अनृधीप्रभवे नास्ति भूतार्थे ऽपि स वैदिके । भूतार्थमात्रं चेदनुवादता न सापेक्षत्वहेतुरस्ति । न भूतार्थतैव सापेक्षत्वहेतुः, भूतार्थयोरपि प्रत्यक्षानुमानयोरनपेक्षत्वात् । तस्माद्भूतार्थे ऽभूतार्थे वाधिगमान्तरसंस्पर्शः प्रमाणान्तरापेक्षाहेतुः, स्मृतौ दर्शनात् । सा ह्यधिगमान्तरसंभिन्नार्थेति [क्क्स् ८०] तत्साधनमपेक्षते । एवं च पुरुषबुद्धिप्रभवं भूतार्थमभूतार्थं वा वचो भवति सापेक्षम् । ततो हि तत्संभिन्न एवार्थे प्रत्ययः, न त्वनपेक्षितपूर्वाधिगमः स्वातन्त्र्येणार्थे । यथोक्तम् -- ‘अपि च पौरुषेयाद्वचनाद् ‘एवमयं पुरुषो वेदऽइति भवति प्रत्ययः, न ‘एवमर्थःऽ; इतिऽ; । अपुरुषबुद्धिप्रभवत्वाद्वेदवचसि भूतार्थे ऽपि न सापेक्षत्वहेतुः, पुरुषसंबन्धकृतत्वात्पूर्वाधिगमसंभेदस्य । स्यादेतत् -- अपौरुषेये ऽपि भूतार्थे तद्विषये प्रमाणान्तरस्य संभवात्तदपेक्षा । तथा हि -- संभवति प्रमाणान्तरे तद्विषये तद्विसंवादो ऽपि शङ्क्येत । तस्मात्तदभावाय तत्संवादो ऽपेक्षणीयः । असंभवति तु कार्ये ऽर्थे न कुतश्चिद्विसंवादाशङ्केति नापेक्ष्यमस्ति । अत्रोच्यते -- न च संभवमात्रेण तदपेक्षावकल्पते
anṛdhīprabhave nāsti bhūtārthe 'pi sa vaidike / bhūtārthamātraṃ cedanuvādatā na sāpekṣatvaheturasti / na bhūtārthataiva sāpekṣatvahetuḥ, bhūtārthayorapi pratyakṣānumānayoranapekṣatvāt / tasmādbhūtārthe 'bhūtārthe vādhigamāntarasaṃsparśaḥ pramāṇāntarāpekṣāhetuḥ, smṛtau darśanāt / sā hyadhigamāntarasaṃbhinnārtheti [KKS 80] tatsādhanamapekṣate / evaṃ ca puruṣabuddhiprabhavaṃ bhūtārthamabhūtārthaṃ vā vaco bhavati sāpekṣam / tato hi tatsaṃbhinna evārthe pratyayaḥ, na tvanapekṣitapūrvādhigamaḥ svātantryeṇārthe / yathoktam -- ‘api ca pauruṣeyādvacanād ‘evamayaṃ puruṣo veda'iti bhavati pratyayaḥ, na ‘evamarthaḥ'; iti'; / apuruṣabuddhiprabhavatvādvedavacasi bhūtārthe 'pi na sāpekṣatvahetuḥ, puruṣasaṃbandhakṛtatvātpūrvādhigamasaṃbhedasya / syādetat -- apauruṣeye 'pi bhūtārthe tadviṣaye pramāṇāntarasya saṃbhavāttadapekṣā / tathā hi -- saṃbhavati pramāṇāntare tadviṣaye tadvisaṃvādo 'pi śaṅkyeta / tasmāttadabhāvāya tatsaṃvādo 'pekṣaṇīyaḥ / asaṃbhavati tu kārye 'rthe na kutaścidvisaṃvādāśaṅketi nāpekṣyamasti / atrocyate -- na ca saṃbhavamātreṇa tadapekṣāvakalpate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.