । तदेवं ब्रह्मात्मनस्तद्रूपाविर्भावस्तत्प्राप्तिः, स मोक्षः । सा च विद्यैव । तस्मान्न साध्यो मोक्षः, न च विद्यया अन्य इति पुष्कलम् । अथ मतम् -- मा भून्मोक्षः साध्यः । बन्धहेतुक्षयस्तु साध्यते । तत्साधनमात्मदर्शनं स्यात् । श्रूयते च तस्य फलं बन्धहेतूनां कर्मणां क्षयः -- ‘क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरेऽ; । तथा ‘तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्तेऽ; ‘पाप्मशब्देन पुण्यमपि संगृहीतम्, सावद्यफलत्वात्, । अन्यत्र च ‘नैतं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम्ऽ; इत्युपक्रम्य [क्क्स् १२९] ‘सर्वे पाप्मानो ऽतो निवर्तन्तेऽइत्युपसंहारात् । न च तत्क्षयमन्तरेण क्षेमप्राप्तिः । अतो ऽवश्यकर्तव्यः । न चादत्तफलस्य कर्मणो न क्षयः, प्रायश्चित्तानां दोषसंयोगेन चोद्यमानानां तत्क्षयफलत्वात् । तस्मात्प्रायश्चित्तैरिव विद्यया बन्धहेतुक्षयः साध्यते । सैव च मुक्तिः, बन्धनविश्लेषार्थत्वान्मुचेः । एवं च नान्तवत्वदोषः, प्रध्वंसस्य कार्यस्याप्यविनाशात् । तत्रोच्यते -- प्रायश्चित्तदिशा बन्धहेतूच्छेदो ऽपि नो ततः । सर्वाविद्याप्रविलये न च्छेद्यमवशिष्यते

kiṃ tu siddhena jñānarūpeṇa siddhayā ceśanaśaktyā jñeyamavāpnoti, īśitavyaṃ ca viniyuṅkte praśāsti ca prakāśadāhavat / siddhena hi prakāśarūpeṇa prakāśyaṃ prakāśayati vivasvān / na tu prakāśyādhīnaṃ tasya prakāśarūpam, dāhyādhīnā vā agnerdāhaśaktiḥ / tathā ca taccaitanyenaiva kṛtsnasya prapañcasyāvabhāsanāt ‘tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'; ‘nānyo 'to 'sti draṣṭā'ityādiśruteḥ sarvajñatvam / sarveśvaratvamapi tadaiśvaryeṇa yathāyathamīśvarairīśitavyānāmīśanāt / evaṃ ca ‘eṣa bhūtādhipatiḥ'; ‘eṣa lokapālaḥ'iti brahmendrayamādīnāṃ caiśvaryamuktam / sarvakāmāvāptiśca tadīyatvāddevādyānandasya / kāmeṣvānandaprāptyā kāmā āptā bhavanti, na svarūpeṇa / evaṃ ‘sa tatra paryeti jakṣan krīḍan ramamāṇaḥ strībhirvā'; iti varṇanīyam, [KKS 128] tadviṣayānandabhogāt, na tu stryādiyogaḥ / yathā ‘ātmaratirātmakrīḍa ātmamithunaḥ'; iti, na hi mukhyamātmakrīḍatvamātmamithunatvaṃ vā saṃbhavati / yataścānavacchinnāni tadīyānyeva sarvabhūteṣu jñānādīni kalpitāvacchedāni, ato yatra yatra nātyantamavacchedaḥ samutkarṣātteṣāṃ tāni tāni pratyāsatterbhūtānyātmatvena bhagavānuktvā -- ‘munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ'ityādi, upasaṃjahāra -- ‘yadyadvibhūtimatsattvam'; iti / tathā ‘adṛṣṭaṃ draṣṭṛ, aśrutaṃ śrotṛ'ityādi, sarvabhūtadarśanādīnāṃ taccaitanyanibandhanatvāt / anye tvāhuḥ -- yāvān kaścitparasminnāmarūpāśrayo vyapadeśaḥ sarvo 'sāvādhyānāya / yathā ‘yo 'sāvāditye puruṣaḥ'; ‘hiraṇyaśmaśruḥ'; ityādi / na hi svamahimapratiṣṭhasya parasya deśaviśeṣāvarodhaḥ, sarvaviśeṣātigasya ca rūpaviśeṣayogaḥ / paraścaiṣaḥ, sarvapāpmodayaśruteḥ -- ‘uditaḥ sarvebhyaḥ pāpmabhyaḥ'; iti, ādhyānaṃ tu tathā vidhīyate / tathā sarvajñatvādapi draṣṭavyamiti / tadevaṃ brahmātmanastadrūpāvirbhāvastatprāptiḥ, sa mokṣaḥ / sā ca vidyaiva / tasmānna sādhyo mokṣaḥ, na ca vidyayā anya iti puṣkalam / atha matam -- mā bhūnmokṣaḥ sādhyaḥ / bandhahetukṣayastu sādhyate / tatsādhanamātmadarśanaṃ syāt / śrūyate ca tasya phalaṃ bandhahetūnāṃ karmaṇāṃ kṣayaḥ -- ‘kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare'; / tathā ‘tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyeta evaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante'; ‘pāpmaśabdena puṇyamapi saṃgṛhītam, sāvadyaphalatvāt, / anyatra ca ‘naitaṃ setumahorātre tarato na jarā na mṛtyurna śoko na sukṛtaṃ na duṣkṛtam'; ityupakramya [KKS 129] ‘sarve pāpmāno 'to nivartante'ityupasaṃhārāt / na ca tatkṣayamantareṇa kṣemaprāptiḥ / ato 'vaśyakartavyaḥ / na cādattaphalasya karmaṇo na kṣayaḥ, prāyaścittānāṃ doṣasaṃyogena codyamānānāṃ tatkṣayaphalatvāt / tasmātprāyaścittairiva vidyayā bandhahetukṣayaḥ sādhyate / saiva ca muktiḥ, bandhanaviśleṣārthatvānmuceḥ / evaṃ ca nāntavatvadoṣaḥ, pradhvaṃsasya kāryasyāpyavināśāt / tatrocyate -- prāyaścittadiśā bandhahetūcchedo 'pi no tataḥ / sarvāvidyāpravilaye na cchedyamavaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षरूपं शाब्दज्ञानम्, प्रत्यक्षरूपः प्रपञ्चावभासः । तेन तयोरविरोधेन प्रपञ्चावभासो नात्मासंस्पर्शी, नाकिञ्चित्करः, न न बन्धः, यथा प्रमाणान्तरादवसीयमानमाधुर्ये ऽपि द्रव्ये प्रत्यक्षसरूप इन्द्रियद्वारस्तिक्तावभासो ऽद्रव्यसंस्पर्शी नाभासमात्रतयावतिष्ठते, तथा च तद्द्रव्यं परमार्थतिक्तमिवानवसितमाधुर्यमिव दुःखाय भवति । उपासनादिना साक्षात्कृतात्मतत्त्वस्य तु विरोधात्सन्नपि प्रपञ्चावभासो नात्मसंस्पर्शी, देवदत्त इव सिंहावभासः । ‘सिंहो देवदत्तःऽ; इति समारोपे ऽवभासमानो ऽपि तदसंस्पर्शी, अकिञ्चित्करः, न भयहेतुः । नित्यश्चात्मतत्त्वप्रकाशः, तत्र न पुनर्विपयर्यावकाशो ऽस्ति । शाब्दं तु प्रमाणाधीनं क्षणिकं ज्ञानम्, तत्र पुनरपि विपर्ययावकाशः । दृष्टं हि प्रमाणाननुसन्धाने पुनः सर्पभ्रान्त्या रज्जोर्भयम् । अथात्रापि सततं शाब्दं ज्ञानमनुसंदधीत । किमन्यदुपासनमस्मात्? तस्माद्बन्धहेतुच्छेदो ऽपि विद्यैव, न तया साध्यः । एवमुत्तराघाश्लेषे ऽपि वाच्यम्, ‘यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यतेऽइति कर्तृकर्मप्रविभागस्य विद्यया प्रविलयात् । एवं न विद्याया अनेकफलकल्पना भविष्यति, वर्तमानापदेशानां च फलविधित्वेन न विपरिणतिरिति । यदुक्तं न शाब्दज्ञानविषयो ब्रह्मेति, तत्रोच्यते -- न ब्रह्म शब्दधीगम्यं यद्यशक्यो धियो विधिः

parokṣarūpaṃ śābdajñānam, pratyakṣarūpaḥ prapañcāvabhāsaḥ / tena tayoravirodhena prapañcāvabhāso nātmāsaṃsparśī, nākiñcitkaraḥ, na na bandhaḥ, yathā pramāṇāntarādavasīyamānamādhurye 'pi dravye pratyakṣasarūpa indriyadvārastiktāvabhāso 'dravyasaṃsparśī nābhāsamātratayāvatiṣṭhate, tathā ca taddravyaṃ paramārthatiktamivānavasitamādhuryamiva duḥkhāya bhavati / upāsanādinā sākṣātkṛtātmatattvasya tu virodhātsannapi prapañcāvabhāso nātmasaṃsparśī, devadatta iva siṃhāvabhāsaḥ / ‘siṃho devadattaḥ'; iti samārope 'vabhāsamāno 'pi tadasaṃsparśī, akiñcitkaraḥ, na bhayahetuḥ / nityaścātmatattvaprakāśaḥ, tatra na punarvipayaryāvakāśo 'sti / śābdaṃ tu pramāṇādhīnaṃ kṣaṇikaṃ jñānam, tatra punarapi viparyayāvakāśaḥ / dṛṣṭaṃ hi pramāṇānanusandhāne punaḥ sarpabhrāntyā rajjorbhayam / athātrāpi satataṃ śābdaṃ jñānamanusaṃdadhīta / kimanyadupāsanamasmāt? tasmādbandhahetucchedo 'pi vidyaiva, na tayā sādhyaḥ / evamuttarāghāśleṣe 'pi vācyam, ‘yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate'iti kartṛkarmapravibhāgasya vidyayā pravilayāt / evaṃ na vidyāyā anekaphalakalpanā bhaviṣyati, vartamānāpadeśānāṃ ca phalavidhitvena na vipariṇatiriti / yaduktaṃ na śābdajñānaviṣayo brahmeti, tatrocyate -- na brahma śabdadhīgamyaṃ yadyaśakyo dhiyo vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीविशेषप्ररूपाय नासिद्धो विषयः क्षमः । [क्क्स् १३५] विधिर्नारूपितपदो धीमात्रं न विधीयते

dhīviśeṣaprarūpāya nāsiddho viṣayaḥ kṣamaḥ / [KKS 135] vidhirnārūpitapado dhīmātraṃ na vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न खलु ज्ञानमात्रं विधीयते, ज्ञानविशेषवस्तु । न चाप्रसिद्धे ऽनिरूपिते तत्र नियोगः । न ह्यप्रसिद्धे विषये नियोक्तुं शक्यते । ज्ञानस्य च विशेषो ऽर्थद्वारः । न चाप्रसिद्धो ऽर्थस्तद्विशेषनिरूपणाय प्रभुः । न चात्मरूपस्य शब्दादन्यतः सिद्धिः । शब्दादपि चेन्न सिद्धिः, तद्द्वारज्ञानविशेषासिद्धौ विषयानुपपत्तेर्नियोगानुपपत्तिः । अपि च ज्ञानविशेषविधिवादिन आत्मतत्त्वे प्रामाण्यमेव हीयत इति दर्शयति -- विधिः स्वसिद्धिनिष्ठो वा क्रियासिद्धिपरो ऽथवा । अद्वैतब्रह्मतत्त्वस्य प्रतिपत्तिरहेतुका

na khalu jñānamātraṃ vidhīyate, jñānaviśeṣavastu / na cāprasiddhe 'nirūpite tatra niyogaḥ / na hyaprasiddhe viṣaye niyoktuṃ śakyate / jñānasya ca viśeṣo 'rthadvāraḥ / na cāprasiddho 'rthastadviśeṣanirūpaṇāya prabhuḥ / na cātmarūpasya śabdādanyataḥ siddhiḥ / śabdādapi cenna siddhiḥ, taddvārajñānaviśeṣāsiddhau viṣayānupapatterniyogānupapattiḥ / api ca jñānaviśeṣavidhivādina ātmatattve prāmāṇyameva hīyata iti darśayati -- vidhiḥ svasiddhiniṣṭho vā kriyāsiddhiparo 'thavā / advaitabrahmatattvasya pratipattirahetukā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनियोगादधिगतिर्यास्या ज्ञानक्रियार्थता । अतत्परा न प्रमाणं सार्थवादोत्थबुद्धिवत्

viniyogādadhigatiryāsyā jñānakriyārthatā / atatparā na pramāṇaṃ sārthavādotthabuddhivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिः क्रियागोचरत्वान्न द्रव्ये व्यापृतिक्षमः । सत्तान्वयात्तु तत्सिद्धिः प्रत्युतेति स दुष्यति

vidhiḥ kriyāgocaratvānna dravye vyāpṛtikṣamaḥ / sattānvayāttu tatsiddhiḥ pratyuteti sa duṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टान्यक्रियाबोधः प्रमाणं न विशेषणे । प्रतिपत्तिर्विशिष्टापि विषयस्य नियोगतः

viśiṣṭānyakriyābodhaḥ pramāṇaṃ na viśeṣaṇe / pratipattirviśiṣṭāpi viṣayasya niyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चात्मतत्त्वमेव विधेर्विषयः, तस्यानुष्ठेयविषयत्वात्, क्रियायाश्च तथाभावात्, सिद्धवत्स्वशब्दोपादाने ऽननुष्ठेये द्रव्ये व्यापारायोगात् । प्रत्युताविधेयकालत्रयान्यतमसंस्पृष्टसत्तानुगमेन द्रव्यस्वरूपसिद्धिः -- ‘ईदृशं वस्त्वभूत्, अस्ति, भविष्यति वाऽ; इति । तस्मात्स्वरूपसिद्धौ दुष्यति । न हि विधेयस्य कालत्रये ऽपि सत्तावगमः । न हि ‘यजेतऽइत्युक्ते यागस्य भूतकाला वर्तमानकाला भविष्यत्काला वा सत्ता प्रतीयते । ननु भविष्यत्कालावगम्यते, भविष्यत्कालविषयत्वाद्विधेः । नैतत् । न हि ‘विहितं नियोगतो ऽनुष्ठास्यते, विहिताकरणदोषाभावप्रसंगात् । ननु विशिष्टक्रियाभिधानं विशेषणे ऽपि प्रमाणमिष्यते -- यथा ‘सोमेन यजेतऽ; । तथा ‘अङ्गदी कुण्डली व्यूढोरस्को देवदत्तस्य पुत्रो ऽधीतेऽइत्यध्ययनक्रियावत्सर्वो विशेषणकलापः प्रतीयते । सत्यम् । विशिष्टक्रियाप्रमाणं विशेषणे ऽपि प्रमाणमन्यत्र प्रतिपत्तेः । प्रतिपत्तिर्हि विषयविषेशविशिष्टा प्रमीयमाणा न विषयविशेषस्य सद्भावं गमयति, अन्यथाभूते तथाभाससमारोपेणापि संभवात् ‘असौ वाव लोको गौतमाग्निःऽइति यथा द्युप्रभृतिष्वनग्निदृष्टेः । अत्राह -- ननु नो विपरीतार्था धीः प्रतीतिविरोधतः

na cātmatattvameva vidherviṣayaḥ, tasyānuṣṭheyaviṣayatvāt, kriyāyāśca tathābhāvāt, siddhavatsvaśabdopādāne 'nanuṣṭheye dravye vyāpārāyogāt / pratyutāvidheyakālatrayānyatamasaṃspṛṣṭasattānugamena dravyasvarūpasiddhiḥ -- ‘īdṛśaṃ vastvabhūt, asti, bhaviṣyati vā'; iti / tasmātsvarūpasiddhau duṣyati / na hi vidheyasya kālatraye 'pi sattāvagamaḥ / na hi ‘yajeta'ityukte yāgasya bhūtakālā vartamānakālā bhaviṣyatkālā vā sattā pratīyate / nanu bhaviṣyatkālāvagamyate, bhaviṣyatkālaviṣayatvādvidheḥ / naitat / na hi ‘vihitaṃ niyogato 'nuṣṭhāsyate, vihitākaraṇadoṣābhāvaprasaṃgāt / nanu viśiṣṭakriyābhidhānaṃ viśeṣaṇe 'pi pramāṇamiṣyate -- yathā ‘somena yajeta'; / tathā ‘aṅgadī kuṇḍalī vyūḍhorasko devadattasya putro 'dhīte'ityadhyayanakriyāvatsarvo viśeṣaṇakalāpaḥ pratīyate / satyam / viśiṣṭakriyāpramāṇaṃ viśeṣaṇe 'pi pramāṇamanyatra pratipatteḥ / pratipattirhi viṣayaviṣeśaviśiṣṭā pramīyamāṇā na viṣayaviśeṣasya sadbhāvaṃ gamayati, anyathābhūte tathābhāsasamāropeṇāpi saṃbhavāt ‘asau vāva loko gautamāgniḥ'iti yathā dyuprabhṛtiṣvanagnidṛṣṭeḥ / atrāha -- nanu no viparītārthā dhīḥ pratītivirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाश्वासाच्च रजतप्रत्ययो रजते स्मृतिः । न खल्वन्यदन्यथा प्रतीयत इति युक्तम्, प्रतीतिविरोधात् । कथमन्यस्मिन् प्रतिभासमाने ऽन्यो विषयः? अनाश्वासाच्च । विषयरूपव्यभिचारिणि ज्ञाने न ततो विषयनिश्चयः स्यात् । अपि च विषयरूपमननुकुर्वदविषयमनालम्बनं ज्ञानमग्राह्यमेव स्यात् । ज्ञानहेतुमात्रस्यानालम्बनत्वाच्चक्षुरादिवत् । तथा [क्क्स् १३७] चावेदकत्वान्नान्यापेक्षादपि ततो ऽर्थसिद्धिः । किं तर्हीदं शुक्तिसंनिकृष्टे चक्षुषि ‘रजतम्ऽ; इति? स्मृतिः, सामान्यग्रहणात् । भ्रान्तिस्तर्हि कथम्? प्रत्यक्षस्मर्यमाणयोर्विवेकाग्रहणात् । सो ऽयं भेदाग्रहणे ऽभेदग्रहणाभिमानो विवेकरहितानाम्, यथा दूरादन्तरालाग्रहणे वृक्षादिषु संश्लेषग्रहणाभिमानः । तस्मात् ‘स्मरामिऽइति विवेकशून्या रजतस्मृतिरेषा । अत्रोच्यते -- नैतन्न हि प्रवर्तेत शुक्तिकाशकले तदा

anāśvāsācca rajatapratyayo rajate smṛtiḥ / na khalvanyadanyathā pratīyata iti yuktam, pratītivirodhāt / kathamanyasmin pratibhāsamāne 'nyo viṣayaḥ? anāśvāsācca / viṣayarūpavyabhicāriṇi jñāne na tato viṣayaniścayaḥ syāt / api ca viṣayarūpamananukurvadaviṣayamanālambanaṃ jñānamagrāhyameva syāt / jñānahetumātrasyānālambanatvāccakṣurādivat / tathā [KKS 137] cāvedakatvānnānyāpekṣādapi tato 'rthasiddhiḥ / kiṃ tarhīdaṃ śuktisaṃnikṛṣṭe cakṣuṣi ‘rajatam'; iti? smṛtiḥ, sāmānyagrahaṇāt / bhrāntistarhi katham? pratyakṣasmaryamāṇayorvivekāgrahaṇāt / so 'yaṃ bhedāgrahaṇe 'bhedagrahaṇābhimāno vivekarahitānām, yathā dūrādantarālāgrahaṇe vṛkṣādiṣu saṃśleṣagrahaṇābhimānaḥ / tasmāt ‘smarāmi'iti vivekaśūnyā rajatasmṛtireṣā / atrocyate -- naitanna hi pravarteta śuktikāśakale tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजते सा प्रवृत्तिश्चेन्न तस्यासंनिधानतः । असंनिधानाबोधाच्चेत्प्रवृत्तिनियमः कुतः

rajate sā pravṛttiścenna tasyāsaṃnidhānataḥ / asaṃnidhānābodhāccetpravṛttiniyamaḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवर्तते यत्तत्रैव तत्तत्संनिधिकारितम् । अन्यत्र भेदग्रहणाद्विवेकाग्रहणात्तथा

pravartate yattatraiva tattatsaṃnidhikāritam / anyatra bhedagrahaṇādvivekāgrahaṇāttathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तिभेदः सादृश्याद्विवेकाग्रहणं यदि । अदृष्टेषु प्रवर्तेत लोष्टादिष्वविवेकतः

pravṛttibhedaḥ sādṛśyādvivekāgrahaṇaṃ yadi / adṛṣṭeṣu pravarteta loṣṭādiṣvavivekataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तत्र यदि तद्बुद्धिः शुक्तिकाशकले ऽपि न । अथास्ति विपरीतार्था ख्यातिर्निह्नूयते कथम्

na tatra yadi tadbuddhiḥ śuktikāśakale 'pi na / athāsti viparītārthā khyātirnihnūyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टत्वादप्रवृत्तिः शुक्तिकाशकले समा । दृष्टं तद्येन रूपेण तत्प्रवृत्तेरकारणम्

adṛṣṭatvādapravṛttiḥ śuktikāśakale samā / dṛṣṭaṃ tadyena rūpeṇa tatpravṛtterakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.