------------------ व्याकरणाभिज्ञैः सास्नादिमद्वस्तुनि ऽगौः ऽ इत्येष शब्दः प्रयुज्यते । तदनभिज्ञैस्तु स्वस्वदेशीयभाषामनुसृत्य गावी, गोणी, गोपोतलिका, इत्येवमादयः शब्दः प्रयुज्यन्ते । तत्र - ऽईदृष एव शब्दः साधुः, नेदृशः ऽ -- इत्यस्मिन्नर्थे नियामकं नास्ति । तथा योगे ऽपि तन्नास्ति - ऽ ईदृश एव शब्दः प्रयोक्तव्यः , नेदृशः ऽ इति न तावद्वृद्धव्यवहारो नियामकः । तस्य सर्वेषु शब्देषु समानत्वात् । नापि व्याकरणस्मृतिर्नियामिका । तस्या निर्मूलत्वेनाप्रमाणत्वात् । न ह्यभियुक्तप्रयोगस्तन्मूलम । अन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गात् । व्याकरणस्मृतेः प्रामाण्यसिद्धौ तदनुसारेण प्रयोक्तॄणाममियुक्तत्वसिद्धिः । तत्सिद्धौ तत्प्रयोगमूलतया व्याकरणस्य प्रामाण्यम् । तस्मान्नास्ति साधुत्वप्रयोगयोर्नियमः , इति प्राप्ते -- ब्रूमः- ऽ साधूनेव प्रयुञ्जति, न त्वपभ्रंशान् ऽ इत्यस्ति नियमः । उभयत्र क्रमेण दोषगुणवादिनोर्वेदवाक्ययोः श्रवणात् । "एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति"इति गुणवाक्यम् । "तस्माद्ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै ऽ नापभाषितवै , म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः"इति दोषवाक्यम् । यथा प्रयोगे नियमस्तथा साधुत्वे ऽपि नियमो द्रष्टव्यः - ऽगवाद्या एव साधवः, न तु गाव्यादयः ऽ इति । अस्मिन्नर्थे व्याकरणस्य नियामकत्वात् । न च निर्मूलत्वम् , पूर्वपूर्वव्याकरणस्य तन्मूलत्वात् । एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् - ऽ तत्र यूपाधिकरणवद्व्याकरणपरम्परानादित्वादनुपालम्भः ऽ इति व्याकरण प्रामाण्यं वेदेनैव साक्षादुपन्यस्तम् । तथाऽचार्थवणिका आमनन्ति -"द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च । तत्रापरा - ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषम"इति । तैत्तिरीयकब्राह्मणे ऽपि व्याकरणस्योपादेयता श्रूयते - ऽवाग्वै पराच्यव्याकृतावदत् । ते देवा इन्द्रमब्रुवन् - ऽइमां नो वाचं व्याकुरु, इति तामिन्द्रो मध्यतो ऽपक्रम्य व्याकरोत् । तस्मादियं व्याकृता वागुद्यते ऽ इति । व्याकर्तारश्र्च पाणिनिकात्यायनपतञ्जलयो मन्वादिसमानाः । तस्मात्साधूनामेव प्रयोगे गवादीनामेव साधुत्वे व्याकरणस्मृतिः प्रमाणम्
------------------ vyākaraṇābhijñaiḥ sāsnādimadvastuni 'gauḥ ' ityeṣa śabdaḥ prayujyate | tadanabhijñaistu svasvadeśīyabhāṣāmanusṛtya gāvī, goṇī, gopotalikā, ityevamādayaḥ śabdaḥ prayujyante | tatra - 'īdṛṣa eva śabdaḥ sādhuḥ, nedṛśaḥ ' -- ityasminnarthe niyāmakaṃ nāsti | tathā yoge 'pi tannāsti - ' īdṛśa eva śabdaḥ prayoktavyaḥ , nedṛśaḥ ' iti na tāvadvṛddhavyavahāro niyāmakaḥ | tasya sarveṣu śabdeṣu samānatvāt | nāpi vyākaraṇasmṛtirniyāmikā | tasyā nirmūlatvenāpramāṇatvāt | na hyabhiyuktaprayogastanmūlama | anyonyāśrayatvaprasaṅgāt | vyākaraṇasmṛteḥ prāmāṇyasiddhau tadanusāreṇa prayoktṝṇāmamiyuktatvasiddhiḥ | tatsiddhau tatprayogamūlatayā vyākaraṇasya prāmāṇyam | tasmānnāsti sādhutvaprayogayorniyamaḥ , iti prāpte -- brūmaḥ- ' sādhūneva prayuñjati, na tvapabhraṃśān ' ityasti niyamaḥ | ubhayatra krameṇa doṣaguṇavādinorvedavākyayoḥ śravaṇāt | "ekaḥ śabdaḥ samyagjñātaḥ suprayuktaḥ svarge loke kāmadhugbhavati"iti guṇavākyam | "tasmādbrāhmaṇena na mlecchitavai ' nāpabhāṣitavai , mleccho ha vā eṣa yadapaśabdaḥ"iti doṣavākyam | yathā prayoge niyamastathā sādhutve 'pi niyamo draṣṭavyaḥ - 'gavādyā eva sādhavaḥ, na tu gāvyādayaḥ ' iti | asminnarthe vyākaraṇasya niyāmakatvāt | na ca nirmūlatvam , pūrvapūrvavyākaraṇasya tanmūlatvāt | etadevābhipretyoktam - ' tatra yūpādhikaraṇavadvyākaraṇaparamparānāditvādanupālambhaḥ ' iti vyākaraṇa prāmāṇyaṃ vedenaiva sākṣādupanyastam | tathā'cārthavaṇikā āmananti -"dve vidye veditavye iti ha sma yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca | tatrāparā - ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvavedaḥ śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyotiṣama"iti | taittirīyakabrāhmaṇe 'pi vyākaraṇasyopādeyatā śrūyate - 'vāgvai parācyavyākṛtāvadat | te devā indramabruvan - 'imāṃ no vācaṃ vyākuru, iti tāmindro madhyato 'pakramya vyākarot | tasmādiyaṃ vyākṛtā vāgudyate ' iti | vyākartāraśrca pāṇinikātyāyanapatañjalayo manvādisamānāḥ | tasmātsādhūnāmeva prayoge gavādīnāmeva sādhutve vyākaraṇasmṛtiḥ pramāṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.