Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara 2.1

प्रमाणमुपजीव्यत्वात्प्रथमे ऽध्याय ईरितम् । मानाधीनस्य धर्मस्य द्बितीये भेद उच्यते

pramāṇamupajīvyatvātprathame 'dhyāya īritam / mānādhīnasya dharmasya dbitīye bheda ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथमाधिकरणे प्रथमं वर्णकमारचयति - विधिवाक्ये पदैः सर्वैरपूर्वे प्रतिपाद्यते । प्रत्येकमथवैक्येन सर्वैस्तत्प्रतिपादनम्

dvitīyādhyāyasya prathame pāde prathamādhikaraṇe prathamaṃ varṇakamāracayati - vidhivākye padaiḥ sarvairapūrve pratipādyate / pratyekamathavaikyena sarvaistatpratipādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलान्वयित्वात्सर्वेषां प्रधानान्वयलाभतः । लाघवादेकबोध्यत्वं तच्छेषस्तु पदान्तरम्

phalānvayitvātsarveṣāṃ pradhānānvayalābhataḥ / lāghavādekabodhyatvaṃ taccheṣastu padāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यादिशब्दतो ऽपूर्वधीर्भावार्थपदादुत । द्रव्यादीनां फलार्थत्वात्तच्छब्देन ह्यपूर्वधीः

dravyādiśabdato 'pūrvadhīrbhāvārthapadāduta / dravyādīnāṃ phalārthatvāttacchabdena hyapūrvadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाद्वारमृते द्रव्यं फलेन नहि युज्यते । भावनावाचिनो ऽपूर्वमाख्यातादवगम्यते

kriyādvāramṛte dravyaṃ phalena nahi yujyate / bhāvanāvācino 'pūrvamākhyātādavagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्वर्थव्यतिरेकेण भावना नेति चेन्न तत् । सर्वधात्वर्थसंबद्धः करोत्यर्थो हि भावना

dhātvarthavyatirekeṇa bhāvanā neti cenna tat / sarvadhātvarthasaṃbaddhaḥ karotyartho hi bhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्वर्थः करणं तस्यां समानपदवर्णितः । द्रव्याद्युपकृतिर्दृष्टा धात्वर्थोत्पादनात्मिका

dhātvarthaḥ karaṇaṃ tasyāṃ samānapadavarṇitaḥ / dravyādyupakṛtirdṛṣṭā dhātvarthotpādanātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाधिकरणमारचयति - अपूर्वसदसद्भावसंशये सति नास्ति तत् । मानाभावात्फलं यागात्सिध्येच्छास्त्रप्रमाणतः

dvitīyādhikaraṇamāracayati - apūrvasadasadbhāvasaṃśaye sati nāsti tat / mānābhāvātphalaṃ yāgātsidhyecchāstrapramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणिकस्य विनष्टस्य स्वर्गहेतुत्वकल्पनम् । विरुद्धं मान्तरेणातः श्रेयो ऽपूर्वस्य कल्पनम्

kṣaṇikasya vinaṣṭasya svargahetutvakalpanam / viruddhaṃ māntareṇātaḥ śreyo 'pūrvasya kalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवान्तरव्यापृतिर्वा शक्तिर्वा यागजोच्यते । अपूर्वमिति तद्भेदः प्रक्रियातो ऽवगम्यताम्

avāntaravyāpṛtirvā śaktirvā yāgajocyate / apūrvamiti tadbhedaḥ prakriyāto 'vagamyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गुरुमतमाह - यागक्रिया सूक्ष्मरूपा परमाण्वात्मसंश्रिता । यावत्फलं नियोगाख्यं नापूर्वमिति चेन्न तत्

atra gurumatamāha - yāgakriyā sūkṣmarūpā paramāṇvātmasaṃśritā / yāvatphalaṃ niyogākhyaṃ nāpūrvamiti cenna tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानहीनं क्रियासौक्ष्म्यं नियोगस्तु लिङादिना । अभिधेयः पृथग्यागादपूर्वे कार्यमस्त्यतः

mānahīnaṃ kriyāsaukṣmyaṃ niyogastu liṅādinā / abhidheyaḥ pṛthagyāgādapūrve kāryamastyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयाधिकरणमारचयति -- अवघातादिनापूर्वमुत्पाद्यं विद्यते न वा । यजत्यादिवदस्त्येव वाक्यवैयर्थ्यमन्यथा

tṛtīyādhikaraṇamāracayati -- avaghātādināpūrvamutpādyaṃ vidyate na vā / yajatyādivadastyeva vākyavaiyarthyamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टे तुषविमोके तु नापूर्वे द्रव्यतन्त्रतः । स्याद्यजत्यादिवैषम्यं नियमापूर्वकृद्वचः

dṛṣṭe tuṣavimoke tu nāpūrve dravyatantrataḥ / syādyajatyādivaiṣamyaṃ niyamāpūrvakṛdvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयां सक्तुवद्भङ्क्त्वा नियोगे ऽन्वयितां क्रीया । साक्षादिति न मन्तव्यं दृष्टस्यात्रोपपत्तितः

dvitīyāṃ saktuvadbhaṅktvā niyoge 'nvayitāṃ krīyā / sākṣāditi na mantavyaṃ dṛṣṭasyātropapattitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थाधिकरणमारचयति -- संमार्ष्ट स्त्रुच इत्यत्र किं प्रधानाख्यकर्मता । गुणकर्मत्वमथवा दृष्टाभावे ऽवघातवत्

caturthādhikaraṇamāracayati -- saṃmārṣṭa struca ityatra kiṃ pradhānākhyakarmatā / guṇakarmatvamathavā dṛṣṭābhāve 'vaghātavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणत्वं नहि संभाव्यं प्राधान्यं तु प्रयाजवत् । अदृष्टकल्पनेनापि गुणत्वं स्याद्द्वितीयया

guṇatvaṃ nahi saṃbhāvyaṃ prādhānyaṃ tu prayājavat / adṛṣṭakalpanenāpi guṇatvaṃ syāddvitīyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमाधिकरणमारचयति - प्रौगं शंसतीत्यादौ गुणतोत प्रधानता । दृष्टा देवस्मृतिस्तेन गुणता स्तोत्रशस्त्रयोः

pañcamādhikaraṇamāracayati - praugaṃ śaṃsatītyādau guṇatota pradhānatā / dṛṣṭā devasmṛtistena guṇatā stotraśastrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृत्यर्थत्वे स्तौतिशंस्योर्धात्वोः श्रौतार्थबाधनम् । तेनादृष्टमुपेत्यापि प्राधान्यं श्रुतये मतम्

smṛtyarthatve stautiśaṃsyordhātvoḥ śrautārthabādhanam / tenādṛṣṭamupetyāpi prādhānyaṃ śrutaye matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठाधिकरणमारचयति - देवांश्च याभिर्यजत इत्याख्यातं तु मन्त्रगम् । विधायकं न वान्येन समत्वात्तद्विधायकम्

ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati - devāṃśca yābhiryajata ityākhyātaṃ tu mantragam / vidhāyakaṃ na vānyena samatvāttadvidhāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्छब्दादेः क्षीणशक्तिर्न विधिस्त्रिविधं ततः । आख्यातमभिधानं च प्रधानगुणकर्मणी

yacchabdādeḥ kṣīṇaśaktirna vidhistrividhaṃ tataḥ / ākhyātamabhidhānaṃ ca pradhānaguṇakarmaṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमाधिकरणमारचयति -- अहे बुधिण्य मन्त्रं म इति मन्त्रस्य लक्षणम् । नास्त्यस्ति वास्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेरवारणात्

saptamādhikaraṇamāracayati -- ahe budhiṇya mantraṃ ma iti mantrasya lakṣaṇam / nāstyasti vāsya nāstyetadavyāptyāderavāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याज्ञिकानां समाख्यानं लक्षणं दोषवर्जितम् । ते ऽनुष्ठानस्मारकादौ मन्त्रशब्दं प्रयुञ्जते

yājñikānāṃ samākhyānaṃ lakṣaṇaṃ doṣavarjitam / te 'nuṣṭhānasmārakādau mantraśabdaṃ prayuñjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमाधिकरणमारचयति -- नास्त्येतद्ब्रह्मणेत्यत्र लक्षणं विद्यते ऽथवा । नास्तीयन्तो वेदभागा इति कॢप्तेरभावतः

aṣṭamādhikaraṇamāracayati -- nāstyetadbrahmaṇetyatra lakṣaṇaṃ vidyate 'thavā / nāstīyanto vedabhāgā iti kḷpterabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रश्च ब्राह्मणं चेति द्वौ भागौ तेन मन्त्रतः । अन्यद्ब्राह्मणमित्येतद्भवेद्ब्राह्मणलक्षणम्

mantraśca brāhmaṇaṃ ceti dvau bhāgau tena mantrataḥ / anyadbrāhmaṇamityetadbhavedbrāhmaṇalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवमाधिकरणमारचयति - ऊहप्रवरनाम्नां किं मन्त्रतास्त्यथवा न हि । मन्त्रास्तदेकवाक्यत्वान्न तल्लक्षणवर्जनात्

navamādhikaraṇamāracayati - ūhapravaranāmnāṃ kiṃ mantratāstyathavā na hi / mantrāstadekavākyatvānna tallakṣaṇavarjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमैकादशद्वादशाधिकरणमारचयति -- नर्क्सामयजुषां लक्ष्म सांकर्यादिति शङ्किते । पादश्च गीतिः प्रश्लिष्टपाठ इत्यस्त्वसंकरः

daśamaikādaśadvādaśādhikaraṇamāracayati -- narksāmayajuṣāṃ lakṣma sāṃkaryāditi śaṅkite / pādaśca gītiḥ praśliṣṭapāṭha ityastvasaṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशाधिकरणमारचयति - प्रोक्षणीरासादयेति निगदस्त्रिविधाद्बहिः । यजुर्वोच्चैस्त्वधर्मस्य भेदादस्य चतुर्थता

trayodaśādhikaraṇamāracayati - prokṣaṇīrāsādayeti nigadastrividhādbahiḥ / yajurvoccaistvadharmasya bhedādasya caturthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परप्रत्यायनार्थत्वादुच्चैस्त्वं यजुरेव सः । तल्लक्षणेन युक्तत्वात्रैविध्यमिति सुस्थितम्

parapratyāyanārthatvāduccaistvaṃ yajureva saḥ / tallakṣaṇena yuktatvātraividhyamiti susthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दशाधिकरणमारचयति - देवस्य त्वेति वाक्यस्य भिन्नत्वमथवैकता । ऐक्यप्रयोजकस्यात्र दुर्बोधत्वेन भिन्नता

caturdaśādhikaraṇamāracayati - devasya tveti vākyasya bhinnatvamathavaikatā / aikyaprayojakasyātra durbodhatvena bhinnatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभागे सति साकाङ्क्षस्यैकार्थत्वं प्रयोजकम् । तस्माद्वाक्यैक्यमेतेन यजुरन्तो ऽवर्धायते

vibhāge sati sākāṅkṣasyaikārthatvaṃ prayojakam / tasmādvākyaikyametena yajuranto 'vardhāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चदशाधिकरणमारचयति - इषे त्वादिर्मन्त्र एको भिन्नो वैकः क्रियापदे । असत्यर्थास्मारकत्वादेकादृष्टस्य कल्पनात्

pañcadaśādhikaraṇamāracayati - iṣe tvādirmantra eko bhinno vaikaḥ kriyāpade / asatyarthāsmārakatvādekādṛṣṭasya kalpanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेदने मार्जने चैतौ विनियुक्तौ क्रियापदे । अध्याहृते स्मारकत्वान्मन्त्रभेदोर्ऽथभेदतः

chedane mārjane caitau viniyuktau kriyāpade / adhyāhṛte smārakatvānmantrabhedor'thabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडशाधिकरणमारचयति - या ते अग्ने रजेत्यध्याहारो यद्वानुषञ्जनम् । तनूरित्यन्यशेषत्वादध्याहारो ऽत्र लौकिकः

ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati - yā te agne rajetyadhyāhāro yadvānuṣañjanam / tanūrityanyaśeṣatvādadhyāhāro 'tra laukikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदाकाङ्क्षा पूरणीया वेदेनेत्यनुषञ्जनम् । अन्यशेषो ऽपिर् बुद्धस्थो लौकिकस्तु न तादृशः

vedākāṅkṣā pūraṇīyā vedenetyanuṣañjanam / anyaśeṣo 'pir buddhastho laukikastu na tādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तदशाधिकरणमारचयति -- नानुषङ्गो ऽनुषङ्गो वाच्छिद्रोणोत्यस्य शेषिणौ । चित्पतिस्त्वेत्यनाकाङ्क्षावतो नात्रानुषज्यते

saptadaśādhikaraṇamāracayati -- nānuṣaṅgo 'nuṣaṅgo vācchidroṇotyasya śeṣiṇau / citpatistvetyanākāṅkṣāvato nātrānuṣajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणत्वं क्रियापेक्षं क्रिया चैका पुनात्विति । मन्त्रत्रये ऽतस्तद्द्वारा सर्वशेषो ऽनुषज्यते

karaṇatvaṃ kriyāpekṣaṃ kriyā caikā punātviti / mantratraye 'tastaddvārā sarvaśeṣo 'nuṣajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टादशा(सप्तदशा) धिकरणमारचयति - गच्छतामितिशब्दस्यामुषङ्गो ऽस्ति न वोपरि । सं यज्ञपतिरित्यत्र योग्यत्वात्सो ऽस्ति पूर्वबत्

aṣṭādaśā(saptadaśā) dhikaraṇamāracayati - gacchatāmitiśabdasyāmuṣaṅgo 'sti na vopari / saṃ yajñapatirityatra yogyatvātso 'sti pūrvabat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेकवचनं मध्यमन्त्रे ऽङ्गानीत्यनेन हि । नान्वेति तद्व्यवायेन नोपर्यप्यनुषज्यते

tadekavacanaṃ madhyamantre 'ṅgānītyanena hi / nānveti tadvyavāyena noparyapyanuṣajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.