अथ तु वाक्यान्तरात्तत्त्वनिष्ठादधिगते तद्विषयप्रत्ययप्रवाहविधानमिष्यते । भवतु । न कश्चिद्दोषः । तथा च ‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीतऽइत्यात्मतत्त्वविज्ञानस्य सिद्धतां दर्शयति । तदपि वा व्यर्थमेव, प्राप्तार्थत्वात् । साक्षात्करणफलं हि तत्तदनुचिन्तनं दृष्टार्थम्, न ततो ऽन्यत्फलमाकाङ्क्ष्यते । अमृतत्वं हि न स्वरूपाविर्भावादन्यदिति प्राग्वर्णितम् । दृष्टा च ज्ञानाभ्यासस्य सम्यग्ज्ञानप्रसादहेतुता लोके । भावनाविशेषाद्धि अभूतमप्यनुभवमापद्यते, किं पुनर्भूतम् । ‘स क्रतुं कुर्वीतऽ; इति तु न सकलविशेषातिगात्मतत्त्वानुचिन्तनं विधीयते तद्भावफलम्, अपि तु नामरूपोपाधिमनोमयप्राणशरीरादिरूपानुध्यानमैश्वर्यफलम्, क्रमेण वा साक्षात्करणफलम् । ‘तमेव धीरो विज्ञायऽ; इति न प्रज्ञाकरणविधिः । ‘तमेवऽइत्यन्यनिवृत्तेः श्रुतत्त्वान्निवृत्तौ तात्पर्यं गम्यते, ‘रक्तः पटो भवतिऽइति तया रक्तपरत्वं वाक्यस्य । अत्र आकाशादितत्त्वभेदपूर्वमविभागः प्रतिपादितः, तत्र तथैव प्रज्ञाकरणप्रसङ्गे ‘तमेवऽ; इति विधीयते । तथा च पूर्वार्धे -- ‘विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवःऽ; । इत्याकाशादिभ्यः परत्वेनात्मतत्त्वं दर्शितम् । तस्य तथैव प्रज्ञाकरणप्रसङ्गे तन्निवृत्तये ‘तमेवऽ; इत्युच्यते । अन्यथा न एवशब्दस्य फलम्, न च निवर्त्यं विज्ञायेत । तथा च तदेवोत्तरेण प्रपञ्च्यते ‘नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान्ऽ; इत्येकवाक्यता । अन्यथा वाक्यं भिद्येत । शब्दमात्रे चानुध्यानाप्रसङ्गात् शब्दपूर्वत्त्वात्तस्य शब्दार्थविषयमेवेदमिति । एवम् ‘आत्मेत्येवोपासीतऽइत्येवकारश्रुतेस्तदर्थविधिः । ‘निदिध्यासितव्यःऽ; इत्यपि ‘आत्मनस्तु कामायऽ; इत्युपक्रमात् ‘इदं सर्वं [क्क्स् १५५] यदयमात्माऽइत्युपसंहारादात्मस्वरूपपरमेकं वाक्यम् । तदन्तर्गताः ‘द्रष्टव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्यःऽ; इति न पृथग्विधयः कृत्यप्रत्यययोगे ऽपि । कृत्यप्रत्ययस्यार्थान्तरे ऽपि स्मरणादर्हादौ स्तुत्यर्थाः यथोपांशुयाजवाक्यान्तर्गताः ‘विष्णुरुपांशु यष्टव्यःऽइत्येवमादयः । ‘ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसिऽइति भूत एव पर्यवसितं वाक्यम् । तत्र ‘सदस्मि -- इति धारयेत्ऽ; इति कल्पनेयम् । तस्मात्त्रिविधस्यापि ज्ञानस्य विधेयत्वायोगात्, विना च विधेर्वाक्यार्थप्रतिपत्तेः, अपौरुषेयत्वेन निरपेक्षत्वाद्भूते ऽप्यर्थे वेदान्तानां प्रामाण्यसिद्धिः । तथा च ‘तत्तु समन्वयात्ऽइति चोदनालक्षणाद्धर्मात्तुशब्देन विशेष्यं ब्रह्म समन्वयगम्यमुक्तम् । समन्वयो हि पदार्थानां संसर्गो विनियोगस्ततो ब्रह्म गम्यते, न चोदनात इत्यर्थः । नन्वविशेषेण कार्ये ऽर्थे वेदस्य प्रामाण्यं वर्णितम् -- ‘चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मःऽ; इति । चोदनालक्षणो वेदार्थ इत्यर्थः । नैतत्सारम् । एवं हि सिद्धप्रामाण्यवेदार्थविचारो ऽयं स्यात्तदुत्तरलक्षणवत् । तत्रानन्तरं प्रामाण्यप्रतिपादनं न युज्येत, ‘वृत्तं प्रमाणलक्षणम्ऽ; इति च । मन्त्रार्थवादेषु च कार्यार्थत्वेन विप्रतिपत्तिर्न स्यात् । सा चोपरिष्टादेव निरसिष्यते बहु चात्र वक्तव्यमित्यलं प्रसङ्गेन । यथान्यमानव्यतिभेदमुक्ता मतिः प्रमाणत्वमुपैति कार्ये । अपौरुषेयागमलब्धजन्मा तथैव सिद्धे निरपेक्षभावात्
atha tu vākyāntarāttattvaniṣṭhādadhigate tadviṣayapratyayapravāhavidhānamiṣyate / bhavatu / na kaściddoṣaḥ / tathā ca ‘vijñāya prajñāṃ kurvīta'ityātmatattvavijñānasya siddhatāṃ darśayati / tadapi vā vyarthameva, prāptārthatvāt / sākṣātkaraṇaphalaṃ hi tattadanucintanaṃ dṛṣṭārtham, na tato 'nyatphalamākāṅkṣyate / amṛtatvaṃ hi na svarūpāvirbhāvādanyaditi prāgvarṇitam / dṛṣṭā ca jñānābhyāsasya samyagjñānaprasādahetutā loke / bhāvanāviśeṣāddhi abhūtamapyanubhavamāpadyate, kiṃ punarbhūtam / ‘sa kratuṃ kurvīta'; iti tu na sakalaviśeṣātigātmatattvānucintanaṃ vidhīyate tadbhāvaphalam, api tu nāmarūpopādhimanomayaprāṇaśarīrādirūpānudhyānamaiśvaryaphalam, krameṇa vā sākṣātkaraṇaphalam / ‘tameva dhīro vijñāya'; iti na prajñākaraṇavidhiḥ / ‘tameva'ityanyanivṛtteḥ śrutattvānnivṛttau tātparyaṃ gamyate, ‘raktaḥ paṭo bhavati'iti tayā raktaparatvaṃ vākyasya / atra ākāśāditattvabhedapūrvamavibhāgaḥ pratipāditaḥ, tatra tathaiva prajñākaraṇaprasaṅge ‘tameva'; iti vidhīyate / tathā ca pūrvārdhe -- ‘virajaḥ para ākāśādaja ātmā mahān dhruvaḥ'; / ityākāśādibhyaḥ paratvenātmatattvaṃ darśitam / tasya tathaiva prajñākaraṇaprasaṅge tannivṛttaye ‘tameva'; ityucyate / anyathā na evaśabdasya phalam, na ca nivartyaṃ vijñāyeta / tathā ca tadevottareṇa prapañcyate ‘nānudhyāyādbahūñchabdān'; ityekavākyatā / anyathā vākyaṃ bhidyeta / śabdamātre cānudhyānāprasaṅgāt śabdapūrvattvāttasya śabdārthaviṣayamevedamiti / evam ‘ātmetyevopāsīta'ityevakāraśrutestadarthavidhiḥ / ‘nididhyāsitavyaḥ'; ityapi ‘ātmanastu kāmāya'; ityupakramāt ‘idaṃ sarvaṃ [KKS 155] yadayamātmā'ityupasaṃhārādātmasvarūpaparamekaṃ vākyam / tadantargatāḥ ‘draṣṭavyaḥ śrotavyo nididhyāsitavyaḥ'; iti na pṛthagvidhayaḥ kṛtyapratyayayoge 'pi / kṛtyapratyayasyārthāntare 'pi smaraṇādarhādau stutyarthāḥ yathopāṃśuyājavākyāntargatāḥ ‘viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyaḥ'ityevamādayaḥ / ‘aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi'iti bhūta eva paryavasitaṃ vākyam / tatra ‘sadasmi -- iti dhārayet'; iti kalpaneyam / tasmāttrividhasyāpi jñānasya vidheyatvāyogāt, vinā ca vidhervākyārthapratipatteḥ, apauruṣeyatvena nirapekṣatvādbhūte 'pyarthe vedāntānāṃ prāmāṇyasiddhiḥ / tathā ca ‘tattu samanvayāt'iti codanālakṣaṇāddharmāttuśabdena viśeṣyaṃ brahma samanvayagamyamuktam / samanvayo hi padārthānāṃ saṃsargo viniyogastato brahma gamyate, na codanāta ityarthaḥ / nanvaviśeṣeṇa kārye 'rthe vedasya prāmāṇyaṃ varṇitam -- ‘codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ'; iti / codanālakṣaṇo vedārtha ityarthaḥ / naitatsāram / evaṃ hi siddhaprāmāṇyavedārthavicāro 'yaṃ syāttaduttaralakṣaṇavat / tatrānantaraṃ prāmāṇyapratipādanaṃ na yujyeta, ‘vṛttaṃ pramāṇalakṣaṇam'; iti ca / mantrārthavādeṣu ca kāryārthatvena vipratipattirna syāt / sā copariṣṭādeva nirasiṣyate bahu cātra vaktavyamityalaṃ prasaṅgena / yathānyamānavyatibhedamuktā matiḥ pramāṇatvamupaiti kārye / apauruṣeyāgamalabdhajanmā tathaiva siddhe nirapekṣabhāvāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.