‘नेदं रजतम्ऽइति प्रसक्तप्रतिषेधरूपा प्रतीतिर्नाग्रहणे ऽवकल्पते, प्रसङ्गाभावात् । न खल्वग्रहणं कस्यचित्प्रसञ्जकम् । अभावो हि सः । विपरीता तु ख्यातिः संनिहितस्य रजततामभूतां रजतस्य वा संनिहिततामादर्शयन्ती प्रसञ्जयति । ननु च रजतनयनघटितवस्तुनोः ख्याती स्तः । ते एव प्रसञ्जिके । सत्यम् । न तु तदुपनीतयोरियं निषेधावगतिः । न हि ‘नेदं रजतम्ऽइति रजतमात्रं चक्षुःसंयुक्तवस्तुमात्रं वा निरस्यमानमवस्यामः । किं तु चक्षुःसंयुक्तस्य तु रजततां रजतस्य वा चक्षुसंयुक्ताम् । न चैतयोरग्रहणं प्रापकम्, अग्रहणत्वादेव । तस्मादवश्यं प्रतिषेध्यप्राप्तये विपरीतख्यातिरुपासनीया । न च ‘नेदम्ऽइत्यग्रहणमेव वार्यते, सर्वज्ञानेषु ताद्रूप्यप्रसंगात् । सर्वज्ञानानामग्रहबाधेनोत्पत्तौ च विवेकज्ञानमात्रमिदं न प्रसक्तप्रतिषेधरूपमिति प्रतीत्यनुसारिणो ऽनुरूपम् । न हि रजतशुक्तिकाशकलयोर्युगपद्विविक्तयोर्ग्रहणे ईदृशी प्रतीतिर्न क्रमेण । अविविक्तयोर्ग्रहण ईदृशी स्यादिति चेत् । युक्ता, विविक्तयोर्ग्रहणे ऽविवेकप्रतिषेधरूपत्वात् । विविक्तयोर्ग्रहणे प्राप्त्यभावयुक्ता । अपि च भवति कदाचित् -- यः स्मरति च रजतस्य, चक्षुःसंयुक्तस्य वस्तुनः सामान्यमात्रदर्शी, न रजताद्विवेकं गृह्णाति, पुनश्चक्षुःप्रसादात्प्रत्येति । न च तदा तथा प्रतीतिरविवेकग्रहणाभावात् । ननु सामान्यदर्शने न चेद्विपर्ययः, संशयः स्यात् । तदपनोदि च निर्णयज्ञानमीदृशमेव । नैतत्सारम् । न ह्यसति कोटिद्वयस्मरणे सामान्यदर्शने ऽपि संशयः, न च विपर्ययः । भवति हि पुरो ऽवस्थिते भास्वररूपमात्रप्रतीतिः, रजते च स्मृतिः । न च तयोरन्यत्वं प्रतिपद्यते, नैकत्वं च । तत्र न विवेकज्ञानमेवंरूपम्, एकत्वाप्रतिपत्तेः । अथ मतम् -- विवेकाग्रहणात्कालसंनिधिप्रतीतेश्च रजतं वा चक्षुःसंप्रयुक्तवदवभासते, चक्षुःसंयुक्तं वा रजतवत् । अतः प्राप्तिरिति प्रतिषेधोपपत्तिः । अभ्युपेता तर्हि विपरीतख्यातिः । न ह्यन्या सा, अतदात्मनस्तथावभासनात् । कामं [क्क्स् १४४] तत्त्वाज्ञाननिमित्ता स्यात् । न हि सा तत्त्वज्ञाने सत्युदेति, विरोधादिति । तत्रापि संनिधिख्यातिरेव निबन्धनम् । तस्यास्तु विवेकग्रहो ऽपवादः । अग्रहणे निरपवादा सैव कारणम्, नाभावः । विपरीतख्यात्यनभ्युगमे चाग्रहणनिबन्धनो भ्रम इत्यग्रहणमग्रहणनिबन्धनमिति सुव्याहृतम् । स्वप्ने च द्वितीयाभावात्कुतो ऽविवेकः, स्मृतत्वेनाविविक्तस्य तथा विवेके धर्मिणि प्रतिपन्ने धर्मान्तरप्रतिपन्ने धर्मान्तरप्रतिपत्तेर्बाधकत्वं पूर्वस्याश्च भ्रान्तित्वं स्यातामिति । यः प्रतीतिविरोधस्तु स स्वदोष उदाहृतः
‘nedaṃ rajatam'iti prasaktapratiṣedharūpā pratītirnāgrahaṇe 'vakalpate, prasaṅgābhāvāt / na khalvagrahaṇaṃ kasyacitprasañjakam / abhāvo hi saḥ / viparītā tu khyātiḥ saṃnihitasya rajatatāmabhūtāṃ rajatasya vā saṃnihitatāmādarśayantī prasañjayati / nanu ca rajatanayanaghaṭitavastunoḥ khyātī staḥ / te eva prasañjike / satyam / na tu tadupanītayoriyaṃ niṣedhāvagatiḥ / na hi ‘nedaṃ rajatam'iti rajatamātraṃ cakṣuḥsaṃyuktavastumātraṃ vā nirasyamānamavasyāmaḥ / kiṃ tu cakṣuḥsaṃyuktasya tu rajatatāṃ rajatasya vā cakṣusaṃyuktām / na caitayoragrahaṇaṃ prāpakam, agrahaṇatvādeva / tasmādavaśyaṃ pratiṣedhyaprāptaye viparītakhyātirupāsanīyā / na ca ‘nedam'ityagrahaṇameva vāryate, sarvajñāneṣu tādrūpyaprasaṃgāt / sarvajñānānāmagrahabādhenotpattau ca vivekajñānamātramidaṃ na prasaktapratiṣedharūpamiti pratītyanusāriṇo 'nurūpam / na hi rajataśuktikāśakalayoryugapadviviktayorgrahaṇe īdṛśī pratītirna krameṇa / aviviktayorgrahaṇa īdṛśī syāditi cet / yuktā, viviktayorgrahaṇe 'vivekapratiṣedharūpatvāt / viviktayorgrahaṇe prāptyabhāvayuktā / api ca bhavati kadācit -- yaḥ smarati ca rajatasya, cakṣuḥsaṃyuktasya vastunaḥ sāmānyamātradarśī, na rajatādvivekaṃ gṛhṇāti, punaścakṣuḥprasādātpratyeti / na ca tadā tathā pratītiravivekagrahaṇābhāvāt / nanu sāmānyadarśane na cedviparyayaḥ, saṃśayaḥ syāt / tadapanodi ca nirṇayajñānamīdṛśameva / naitatsāram / na hyasati koṭidvayasmaraṇe sāmānyadarśane 'pi saṃśayaḥ, na ca viparyayaḥ / bhavati hi puro 'vasthite bhāsvararūpamātrapratītiḥ, rajate ca smṛtiḥ / na ca tayoranyatvaṃ pratipadyate, naikatvaṃ ca / tatra na vivekajñānamevaṃrūpam, ekatvāpratipatteḥ / atha matam -- vivekāgrahaṇātkālasaṃnidhipratīteśca rajataṃ vā cakṣuḥsaṃprayuktavadavabhāsate, cakṣuḥsaṃyuktaṃ vā rajatavat / ataḥ prāptiriti pratiṣedhopapattiḥ / abhyupetā tarhi viparītakhyātiḥ / na hyanyā sā, atadātmanastathāvabhāsanāt / kāmaṃ [KKS 144] tattvājñānanimittā syāt / na hi sā tattvajñāne satyudeti, virodhāditi / tatrāpi saṃnidhikhyātireva nibandhanam / tasyāstu vivekagraho 'pavādaḥ / agrahaṇe nirapavādā saiva kāraṇam, nābhāvaḥ / viparītakhyātyanabhyugame cāgrahaṇanibandhano bhrama ityagrahaṇamagrahaṇanibandhanamiti suvyāhṛtam / svapne ca dvitīyābhāvātkuto 'vivekaḥ, smṛtatvenāviviktasya tathā viveke dharmiṇi pratipanne dharmāntarapratipanne dharmāntarapratipatterbādhakatvaṃ pūrvasyāśca bhrāntitvaṃ syātāmiti / yaḥ pratītivirodhastu sa svadoṣa udāhṛtaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.