Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara 1.4

चतुर्थपादस्य प्रथमाधिकरणं । वार्तिककारोन्नीतमारचयति - उद्भिदादिपदं धर्मे किममानमुत प्रमा । विध्यर्थवादमन्त्रांशेष्वनन्तर्भावतो न मा

caturthapādasya prathamādhikaraṇaṃ / vārtikakāronnītamāracayati - udbhidādipadaṃ dharme kimamānamuta pramā / vidhyarthavādamantrāṃśeṣvanantarbhāvato na mā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्भावो विधावुद्भिदा यजेतेति दृश्यते । नामत्वेनान्वयो वाक्ये वक्ष्यते ऽतः प्रमैव तत्

antarbhāvo vidhāvudbhidā yajeteti dṛśyate / nāmatvenānvayo vākye vakṣyate 'taḥ pramaiva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाधिकारणमारचयति - गुणो ऽयं नामधेयं वा खनित्रे ऽस्य निरुक्तितः । ज्योतिष्टोमं समाश्रित्य पश्वर्थे गुणचोदना

dvitīyādhikāraṇamāracayati - guṇo 'yaṃ nāmadheyaṃ vā khanitre 'sya niruktitaḥ / jyotiṣṭomaṃ samāśritya paśvarthe guṇacodanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलोद्भेदात्समानैषा निरुक्तिर्यागनाम्न्यपि । नामत्वमुचितं यागसामानाधिकरण्यतः

phalodbhedātsamānaiṣā niruktiryāganāmnyapi / nāmatvamucitaṃ yāgasāmānādhikaraṇyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव गुरुमतमाह -- लौकिके गणयागे ऽस्य विधेः सापेक्षतेति चेत् । निरुक्त्या श्रौतयागस्य नामत्वान्निरपेक्षता

atraiva gurumatamāha -- laukike gaṇayāge 'sya vidheḥ sāpekṣateti cet / niruktyā śrautayāgasya nāmatvānnirapekṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयाधिकरणमारचयति --- यच्चित्रया यजेतेति तद्गुणो नाम वा भवेत् । चित्रस्त्रीत्वगुणो रूढेरग्नीषोमीयके पशौ

tṛtīyādhikaraṇamāracayati --- yaccitrayā yajeteti tadguṇo nāma vā bhavet / citrastrītvaguṇo rūḍheragnīṣomīyake paśau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोर्विधौ वाक्यभेदो वैशिष्ट्ये गौरवं ततः । स्यान्नाम पृष्ठाज्यबहिष्पवमानेषु तत्तथा

dvayorvidhau vākyabhedo vaiśiṣṭye gauravaṃ tataḥ / syānnāma pṛṣṭhājyabahiṣpavamāneṣu tattathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थाधिकरणमारचयति --- अग्निहोत्रं जुहोत्याघारमाघारयतीत्यमू । विधेयौ गुणसंस्कारावाहोस्वित्कर्मनामनी

caturthādhikaraṇamāracayati --- agnihotraṃ juhotyāghāramāghārayatītyamū / vidheyau guṇasaṃskārāvāhosvitkarmanāmanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नये होत्रमत्रेति बहुव्रीहिगतो ऽनलः । गुणो विधेयो नामत्वे रुपं न स्यात्क्षरद्घृते

agnaye hotramatreti bahuvrīhigato 'nalaḥ / guṇo vidheyo nāmatve rupaṃ na syātkṣaradghṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्क्रियाऽघारमाघारयतीत्युक्ता द्वितीयया । आघारेत्यग्निहोत्रेति यौगिके कर्मनामनी

saṃskriyā'ghāramāghārayatītyuktā dvitīyayā / āghāretyagnihotreti yaugike karmanāmanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निर्ज्योतिरिति प्राप्तो मन्त्राद्देवस्तथा घृतम् । चतुर्गृहीतवाक्योक्तं द्वितीयायास्त्वियं गतिः

agnirjyotiriti prāpto mantrāddevastathā ghṛtam / caturgṛhītavākyoktaṃ dvitīyāyāstviyaṃ gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासाधिते हि धात्वर्थे करणत्वं ततो ऽस्य सा । साध्यतां वक्ति संस्कारो नैवाऽशङ्क्यः क्रियात्वतः

nāsādhite hi dhātvarthe karaṇatvaṃ tato 'sya sā / sādhyatāṃ vakti saṃskāro naivā'śaṅkyaḥ kriyātvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमाधिकरणमारचयति -- श्येनेनाभिचरन्मर्त्यो यजेतेति श्रुतौ गुणः । विधीयते पक्षिरूपो नाम वा तस्य कर्मणः

pañcamādhikaraṇamāracayati -- śyenenābhicaranmartyo yajeteti śrutau guṇaḥ / vidhīyate pakṣirūpo nāma vā tasya karmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्योनेनेति गुणः काम्यः सौमिकः सोमबाधया । न चित्रावद्वाक्यभेदो रूढोश्चैवमनुग्रहः

śyoneneti guṇaḥ kāmyaḥ saumikaḥ somabādhayā / na citrāvadvākyabhedo rūḍhoścaivamanugrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वै श्येन इत्युक्ता ह्युपमानोपमेयता । नैकस्मिंस्तेन गैंण्यास्य वृत्त्या स्यात्कर्मनामता

yathā vai śyena ityuktā hyupamānopameyatā / naikasmiṃstena gaiṃṇyāsya vṛttyā syātkarmanāmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधारणयजेः कर्मकरणत्वेन तन्त्रता । त्रिकद्वयं विरुद्धं स्यात्तन्त्रतायां फलं प्रति

sādhāraṇayajeḥ karmakaraṇatvena tantratā / trikadvayaṃ viruddhaṃ syāttantratāyāṃ phalaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादेयविधेयत्वगुणत्वाख्यं त्रिकं यजेः । उद्देश्यानूक्तिमुख्यत्वत्रिकं तस्य गुणं प्रति

upādeyavidheyatvaguṇatvākhyaṃ trikaṃ yajeḥ / uddeśyānūktimukhyatvatrikaṃ tasya guṇaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वा तन्त्रं तदावृत्तौ वाक्यं भिद्यते तेन सः । वाजपेयेतिशब्दो ऽपि कर्मनामाग्निहोत्रवत्

tyaktvā tantraṃ tadāvṛttau vākyaṃ bhidyate tena saḥ / vājapeyetiśabdo 'pi karmanāmāgnihotravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमाधिकरणमारचयति -- यदाग्नेयो ऽष्टाकपाल इति नाम गुणो ऽथवा । नामाग्निहोत्रवन्मैवं नामत्वे देवता नहि

saptamādhikaraṇamāracayati -- yadāgneyo 'ṣṭākapāla iti nāma guṇo 'thavā / nāmāgnihotravanmaivaṃ nāmatve devatā nahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रो ऽपि नेह प्रत्यक्षस्तद्धिताद्देवताविधिः । देवद्रव्यविशिष्टस्य विधानादेकवाक्यता

mantro 'pi neha pratyakṣastaddhitāddevatāvidhiḥ / devadravyaviśiṣṭasya vidhānādekavākyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गुरुपतमाह - यदाग्नेय इति प्रोक्तं न मानं विध्यसंभवात् । इति चेन्न विशिष्टार्थविधौ सत्यप्रमा कुतः

atra gurupatamāha - yadāgneya iti proktaṃ na mānaṃ vidhyasaṃbhavāt / iti cenna viśiṣṭārthavidhau satyapramā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमाधिकरणमारचयति - वर्हिराज्यपुरोडाशशब्दाः संस्कारवाचिनः । जात्यर्था वा शास्त्ररूढेस्ते स्युः संस्कारवाचिनः

aṣṭamādhikaraṇamāracayati - varhirājyapuroḍāśaśabdāḥ saṃskāravācinaḥ / jātyarthā vā śāstrarūḍheste syuḥ saṃskāravācinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिं त्यक्त्वा न संस्कारे प्रयुक्ता लोकवेदयोः । विनापि संस्कृतिं लोके दृष्टत्वाज्जातिवाचिनः

jātiṃ tyaktvā na saṃskāre prayuktā lokavedayoḥ / vināpi saṃskṛtiṃ loke dṛṣṭatvājjātivācinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गुरुमतमाह -- बर्हिरादौ निमित्तस्कय दुर्वचत्वान्न मेति चेत् । जातेस्तत्र निमित्तत्वात्तद्युक्ता चोदना प्रमा

atra gurumatamāha -- barhirādau nimittaskaya durvacatvānna meti cet / jātestatra nimittatvāttadyuktā codanā pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवमाधिकरणमारचयति -- प्रोक्षणीः संस्कृतिर्जातिर्योगो वा सर्वभूमिषु । तथोक्तेः संस्कृतिर्जातिः स्याद्रूढेः प्रबलत्वतः

navamādhikaraṇamāracayati -- prokṣaṇīḥ saṃskṛtirjātiryogo vā sarvabhūmiṣu / tathokteḥ saṃskṛtirjātiḥ syādrūḍheḥ prabalatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्याश्रयतो नाऽद्यो न जातिः कल्प्यशक्तितः । योगः स्यात्कॢप्तशक्तित्वात्कॢप्तर्व्याकरणाद्भवेत्

anyonyāśrayato nā'dyo na jātiḥ kalpyaśaktitaḥ / yogaḥ syātkḷptaśaktitvātkḷptarvyākaraṇādbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमाधिकरणमारचयति -- रूढिर्योगो योगरूढिर्वा निर्मन्थ्यस्य वर्तनम् । आद्यौ पूर्ववदन्त्त्यो ऽचिरजातेर्नावनीतवत्

daśamādhikaraṇamāracayati -- rūḍhiryogo yogarūḍhirvā nirmanthyasya vartanam / ādyau pūrvavadanttyo 'cirajāternāvanītavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशाधिकरणमारचयति - चातुर्मास्याद्यपर्वप्रोक्ताग्नेयाद्यष्टकान्तिके । वैश्वदेवेति शब्दोक्तो गुणः संघस्य नाम वा

ekādaśādhikaraṇamāracayati - cāturmāsyādyaparvaproktāgneyādyaṣṭakāntike / vaiśvadeveti śabdokto guṇaḥ saṃghasya nāma vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामत्वे रूपराहित्यादविधिर्गुणता सतः । अग्न्यादिभिर्विकल्प्यन्ते विश्वदेवास्तु सप्तसु

nāmatve rūparāhityādavidhirguṇatā sataḥ / agnyādibhirvikalpyante viśvadevāstu saptasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनूद्याष्टौ यजेतेति तत्संघे नाम वर्णितम् । अविधित्वे ऽप्यर्थवत्स्यान्नाम प्राक्प्रवणादिषु

anūdyāṣṭau yajeteti tatsaṃghe nāma varṇitam / avidhitve 'pyarthavatsyānnāma prākpravaṇādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इज्यन्ते ऽत्र यजन्ते वा विश्वे देवा इतीदृशी । निरुक्तिर्न विकल्पः स्यादुत्पत्त्युत्पन्नशिष्टतः

ijyante 'tra yajante vā viśve devā itīdṛśī / niruktirna vikalpaḥ syādutpattyutpannaśiṣṭataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गुरुमतमाह -- गुणनामत्वसंदेहादप्रमा चोदनेति चेत् । नोक्तन्यायेन संघस्य नामधेयत्वनिर्णयात्

atra gurumatamāha -- guṇanāmatvasaṃdehādapramā codaneti cet / noktanyāyena saṃghasya nāmadheyatvanirṇayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाधिकरणमारचयति -- यद्द्वादशकपालेष्टेर्वैश्वानयां अनन्तरम् । श्रुतमष्टाकपालादि तद्गुणो नाम वा स्तुतिः

dvādaśādhikaraṇamāracayati -- yaddvādaśakapāleṣṭervaiśvānayāṃ anantaram / śrutamaṣṭākapālādi tadguṇo nāma vā stutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्भावादष्टतादेर्नाम स्यादग्निहोत्रवत् । द्रव्यं द्रव्यान्तरे नो चेद्गुणस्तर्हि फले त्वसौ

antarbhāvādaṣṭatādernāma syādagnihotravat / dravyaṃ dravyāntare no cedguṇastarhi phale tvasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यैक्यमुपसंहाराद्विस्पष्टं तत्तु बाध्यते । नानागुणविधौ तस्मादंशद्वारांशिसंस्तुतिः

vākyaikyamupasaṃhārādvispaṣṭaṃ tattu bādhyate / nānāguṇavidhau tasmādaṃśadvārāṃśisaṃstutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गुरुमतमाह -- अगुणत्वादनामत्वादमन्त्रत्वादनन्वये । अष्टत्वाद्यप्रमाणं चेन्नार्थवादतयान्वयात्

atra gurumatamāha -- aguṇatvādanāmatvādamantratvādananvaye / aṣṭatvādyapramāṇaṃ cennārthavādatayānvayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशाधिकरणमारचयति --- यजमानः प्रस्तरो ऽत्र गुणो वा नाम वा स्तुतिः । सामानाधिकरण्येन स्यादेकस्यान्यनामता

trayodaśādhikaraṇamāracayati --- yajamānaḥ prastaro 'tra guṇo vā nāma vā stutiḥ / sāmānādhikaraṇyena syādekasyānyanāmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणो वा यजमानो ऽस्तु कार्ये प्रस्तरलक्षिते । अंशांशित्वाद्यभावेन पूर्ववन्नात्र संस्तुतिः

guṇo vā yajamāno 'stu kārye prastaralakṣite / aṃśāṃśitvādyabhāvena pūrvavannātra saṃstutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थभेदादनामत्वं गुणश्वेत्प्रह्रियेत सः । यागसाधकताद्वारा विधेयप्रस्तरस्तुतिः

arthabhedādanāmatvaṃ guṇaśvetprahriyeta saḥ / yāgasādhakatādvārā vidheyaprastarastutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दशाधिकरणमारचयति - आग्नेयो ब्राह्यणो ऽत्रापि पूर्ववत्सर्वनिर्णयः । द्वारं तु मुखजन्यत्वसाग्नेयत्वेन संस्तवे

caturdaśādhikaraṇamāracayati - āgneyo brāhyaṇo 'trāpi pūrvavatsarvanirṇayaḥ / dvāraṃ tu mukhajanyatvasāgneyatvena saṃstave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चदशाधिकरणमारचयति - आदित्यो यूप इत्यत्र स्तुतिरादित्यशब्दतः । द्वारं चाक्षुषसारूप्यं घृताक्ते तैजसे ऽस्ति तत्

pañcadaśādhikaraṇamāracayati - ādityo yūpa ityatra stutirādityaśabdataḥ / dvāraṃ cākṣuṣasārūpyaṃ ghṛtākte taijase 'sti tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडशाधिकरणमारचयति - पशवो ऽन्ये गवाश्वेभ्यो ऽपशवो वा इति श्रुतम् । अजादिष्वपशुत्वं यद्गुणो वादो ऽथवास्तु तत्

ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati - paśavo 'nye gavāśvebhyo 'paśavo vā iti śrutam / ajādiṣvapaśutvaṃ yadguṇo vādo 'thavāstu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुत्यभावाद्गुणस्तेषु पशुकार्यनिषेधनम् । अशक्यत्वान्निषेधस्य घटाद्यर्थाभिधायिना

stutyabhāvādguṇasteṣu paśukāryaniṣedhanam / aśakyatvānniṣedhasya ghaṭādyarthābhidhāyinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशवो ऽपशुशब्देन प्राशस्त्याभावसाम्यतः । लक्ष्यास्तत्र निमित्तं तु प्रशंसैव गवाश्वयोः

paśavo 'paśuśabdena prāśastyābhāvasāmyataḥ / lakṣyāstatra nimittaṃ tu praśaṃsaiva gavāśvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तादशाधिकरणमारचयति ---- सृष्टीरुपदधातीति ये मन्त्राः सृष्टिलिङ्गकाः । विधेयास्ते गुणत्वेन वादो वात्र गुणे विधिः

saptādaśādhikaraṇamāracayati ---- sṛṣṭīrupadadhātīti ye mantrāḥ sṛṣṭiliṅgakāḥ / vidheyāste guṇatvena vādo vātra guṇe vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आख्यातेनाभिसंबन्धादविध्यन्तरयोगतः । लिङ्गप्रकरणप्राप्तेर्मन्त्राणां विध्यसंभवात्

ākhyātenābhisaṃbandhādavidhyantarayogataḥ / liṅgaprakaraṇaprāptermantrāṇāṃ vidhyasaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताननूद्येष्टकाधानं विदध्यात्स्तोष्यते यतः । यथासृष्टेत्यनेनातः सृष्टीरित्यर्थवादगीः

tānanūdyeṣṭakādhānaṃ vidadhyātstoṣyate yataḥ / yathāsṛṣṭetyanenātaḥ sṛṣṭīrityarthavādagīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकयास्तुवतेत्यादौ मन्त्रसंघे क्वचिन्नहि । सृष्टिशब्दस्तथाप्युक्तिः सृष्टिशब्देन भूमतः

ekayāstuvatetyādau mantrasaṃghe kvacinnahi / sṛṣṭiśabdastathāpyuktiḥ sṛṣṭiśabdena bhūmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टादशाधिकरणमारचयति -- सृष्टिवत्प्राणभृत्तत्र सादृश्यं लिङ्गभूमतः । अत्रैकमन्त्रगो लिङ्गसमवायो विशिष्यते

aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati -- sṛṣṭivatprāṇabhṛttatra sādṛśyaṃ liṅgabhūmataḥ / atraikamantrago liṅgasamavāyo viśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकोनविंशाधिकरणमारचयति --- शर्करा उपधत्ते ऽक्तास्तेजो वै घृतमत्र किम् । तैलादिनाञ्जिता अक्ता घृतेनैवाथवाञ्जनम्

ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati --- śarkarā upadhatte 'ktāstejo vai ghṛtamatra kim / tailādināñjitā aktā ghṛtenaivāthavāñjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलादिनापि मुख्यत्वादसंजातविरोधनात् । अप्राप्तार्थत्वतश्चास्य विधेर्वादाद्बलित्वतः

tailādināpi mukhyatvādasaṃjātavirodhanāt / aprāptārthatvataścāsya vidhervādādbalitvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यमननुष्ठेयं विशेषस्तु विधौ नहि । घृतेनैवाञ्जनं वाक्यशेषात्संदिग्धनिर्णयात्

sāmānyamananuṣṭheyaṃ viśeṣastu vidhau nahi / ghṛtenaivāñjanaṃ vākyaśeṣātsaṃdigdhanirṇayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थवादगता चेयं स्तुतिर्घृतमुपेयुषी । बोधयन्ती विधेयत्वं घृतस्य गमयेद्विधिम्

arthavādagatā ceyaṃ stutirghṛtamupeyuṣī / bodhayantī vidheyatvaṃ ghṛtasya gamayedvidhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विंशाधिकरणमारचयति -- स्त्रुवेणाथ स्वधितिना हस्तेनावद्यतीत्यमी । आज्ये मांसे पुरोडाशे संकीर्णा वा व्यवस्थिताः

viṃśādhikaraṇamāracayati -- struveṇātha svadhitinā hastenāvadyatītyamī / ājye māṃse puroḍāśe saṃkīrṇā vā vyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवस्थापकराहित्यात्स्त्रूवाद्या अव्यवस्थिताः । व्यवस्थापकताशक्तेस्तद्वशेन व्यवस्थितिः

vyavasthāpakarāhityātstrūvādyā avyavasthitāḥ / vyavasthāpakatāśaktestadvaśena vyavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.