अदृष्टा संस्कृतिर्ज्ञानविधे रूपं तथात्मनः । यथा अवघातप्रोक्षणादयः स्वरूपेणैव द्रव्यार्थाः, द्वितीयया च द्रव्यस्य कर्मत्वेन निर्देशात्, तथा ज्ञानमपि स्वरूपेण परार्थम् । कर्मत्वेन चात्मनो निर्देशात्तदर्थम् । अतो ज्ञानविषयो ऽपि विधिरात्मरूपं संस्पृशति, न ज्ञानमात्रे पर्यवस्यति, ज्ञानस्यात्मरूपार्थत्वेन कर्तव्यतावगमाज्ज्ञाननियोगेनैवात्मरूपस्याक्षेपात् । स्यादेतत् -- भवतु ज्ञानस्यात्मार्थताभिप्रेता । अपहतपाप्मादिरूपात्मप्रतीतौ तु प्रमाणं वाच्यम् । शब्दस्तावदेवंविधात्मज्ञानकर्तव्यतायां पर्यवसितः -- ‘एवंविधात्मोद्देशेन ज्ञानं कुर्यात्ऽ; न तु ‘एवंविध आत्माऽ; इति । तत्रोच्यते -- न हि तत्राकिञ्चित्करस्य तादर्थ्येन कर्तव्यता युज्यते । ज्ञानस्य च कर्मणि नान्यत्फलं तद्रूपसंवित्तेः, न हि तस्यां दृष्टायामन्यस्यादृष्टस्य कल्पना । तत्र यथा ‘व्रीहीन् प्रोक्षतिऽइति प्रोक्षणविधेरेव व्रीहिष्वदृष्टसंस्कारावगमः प्रोक्षणविषयादपि । नान्यथा व्रीह्यर्थे प्रोक्षणे कर्तव्यता युज्यते । न हि तत्र किञ्चिदकुर्वत्प्रोक्षणं तदर्थं कृतं स्यादित्येवं विधेरेवादृष्टसंस्कारसद्भावसिद्धिः, यथा ‘स्वर्गकामो यजेतऽ; इति । नान्यथा स्वर्गकामस्य यागकर्तव्यताप्रतीतिर्युज्यते यदि न स्वर्गोपायो यागः । अनुपाये चेन्नियुज्यते, न स्वर्गकामो नियुक्तो भवति । अनुष्ठितो ऽपि न स्वर्गकामेनानुष्ठितो भवतीति क्रियाविषयादपि विधेः साध्यसाधनभावावगमः शाब्दः -- तथा ज्ञानविषयादपि विधेरात्मरूपबोधः । न हि तद्विधमात्मानमुद्दिश्यज्ञाननियोगो युज्यते, अतद्विधश्चेदात्मा तेन ज्ञानेन प्रतीयत इति । उक्तोत्तरमिदं यस्मादरूपेणापि भासकम्
adṛṣṭā saṃskṛtirjñānavidhe rūpaṃ tathātmanaḥ / yathā avaghātaprokṣaṇādayaḥ svarūpeṇaiva dravyārthāḥ, dvitīyayā ca dravyasya karmatvena nirdeśāt, tathā jñānamapi svarūpeṇa parārtham / karmatvena cātmano nirdeśāttadartham / ato jñānaviṣayo 'pi vidhirātmarūpaṃ saṃspṛśati, na jñānamātre paryavasyati, jñānasyātmarūpārthatvena kartavyatāvagamājjñānaniyogenaivātmarūpasyākṣepāt / syādetat -- bhavatu jñānasyātmārthatābhipretā / apahatapāpmādirūpātmapratītau tu pramāṇaṃ vācyam / śabdastāvadevaṃvidhātmajñānakartavyatāyāṃ paryavasitaḥ -- ‘evaṃvidhātmoddeśena jñānaṃ kuryāt'; na tu ‘evaṃvidha ātmā'; iti / tatrocyate -- na hi tatrākiñcitkarasya tādarthyena kartavyatā yujyate / jñānasya ca karmaṇi nānyatphalaṃ tadrūpasaṃvitteḥ, na hi tasyāṃ dṛṣṭāyāmanyasyādṛṣṭasya kalpanā / tatra yathā ‘vrīhīn prokṣati'iti prokṣaṇavidhereva vrīhiṣvadṛṣṭasaṃskārāvagamaḥ prokṣaṇaviṣayādapi / nānyathā vrīhyarthe prokṣaṇe kartavyatā yujyate / na hi tatra kiñcidakurvatprokṣaṇaṃ tadarthaṃ kṛtaṃ syādityevaṃ vidherevādṛṣṭasaṃskārasadbhāvasiddhiḥ, yathā ‘svargakāmo yajeta'; iti / nānyathā svargakāmasya yāgakartavyatāpratītiryujyate yadi na svargopāyo yāgaḥ / anupāye cenniyujyate, na svargakāmo niyukto bhavati / anuṣṭhito 'pi na svargakāmenānuṣṭhito bhavatīti kriyāviṣayādapi vidheḥ sādhyasādhanabhāvāvagamaḥ śābdaḥ -- tathā jñānaviṣayādapi vidherātmarūpabodhaḥ / na hi tadvidhamātmānamuddiśyajñānaniyogo yujyate, atadvidhaścedātmā tena jñānena pratīyata iti / uktottaramidaṃ yasmādarūpeṇāpi bhāsakam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.