अनुवृत्तिमतः पश्यन् कस्य स्वात्मापनिह्नुते । अथ मतम् -- स्वज्ञानादेव स्मृतं विविच्यते । कदाचित्तु तत्र प्रत्यक्ष इव विशेषाग्रहस्ततो ऽविवेकः । सतो तु विशेषग्रहण इन्द्रियसंयुक्ते सामान्यदर्शने ऽपि नाविवेकः, तत उभयकोटिस्मरणे न संशयः, एकस्मृतौ न संशयो न विपर्ययः । एवमपि द्वयोः स्मरणे न विपर्ययः स्यात् । न च स्मृतौ विशेषग्रहणम्, विशेषस्मरणात् । अथ देशकालविशेषात्स्मर्यमाणं विविच्यते, तत्र देशकालभेदाग्रह इति । तन्न, अनन्तदेशकालभेदावगतं तद्देशावगतं च दृश्यात्स्मर्यमाणं विविक्तं गम्यते । न च देशकालभेदग्रहणात्, अनन्तस्मरणानुपपत्तेः, तद्देशावगते च देशभेदाभावात् । अथ स्मर्यमाणतया अग्रहणादविवेकः स्मर्यमाणताज्ञानाच्च विवेकः, तस्मात् ‘स्मरामिऽ; इति ज्ञानशून्यानि रजतादिज्ञानानि भ्रान्तिहेतवः । परिपूर्णैव तर्हि स्मृतिः, न तया स्वविषयस्य किञ्चिन्न गृहीतम् । स्वयमेव सा स्वविषयं दृश्याद्विविनक्तीति नास्ति दृश्यमानस्मर्यमाणयोरविवेकः । यतः स्मरामि इति ज्ञानमन्यदेव दर्शनस्मरणविवेककारि स्मृतेः । तत्रेदं विचार्यम् -- स्मृतिः स्वविषयं विविनक्ति वा न वा? यदि विविनक्ति, तदा विपर्ययाभावः । अथ न स्मृतिः स्वविषयं विविनक्ति, तदा सामान्यदर्शने चान्यस्मृतौ विपर्ययः स्यादित्युक्तम् । न ‘स्मरामिऽइति विवेकाच्चेत्, स एव स्मृतेः स्वयमविवेचकत्वेन स्यात्, कार्यगम्यस्य हि ज्ञानस्य भेदः कार्यविशेषोन्नेयः । न चेत्स्मृतेः प्रमाणकार्यात्कार्यं विविक्तं स्यात्, केन सा विविक्ता गम्येत? सत्यपि स्मृतिविवेके दृष्टः प्रत्यभिज्ञाभ्रमः ‘स एवऽ; इति न च प्रत्यक्षस्याविवेकः, एकविवेकेनोभयोर्विकारात्स्मृतादविवेकाच्च स्मृतिविभ्रमः स्यात्, न प्रत्यक्षभ्रमः । तस्मान्न ‘स्मरामिऽइति प्रमोषादविवेकः । अथासंनिहितस्य [क्क्स् १४२] संनिहितात्मना प्रतीतिरविवेकः, स्मृतेर्विपरीतार्थत्वप्रसंगः । अथासंनिध्यग्रहणात्, भवतु स स्वप्नज्ञाने, नत्विन्द्रियजायां भ्रान्तौ । मनसो ऽनुपघातादुपघातहेतुत्वाच्चाग्रहणस्य । न चेत्थं प्रवृत्तिनियमः स्यादित्युक्तम् । सति च वस्तुग्रहे कस्यचिदंशस्याग्रहाद्भ्रान्तौ सर्वज्ञानभ्रमत्वम् । न हि कस्यचिज्ज्ञानस्य सर्वात्मना वस्तु विषय इति । सत्यपि च विवेकज्ञाने प्रमाणान्तराद् द्विचन्द्रदिङ्मोहाद्यनुगतिर्दृष्टेति नाग्रहणमात्रं विपर्ययः । प्रसक्तप्रतिषेधात्मा ख्यातिः प्राप्तौ प्रकल्पते
anuvṛttimataḥ paśyan kasya svātmāpanihnute / atha matam -- svajñānādeva smṛtaṃ vivicyate / kadācittu tatra pratyakṣa iva viśeṣāgrahastato 'vivekaḥ / sato tu viśeṣagrahaṇa indriyasaṃyukte sāmānyadarśane 'pi nāvivekaḥ, tata ubhayakoṭismaraṇe na saṃśayaḥ, ekasmṛtau na saṃśayo na viparyayaḥ / evamapi dvayoḥ smaraṇe na viparyayaḥ syāt / na ca smṛtau viśeṣagrahaṇam, viśeṣasmaraṇāt / atha deśakālaviśeṣātsmaryamāṇaṃ vivicyate, tatra deśakālabhedāgraha iti / tanna, anantadeśakālabhedāvagataṃ taddeśāvagataṃ ca dṛśyātsmaryamāṇaṃ viviktaṃ gamyate / na ca deśakālabhedagrahaṇāt, anantasmaraṇānupapatteḥ, taddeśāvagate ca deśabhedābhāvāt / atha smaryamāṇatayā agrahaṇādavivekaḥ smaryamāṇatājñānācca vivekaḥ, tasmāt ‘smarāmi'; iti jñānaśūnyāni rajatādijñānāni bhrāntihetavaḥ / paripūrṇaiva tarhi smṛtiḥ, na tayā svaviṣayasya kiñcinna gṛhītam / svayameva sā svaviṣayaṃ dṛśyādvivinaktīti nāsti dṛśyamānasmaryamāṇayoravivekaḥ / yataḥ smarāmi iti jñānamanyadeva darśanasmaraṇavivekakāri smṛteḥ / tatredaṃ vicāryam -- smṛtiḥ svaviṣayaṃ vivinakti vā na vā? yadi vivinakti, tadā viparyayābhāvaḥ / atha na smṛtiḥ svaviṣayaṃ vivinakti, tadā sāmānyadarśane cānyasmṛtau viparyayaḥ syādityuktam / na ‘smarāmi'iti vivekāccet, sa eva smṛteḥ svayamavivecakatvena syāt, kāryagamyasya hi jñānasya bhedaḥ kāryaviśeṣonneyaḥ / na cetsmṛteḥ pramāṇakāryātkāryaṃ viviktaṃ syāt, kena sā viviktā gamyeta? satyapi smṛtiviveke dṛṣṭaḥ pratyabhijñābhramaḥ ‘sa eva'; iti na ca pratyakṣasyāvivekaḥ, ekavivekenobhayorvikārātsmṛtādavivekācca smṛtivibhramaḥ syāt, na pratyakṣabhramaḥ / tasmānna ‘smarāmi'iti pramoṣādavivekaḥ / athāsaṃnihitasya [KKS 142] saṃnihitātmanā pratītiravivekaḥ, smṛterviparītārthatvaprasaṃgaḥ / athāsaṃnidhyagrahaṇāt, bhavatu sa svapnajñāne, natvindriyajāyāṃ bhrāntau / manaso 'nupaghātādupaghātahetutvāccāgrahaṇasya / na cetthaṃ pravṛttiniyamaḥ syādityuktam / sati ca vastugrahe kasyacidaṃśasyāgrahādbhrāntau sarvajñānabhramatvam / na hi kasyacijjñānasya sarvātmanā vastu viṣaya iti / satyapi ca vivekajñāne pramāṇāntarād dvicandradiṅmohādyanugatirdṛṣṭeti nāgrahaṇamātraṃ viparyayaḥ / prasaktapratiṣedhātmā khyātiḥ prāptau prakalpate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.