पदं स्वधर्मं व्युत्क्रामेदन्यसिद्धार्थतान्यथा । न तावद्विधिः साक्षात्संसर्गसामान्यं तद्विशेषं वा बोधयति । अथाक्षिपति, अन्यथा नियोगमात्रं निर्विषयमनर्थकं स्यात् । पदार्थान्तरेष्वपि तुल्यमेतत् । ते ऽपि केवलाः पदार्थान्तरसंसर्गमनाप्नुवन्तो ऽपूर्वार्थप्रतिपत्तेरभावादनर्थकाः । न च लोके पदैः स्वार्थाः स्वरूपमात्रनिष्ठतयैव प्रत्य्यन्ते । किं तु विशिष्टार्थप्रत्ययप्रयुक्ताः । तथा व्यवहारोपपत्तेः । तथा च प्रतिपदार्थं संसर्गाक्षेपः । स्यादेतत् -- लोके बुद्धिपूर्वप्रयुक्तानां मा भूदानर्थक्यमिति संसर्गार्थता । वेदे तु नार्थवत्त्वे प्रमाणमस्ति । अतः पदार्थान्तरमनर्थकमेवास्तु । नैतत्सारम् । नान्यथानर्थक्यमित्यप्रमाणो ऽर्थः शक्यः प्रतिपत्तुम्, यस्य कस्यचित्प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । तस्माद्व्यवहारात्संसर्गप्रयुक्तस्वार्थावबोधसामर्थ्यमेव पदानां गम्यते । ततो वेदे ऽपि संसर्गाक्षेपः । यदिचान्यपदार्थानामानर्थक्यम्, विध्यर्थस्य तन्न कस्मात्? अथ मतम् -- पदान्तराणि प्रमाणान्तरसिद्धे ऽर्थे प्रयुज्यन्ते । तानि यथावगतार्थानुवादपर्यवसितानि । तथा हि -- अनूद्यमानो ऽर्थो यथावगममनुवादान्नापूर्वार्थाक्षेपायालम् । विधायकस्तु शब्दो ऽनन्यगम्यार्थविषयस्तदर्थः प्रमीयमाणः शक्नोत्यपूर्वमर्थमाक्षेप्तुमन्यथानवकल्पमानः । तस्माद्वेदे विधिनिबन्धनो ऽपूर्वसंसर्ग इति । तदयुक्तम् । प्रमाणान्तराविषयश्चेद्विधायकार्थः, तत्र संबन्धज्ञानमशक्यमिति निह्नूयेत । तथा च संबन्धज्ञानानपेक्षत्वादव्युत्पन्नो ऽपि प्रवर्तेत । संबन्धज्ञानापेक्षता च पदधर्मो व्युत्क्रम्येत । तन्निरपेक्षता वाक्यधर्म आश्रीयेत । अथ संबन्धापेक्षता नास्य निह्नूयेत, बलात्प्रमाणान्तरसिद्धार्थतापद्येत । तथा च न विशेषः । [क्क्स् १०४] शब्दादेव मिते यो ऽपि मन्यते संगतिग्रहम्
padaṃ svadharmaṃ vyutkrāmedanyasiddhārthatānyathā / na tāvadvidhiḥ sākṣātsaṃsargasāmānyaṃ tadviśeṣaṃ vā bodhayati / athākṣipati, anyathā niyogamātraṃ nirviṣayamanarthakaṃ syāt / padārthāntareṣvapi tulyametat / te 'pi kevalāḥ padārthāntarasaṃsargamanāpnuvanto 'pūrvārthapratipatterabhāvādanarthakāḥ / na ca loke padaiḥ svārthāḥ svarūpamātraniṣṭhatayaiva pratyyante / kiṃ tu viśiṣṭārthapratyayaprayuktāḥ / tathā vyavahāropapatteḥ / tathā ca pratipadārthaṃ saṃsargākṣepaḥ / syādetat -- loke buddhipūrvaprayuktānāṃ mā bhūdānarthakyamiti saṃsargārthatā / vede tu nārthavattve pramāṇamasti / ataḥ padārthāntaramanarthakamevāstu / naitatsāram / nānyathānarthakyamityapramāṇo 'rthaḥ śakyaḥ pratipattum, yasya kasyacitpratipattiprasaṅgāt / tasmādvyavahārātsaṃsargaprayuktasvārthāvabodhasāmarthyameva padānāṃ gamyate / tato vede 'pi saṃsargākṣepaḥ / yadicānyapadārthānāmānarthakyam, vidhyarthasya tanna kasmāt? Atha matam -- padāntarāṇi pramāṇāntarasiddhe 'rthe prayujyante / tāni yathāvagatārthānuvādaparyavasitāni / tathā hi -- anūdyamāno 'rtho yathāvagamamanuvādānnāpūrvārthākṣepāyālam / vidhāyakastu śabdo 'nanyagamyārthaviṣayastadarthaḥ pramīyamāṇaḥ śaknotyapūrvamarthamākṣeptumanyathānavakalpamānaḥ / tasmādvede vidhinibandhano 'pūrvasaṃsarga iti / tadayuktam / pramāṇāntarāviṣayaścedvidhāyakārthaḥ, tatra saṃbandhajñānamaśakyamiti nihnūyeta / tathā ca saṃbandhajñānānapekṣatvādavyutpanno 'pi pravarteta / saṃbandhajñānāpekṣatā ca padadharmo vyutkramyeta / tannirapekṣatā vākyadharma āśrīyeta / atha saṃbandhāpekṣatā nāsya nihnūyeta, balātpramāṇāntarasiddhārthatāpadyeta / tathā ca na viśeṣaḥ / [KKS 104] śabdādeva mite yo 'pi manyate saṃgatigraham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.