Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara 1.3

तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति - अष्टकादिस्मृतेर्धर्मे न मात्वं मानताथवा । निर्मूलत्वान्न मानं सा वेदार्थोक्तौ निरर्थता

tṛtīyapādasya prathamādhikaraṇamāracayati - aṣṭakādismṛterdharme na mātvaṃ mānatāthavā / nirmūlatvānna mānaṃ sā vedārthoktau nirarthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैदिकैः स्मर्यमाणत्वात्संभाव्या वेदमूलता । विप्रकीर्णार्थसेक्षेपात्सार्थत्वादस्ति मानता

vaidikaiḥ smaryamāṇatvātsaṃbhāvyā vedamūlatā / viprakīrṇārthasekṣepātsārthatvādasti mānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नेव मतान्तरेण पूर्वोत्तरपक्षावाह - न मा स्मार्ताष्टङ्काङ्गत्वाद्यां जना इति मन्त्रगीः । तन्न स्मृतेर्मूलवेदे ऽनुमिते मात्वसंभवात्

asminneva matāntareṇa pūrvottarapakṣāvāha - na mā smārtāṣṭaṅkāṅgatvādyāṃ janā iti mantragīḥ / tanna smṛtermūlavede 'numite mātvasaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाधिकरणमारचयति - औदुम्बरी वेष्टनीया सर्वेत्येषा स्मृतिर्मितिः । अमितिर्वेति संदेहे मितिः स्यादष्टकादिवत्

dvitīyādhikaraṇamāracayati - audumbarī veṣṭanīyā sarvetyeṣā smṛtirmitiḥ / amitirveti saṃdehe mitiḥ syādaṣṭakādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औदुम्बरीं स्पृशन्गायेदिति प्रत्यक्षवेदतः । विरोधान्मूलवेदस्याननुमानादमानता

audumbarīṃ spṛśangāyediti pratyakṣavedataḥ / virodhānmūlavedasyānanumānādamānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नेवाधिकरणे मतान्तरमाह - प्रत्यक्षानुमितश्रुत्योर्यद्वा व्याघातदर्शनात् । अमात्वे शङ्किते बाधो ऽनुमानस्यात्र वर्ण्यते

asminnevādhikaraṇe matāntaramāha - pratyakṣānumitaśrutyoryadvā vyāghātadarśanāt / amātve śaṅkite bādho 'numānasyātra varṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परप्रत्यक्षवेदो ऽत्र मूलं चेद्वेष्टनस्य तत् । अस्त्वेवमप्यनुष्ठानं स्वप्रत्यक्षानुरोधतः

parapratyakṣavedo 'tra mūlaṃ cedveṣṭanasya tat / astvevamapyanuṣṭhānaṃ svapratyakṣānurodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयाधिकरणमारचयति - वैसर्जनाख्यहोमीयनाससो ग्रहणस्मृतिः । प्रमा न वा श्रुत्यबाधात्प्रमा स्यादष्टकादिवत्

tṛtīyādhikaraṇamāracayati - vaisarjanākhyahomīyanāsaso grahaṇasmṛtiḥ / pramā na vā śrutyabādhātpramā syādaṣṭakādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टलोभैकमूलत्वसंभवे श्रुत्यकल्पनात् । सर्ववेष्टनवद्वाधहीनाप्येषा न हि प्रमा

dṛṣṭalobhaikamūlatvasaṃbhave śrutyakalpanāt / sarvaveṣṭanavadvādhahīnāpyeṣā na hi pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थाधिकरणं भाष्यमतेनाऽरचयति - आचान्तेनेत्यमा मा वा स्मृतिरेषा न मा भवेत् । वेदं कृत्वेति यः श्रौतः क्रमस्तेन विरोधतः

caturthādhikaraṇaṃ bhāṣyamatenā'racayati - ācāntenetyamā mā vā smṛtireṣā na mā bhavet / vedaṃ kṛtveti yaḥ śrautaḥ kramastena virodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचान्त्यादिः पदार्थो ऽत्र क्रमो धर्मः पदार्थगः । धर्मस्य धर्म्यपेक्षत्वादबाधादस्ति मानता

ācāntyādiḥ padārtho 'tra kramo dharmaḥ padārthagaḥ / dharmasya dharmyapekṣatvādabādhādasti mānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रथमं विचारं दर्शयति - शाक्योक्ताहिंसनं धर्मो न वा धर्मः श्रुतत्वतः । न धर्मो नहि पूतं स्याद्गोक्षीरं श्र्वदृतौ धृतम्

tatra prathamaṃ vicāraṃ darśayati - śākyoktāhiṃsanaṃ dharmo na vā dharmaḥ śrutatvataḥ / na dharmo nahi pūtaṃ syādgokṣīraṃ śrvadṛtau dhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारान्तरं दर्शयति - सदाचारो ऽप्रमा मा वा निर्मूलत्वादमानता । अष्टकादेरिवैतस्य समूलत्वात्प्रमाणता

vicārāntaraṃ darśayati - sadācāro 'pramā mā vā nirmūlatvādamānatā / aṣṭakāderivaitasya samūlatvātpramāṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमाधिकरणमारचयति - यंवान्दिशब्दाः किं द्व्यर्था नो वार्ऽऽयम्लेच्छसाम्यतः । दीर्घशूकप्रियङ्ग्वाद्या द्वये ऽप्यर्था विकल्पिताः

pañcamādhikaraṇamāracayati - yaṃvāndiśabdāḥ kiṃ dvyarthā no vār''yamlecchasāmyataḥ / dīrghaśūkapriyaṅgvādyā dvaye 'pyarthā vikalpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रान्या इति शास्त्रस्था प्रसिद्धिस्तु बलीयसी । शास्त्रीयधर्मे तेनात्र प्रियङ्ग्वादि न गृह्यते

yatrānyā iti śāstrasthā prasiddhistu balīyasī / śāstrīyadharme tenātra priyaṅgvādi na gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह - यवाद्यर्थानिर्णयेन तद्वाक्यं न प्रमेति चेत् । न शास्त्रस्य बलित्वेन तत्प्रसिद्ध्यार्ऽथनिर्णयात्

asminnevādhikaraṇe gurumatamāha - yavādyarthānirṇayena tadvākyaṃ na prameti cet / na śāstrasya balitvena tatprasiddhyār'thanirṇayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नेवाधिकरणे वार्तिककारमतेन वर्णकान्तरमारचयति - यो मातुलविवाहादौ शिष्टाचारः स मा न वा । इतराचारवन्मात्वममात्वं स्मर्तबाधनात

asminnevādhikaraṇe vārtikakāramatena varṇakāntaramāracayati - yo mātulavivāhādau śiṣṭācāraḥ sa mā na vā / itarācāravanmātvamamātvaṃ smartabādhanāta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतिमूलो हि सर्वत्र शिष्टाचारस्ततो ऽत्र च । अनुमेया स्मृतिः स्मृत्या बाध्या प्रत्यक्षया तु सा

smṛtimūlo hi sarvatra śiṣṭācārastato 'tra ca / anumeyā smṛtiḥ smṛtyā bādhyā pratyakṣayā tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैवापरं वर्णकमारचयति - लौकिको वाक्यगो वार्ऽथस्त्रिवृदादेः समत्वतः । उभौ विध्यर्थवादैकवाक्यत्वादस्त्विहान्तिमः

tatraivāparaṃ varṇakamāracayati - laukiko vākyago vār'thastrivṛdādeḥ samatvataḥ / ubhau vidhyarthavādaikavākyatvādastvihāntimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठाधिकरणमारचयति - कल्प्यः पिकादिशब्दार्थो ग्राह्यो वा म्लेच्छरूढितः । कल्प्य आर्योष्वसिद्धत्वादनार्याणानमादरात्

ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati - kalpyaḥ pikādiśabdārtho grāhyo vā mleccharūḍhitaḥ / kalpya āryoṣvasiddhatvādanāryāṇānamādarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राह्य म्लोच्छप्रसिद्धिस्तु विरोधादर्शने सति । पिकनेमादिशब्दानां कोकिलाद्यर्थता ततः

grāhya mlocchaprasiddhistu virodhādarśane sati / pikanemādiśabdānāṃ kokilādyarthatā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह - अर्थाबोधादप्रमाणं पिकालम्भनचोदना । मैवं म्लेच्छप्रसिद्ध्यापि तब्दोधादविरुद्धया

asminnevādhikaraṇe gurumatamāha - arthābodhādapramāṇaṃ pikālambhanacodanā / maivaṃ mlecchaprasiddhyāpi tabdodhādaviruddhayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमाधिकरणमारचयति - अपौरुषेयाः कल्पाद्याः कृत्रिमा वा न कृत्रिमाः । श्रुतिस्मत्योर्धर्मबुद्धेः स्वतो मात्वं यतः समम्

saptamādhikaraṇamāracayati - apauruṣeyāḥ kalpādyāḥ kṛtrimā vā na kṛtrimāḥ / śrutismatyordharmabuddheḥ svato mātvaṃ yataḥ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंनामोक्तेः पौरुषेयाः काठकाद्यसमत्वतः । तत्रोपलेभिरे केचिदापस्तम्बादिकर्तृताम्

puṃnāmokteḥ pauruṣeyāḥ kāṭhakādyasamatvataḥ / tatropalebhire kecidāpastambādikartṛtām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव गुरुमतमाह - कल्पे सर्वतिथौ दर्शकार्यतोक्तेः श्रुतिर्न मा । न कल्पे साध्यवेदत्वप्रहाणाद्दुर्बलत्वतः

atraiva gurumatamāha - kalpe sarvatithau darśakāryatokteḥ śrutirna mā / na kalpe sādhyavedatvaprahāṇāddurbalatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमाधिकरणमाचरयति -- होलाकादेर्व्यवस्था स्यात्साधारण्यमुताग्रिमः । देशभेदेन दृष्टत्वात्साम्यं मूलसमत्वतः

aṣṭamādhikaraṇamācarayati -- holākādervyavasthā syātsādhāraṇyamutāgrimaḥ / deśabhedena dṛṣṭatvātsāmyaṃ mūlasamatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव गुरुमतमाह - प्राच्यादिपदयुक्तायाः श्रुतेरनुमितौ पदे । अर्थाबोधादमात्वं चेन्न सामान्यामुमानतः

atraiva gurumatamāha - prācyādipadayuktāyāḥ śruteranumitau pade / arthābodhādamātvaṃ cenna sāmānyāmumānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवमाधिकरणमारचयति - गोगाव्यादिषु साधुत्वे प्रयोगे वा न कश्र्चन । नियमो ऽत्रास्ति बा नास्ति व्याकृतेर्मूलवर्जनात्

navamādhikaraṇamāracayati - gogāvyādiṣu sādhutve prayoge vā na kaśrcana / niyamo 'trāsti bā nāsti vyākṛtermūlavarjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधूनेव प्रयुञ्जीत गवाद्या एव साधवः । इत्यस्ति नियमः पूर्वपूर्वव्याकृतिमूलतः

sādhūneva prayuñjīta gavādyā eva sādhavaḥ / ityasti niyamaḥ pūrvapūrvavyākṛtimūlataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव गुरुमतमाह - अश्र्वालम्भनशास्त्रस्य दन्त्यतालव्यसंशयात् । अमात्वे ऽदन्त्यनिर्णीतिराप्तोक्तव्याकृतेर्बलात्

atraiva gurumatamāha - aśrvālambhanaśāstrasya dantyatālavyasaṃśayāt / amātve 'dantyanirṇītirāptoktavyākṛterbalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमाधिकरणे प्रथमं वर्णकमाचरयति - लोके पदापदार्थौ यौ न तौ वेदे ऽथवात्र तौ । रूपभेदात्पदं भिन्नमुत्तानादिभिदा स्फुटा

daśamādhikaraṇe prathamaṃ varṇakamācarayati - loke padāpadārthau yau na tau vede 'thavātra tau / rūpabhedātpadaṃ bhinnamuttānādibhidā sphuṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णैकत्वात्पदैकत्वं क्वाचित्की रूपभिन्नता । प्रायिकेण पदैक्येन तदर्थैक्यं तथाविधम्

varṇaikatvātpadaikatvaṃ kvācitkī rūpabhinnatā / prāyikeṇa padaikyena tadarthaikyaṃ tathāvidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयवर्णकमारचयति - व्यक्तिर्ंव्रीह्यादिशब्दार्थ आकृतिर्वा क्रियान्वयात् । व्यक्तिर्व्युत्पत्तिवेलायामाकृत्या सोपलक्ष्यते

dvitīyavarṇakamāracayati - vyaktirṃvrīhyādiśabdārtha ākṛtirvā kriyānvayāt / vyaktirvyutpattivelāyāmākṛtyā sopalakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिग्रहादियुक्तिभ्य आकृतेरर्थतोचिता । क्तियापर्यवसानाय व्यक्तिस्तत्रोपलक्ष्यताम्

śaktigrahādiyuktibhya ākṛterarthatocitā / ktiyāparyavasānāya vyaktistatropalakṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव गुरुमतमाह - गवादिचोदना नो मा जातिव्यक्त्योरनिर्णयात् । आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां न व्यक्तिरिति निर्णयः

atraiva gurumatamāha - gavādicodanā no mā jātivyaktyoranirṇayāt / ānantyavyabhicārābhyāṃ na vyaktiriti nirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.