अतो न विद्ध्यभावेन संसर्गो न प्रकल्पते । न च नियोगस्य प्रमेयं निरूप्यते । न तावद्यागादयः प्रमेयाः, तेषां यजत्यादिशब्दविषयत्वात् । नापि तेषां प्रमाणान्तरस्यागोचरः संसर्गः । तथा हि -- अविधिष्वपि लौकिकेषु वाक्येषु श्रोतुरनधिगतो ऽपूर्वः संसर्गः प्रतीयते ‘ब्राह्मण पुत्रस्ते जातःऽइत्यादिषु । अथ फलसाधनसामर्थ्यं प्रमेयमुच्यते । न किल कामिनो नियोगो ऽकामोपाये धात्वर्थे ऽवकल्पते । अनुपायत्वे हि तस्य न स कामिन्या कृतः स्यादिति । तदप्यसंप्रतम् । न हि शब्दस्य तत्र कश्चिदपराधः, येन तमतिक्रम्यान्यत्प्रमाणं मृग्यते । प्रमाणान्तरापेक्षता प्रत्युक्ता । अनन्तरफलादर्शनेन तु विरोधो नियोगगम्ये ऽपि तस्मिन्नविशिष्टः । आनन्तर्यस्याप्रमाणार्थत्वेन तदभावः शब्दे ऽपि तुल्यः । अथ वा शब्दस्तत्र न दुष्यति फलसाधनसामर्थ्ये, नियोगस्तु दुष्यत्येव । न हि ततः पुरुषर्थसाधनावबोधः संभवति । तच्चेदं विधिविवेकभावनाविवेकाभ्यामवगन्तव्यम् । तस्मात् संबन्धज्ञानापेक्षत्वेन पदार्थान्तरैः समानत्वाद्विधायकार्थस्य न शक्यं विशेषेण वक्तुं -- तन्निबन्धनः पदार्थसंसर्ग इति । सर्व एव तु पदार्थाः संबन्धयोग्यैः कारकादिभावैः स्वपदेभ्यः प्रतीताः सन्निकर्षेण संसृज्यन्ते, यतो लोकाच्छब्दव्यापारावगमः । लोके च [क्क्स् ११२] पदैः स्वार्थानां प्रतिपादनं सन्निकर्षेण विशिष्टार्थपरतया, न स्वार्थमात्रप्रतिपत्तिपरतया । तथा च सर्वपदार्थाकाङ्क्षानिबन्धन एव संसर्गः । सर्वे हि ते पदैरपर्यवसितरूपाः स्वरूपमात्रे प्रकाश्यन्ते । एवं पदार्थान्तरैस्तुल्यत्वाद्विधेः न विशेषेण तन्निबन्धनः संसर्गः । सर्वपदार्थनिबन्धने च संसर्गे न विध्यभावेन संसर्गो नोपपद्यते । तदेवं न संसर्गार्थमपि विधिरुपासनीयः । कथं नोपासनीयः, यदा नियोगपरतयैव पदानां स्वार्थेषु संसर्गज्ञानम्? प्रवर्तकवचनान्तरप्रवृत्तिदर्शनेन हि तद्धेतुप्रत्ययमनुमाय तत्र तस्य सामर्थ्यं गम्यते । नैतत्, अप्रवर्तके ऽपि वाक्ये स्वरूपनिष्ठे संबन्धग्रहणात् । सन्निधापिताग्निव्यतिरिक्तपाक्योपकरणमग्न्यर्थिनं प्रति यदोच्यते -- ‘चैत्रगृहे कृशानुःऽ; इति, तदा ततस्तेनानयनं दृष्ट्वा गम्यते -- ‘इहानेनाग्निसत्ता प्रतीता, सा चास्माद्वाक्यात्ऽ; न च शक्यं वक्तुम् -- ‘तत आनयऽ; ‘गच्छ वा तत्रऽ; इति वाक्यात्प्रत्ययः । अग्निसत्तामात्रप्रत्ययेन वाक्यात्प्रवृत्तिसिद्धेर्न वाक्यस्य नियोजने ऽपि सामर्थ्यं शक्यते कल्पयितुम् । अर्थान्तरान्वये च प्रयोगप्रत्ययोपपत्तौ न विशेषान्वये प्रमाणम् । अन्यथा वेदार्थो निष्प्रमाणक एव स्यादित्युक्तम् । अथ कर्तव्यताज्ञानाद्विनानर्थक्यमुच्यते
ato na viddhyabhāvena saṃsargo na prakalpate / na ca niyogasya prameyaṃ nirūpyate / na tāvadyāgādayaḥ prameyāḥ, teṣāṃ yajatyādiśabdaviṣayatvāt / nāpi teṣāṃ pramāṇāntarasyāgocaraḥ saṃsargaḥ / tathā hi -- avidhiṣvapi laukikeṣu vākyeṣu śroturanadhigato 'pūrvaḥ saṃsargaḥ pratīyate ‘brāhmaṇa putraste jātaḥ'ityādiṣu / atha phalasādhanasāmarthyaṃ prameyamucyate / na kila kāmino niyogo 'kāmopāye dhātvarthe 'vakalpate / anupāyatve hi tasya na sa kāminyā kṛtaḥ syāditi / tadapyasaṃpratam / na hi śabdasya tatra kaścidaparādhaḥ, yena tamatikramyānyatpramāṇaṃ mṛgyate / pramāṇāntarāpekṣatā pratyuktā / anantaraphalādarśanena tu virodho niyogagamye 'pi tasminnaviśiṣṭaḥ / ānantaryasyāpramāṇārthatvena tadabhāvaḥ śabde 'pi tulyaḥ / atha vā śabdastatra na duṣyati phalasādhanasāmarthye, niyogastu duṣyatyeva / na hi tataḥ puruṣarthasādhanāvabodhaḥ saṃbhavati / taccedaṃ vidhivivekabhāvanāvivekābhyāmavagantavyam / tasmāt saṃbandhajñānāpekṣatvena padārthāntaraiḥ samānatvādvidhāyakārthasya na śakyaṃ viśeṣeṇa vaktuṃ -- tannibandhanaḥ padārthasaṃsarga iti / sarva eva tu padārthāḥ saṃbandhayogyaiḥ kārakādibhāvaiḥ svapadebhyaḥ pratītāḥ sannikarṣeṇa saṃsṛjyante, yato lokācchabdavyāpārāvagamaḥ / loke ca [KKS 112] padaiḥ svārthānāṃ pratipādanaṃ sannikarṣeṇa viśiṣṭārthaparatayā, na svārthamātrapratipattiparatayā / tathā ca sarvapadārthākāṅkṣānibandhana eva saṃsargaḥ / sarve hi te padairaparyavasitarūpāḥ svarūpamātre prakāśyante / evaṃ padārthāntaraistulyatvādvidheḥ na viśeṣeṇa tannibandhanaḥ saṃsargaḥ / sarvapadārthanibandhane ca saṃsarge na vidhyabhāvena saṃsargo nopapadyate / tadevaṃ na saṃsargārthamapi vidhirupāsanīyaḥ / kathaṃ nopāsanīyaḥ, yadā niyogaparatayaiva padānāṃ svārtheṣu saṃsargajñānam? pravartakavacanāntarapravṛttidarśanena hi taddhetupratyayamanumāya tatra tasya sāmarthyaṃ gamyate / naitat, apravartake 'pi vākye svarūpaniṣṭhe saṃbandhagrahaṇāt / sannidhāpitāgnivyatiriktapākyopakaraṇamagnyarthinaṃ prati yadocyate -- ‘caitragṛhe kṛśānuḥ'; iti, tadā tatastenānayanaṃ dṛṣṭvā gamyate -- ‘ihānenāgnisattā pratītā, sā cāsmādvākyāt'; na ca śakyaṃ vaktum -- ‘tata ānaya'; ‘gaccha vā tatra'; iti vākyātpratyayaḥ / agnisattāmātrapratyayena vākyātpravṛttisiddherna vākyasya niyojane 'pi sāmarthyaṃ śakyate kalpayitum / arthāntarānvaye ca prayogapratyayopapattau na viśeṣānvaye pramāṇam / anyathā vedārtho niṣpramāṇaka eva syādityuktam / atha kartavyatājñānādvinānarthakyamucyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.