Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 1

------------------ अत्र चिकीर्षिते धर्मशास्त्रे वर्तमानानां द्वादशानामध्यायानां ये प्रतिपाद्या अर्थाः, ये च नीतिशास्त्रोक्ता राजधर्माः, ते सर्वे ऽप्यस्मिन्भूपतावुपलभ्यन्ते । नीतिपक्षे - युक्तिर्योगः संधिः । सा च युक्तिर्मानवती । मानः सत्कारश्चतुर्षु सामभेददानदण्डेषूपायेषु प्रथम उपायः । वैरिणो बुद्धिभेदो द्वितीयः । एताभ्यां दानदण्डावप्युपलक्ष्येते । एतैश्चतुर्भिरूपायैर्विशेषेणार्थं धनं भजति प्राप्नोति । एतावता शत्रुक्षयः कथितः । अवशिष्टेन स्वराज्यप्रतिपालनप्रकारः प्रतिपद्यते -- आप्तेष्वमात्यप्रभृतिषु पुरुषेषु ऽअयमीदृशस्य व्यापारस्य योग्यो नान्यस्यऽ इत्येवमूहापोहकुशलः । ऽराजसभायामेते तपस्विनः पूज्या विप्रा दक्षिणभाग उपवेशनीयाः, एते च भृत्या वामभागेऽ इति क्रमं करोति तत्तद्ग्रामेष्वधिकृतान्पुरुषानुचितबुद्धिप्रदानेन प्रयोक्तुं निपुणः । समुद्रपर्यन्तत्वेनातिबहलस्य देशस्योन्नतिः समस्तवस्तुसंपत्तिः । सा च परराष्ट्रनिवासिभिः सकलप्रणिभिः श्लाघ्यते । ऽइदं कर्तव्यम्, इदं नऽ इत्येवं कार्याकार्यविषया स्फूर्तिस्तस्यामधिकारो ऽस्य राज्ञो नित्यः सर्वत्राप्रतिहतबुद्धित्वात् । गतो निवारितः सतां तपस्विनामाबाधो विघ्नो येनासौ गतसदाबाधः । देशान्तराधिपतीनां राज्ञामेतदधीनत्वेनापरप्रेष्यत्वादयं स्वतन्त्रः । जगदीश्वरस्य विद्यातीर्थमुनेर्भोगमूर्तित्वेनायमीश्वरः । यस्य सभायां गोष्ठीरूपः प्रसङ्गो वेदार्थविषयत्वेन श्रुतिमान् । यदीयं चरितमपि निरन्तरं वेदोक्तरहस्यार्थन्ध्यानरूपत्वेन श्रुतिमद्भवति सो ऽयं श्रुतिमत्प्रसङ्ग्चरितः । एवंविधो बुक्कभूपतिरन्तः परमेश्वरध्याने, बहिः प्रजापालने च नित्यं जागर्ति । यथा नीतिशास्त्रोक्तेषु सामभेदादिष्वयं कुशलस्तथा सर्वज्ञावतारत्वाद्धर्मशास्त्रोक्तेषु प्रमाणादिप्रसङ्गान्तेष्वध्यायार्थेषु कुशलः । ते चाध्यायार्था उपरिष्टात्प्रदर्श्यन्ते

------------------ atra cikīrṣite dharmaśāstre vartamānānāṃ dvādaśānāmadhyāyānāṃ ye pratipādyā arthāḥ, ye ca nītiśāstroktā rājadharmāḥ, te sarve 'pyasminbhūpatāvupalabhyante | nītipakṣe - yuktiryogaḥ saṃdhiḥ | sā ca yuktirmānavatī | mānaḥ satkāraścaturṣu sāmabhedadānadaṇḍeṣūpāyeṣu prathama upāyaḥ | vairiṇo buddhibhedo dvitīyaḥ | etābhyāṃ dānadaṇḍāvapyupalakṣyete | etaiścaturbhirūpāyairviśeṣeṇārthaṃ dhanaṃ bhajati prāpnoti | etāvatā śatrukṣayaḥ kathitaḥ | avaśiṣṭena svarājyapratipālanaprakāraḥ pratipadyate -- āpteṣvamātyaprabhṛtiṣu puruṣeṣu 'ayamīdṛśasya vyāpārasya yogyo nānyasya' ityevamūhāpohakuśalaḥ | 'rājasabhāyāmete tapasvinaḥ pūjyā viprā dakṣiṇabhāga upaveśanīyāḥ, ete ca bhṛtyā vāmabhāge' iti kramaṃ karoti tattadgrāmeṣvadhikṛtānpuruṣānucitabuddhipradānena prayoktuṃ nipuṇaḥ | samudraparyantatvenātibahalasya deśasyonnatiḥ samastavastusaṃpattiḥ | sā ca pararāṣṭranivāsibhiḥ sakalapraṇibhiḥ ślāghyate | 'idaṃ kartavyam, idaṃ na' ityevaṃ kāryākāryaviṣayā sphūrtistasyāmadhikāro 'sya rājño nityaḥ sarvatrāpratihatabuddhitvāt | gato nivāritaḥ satāṃ tapasvināmābādho vighno yenāsau gatasadābādhaḥ | deśāntarādhipatīnāṃ rājñāmetadadhīnatvenāparapreṣyatvādayaṃ svatantraḥ | jagadīśvarasya vidyātīrthamunerbhogamūrtitvenāyamīśvaraḥ | yasya sabhāyāṃ goṣṭhīrūpaḥ prasaṅgo vedārthaviṣayatvena śrutimān | yadīyaṃ caritamapi nirantaraṃ vedoktarahasyārthandhyānarūpatvena śrutimadbhavati so 'yaṃ śrutimatprasaṅgcaritaḥ | evaṃvidho bukkabhūpatirantaḥ parameśvaradhyāne, bahiḥ prajāpālane ca nityaṃ jāgarti | yathā nītiśāstrokteṣu sāmabhedādiṣvayaṃ kuśalastathā sarvajñāvatāratvāddharmaśāstrokteṣu pramāṇādiprasaṅgānteṣvadhyāyārtheṣu kuśalaḥ | te cādhyāyārthā upariṣṭātpradarśyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सर्वासूपनिषत्सु प्रतीयमानं यत्परं ब्रह्म तदेव शैवागमेषु सृष्टिस्थितिसंहारनिरोधनानुग्रहलक्षणपञ्चकृत्य सिद्ध्यर्थमीशानतत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजातलक्षणानां पञ्चानां मूर्तीनां प्रथां प्रसिद्धिं विस्तारं वा प्रगुणयति प्रकटी करोतीति प्रतिपाद्यते । तत्र तासु मूर्तिष्वयं भूपालः स्थितिमूर्तिं धत्ते । तस्या मूर्तेरात्मनि लसन्विद्यातीर्थमुनिः कृत्स्नस्य जगतो ऽनुग्राहिका मूर्तिरित्युच्यते । यस्मादयं भूपो वेदान्तोक्तं परं ब्रह्म, यस्माच्चाऽगमोक्ता महेश्वरस्य स्थितिमूर्तिः, यस्माच्च श्रीविद्यातीर्थमुनिस्तदात्मनि संनिधाय प्रकाशते, तस्मात्सर्वज्ञत्वमस्य राज्ञ उत्कर्षेणाऽविद्व- दङ्गनागोपालमविवादेन प्रतिभासते

------------------ sarvāsūpaniṣatsu pratīyamānaṃ yatparaṃ brahma tadeva śaivāgameṣu sṛṣṭisthitisaṃhāranirodhanānugrahalakṣaṇapañcakṛtya siddhyarthamīśānatatpuruṣāghoravāmadevasadyojātalakṣaṇānāṃ pañcānāṃ mūrtīnāṃ prathāṃ prasiddhiṃ vistāraṃ vā praguṇayati prakaṭī karotīti pratipādyate | tatra tāsu mūrtiṣvayaṃ bhūpālaḥ sthitimūrtiṃ dhatte | tasyā mūrterātmani lasanvidyātīrthamuniḥ kṛtsnasya jagato 'nugrāhikā mūrtirityucyate | yasmādayaṃ bhūpo vedāntoktaṃ paraṃ brahma, yasmāccā'gamoktā maheśvarasya sthitimūrtiḥ, yasmācca śrīvidyātīrthamunistadātmani saṃnidhāya prakāśate, tasmātsarvajñatvamasya rājña utkarṣeṇā'vidva- daṅganāgopālamavivādena pratibhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सर्ववर्णाश्रमानुग्रहाय पुराणसारपाराशरस्मृतिव्याख्यादिना स्मार्तो धर्मः पूर्वेव्याख्यातः । इदानीं द्विजानां विशेषानु ग्रहाय श्रौतधर्मव्याख्यानाय प्रवृत्तः

------------------ sarvavarṇāśramānugrahāya purāṇasārapārāśarasmṛtivyākhyādinā smārto dharmaḥ pūrvevyākhyātaḥ | idānīṃ dvijānāṃ viśeṣānu grahāya śrautadharmavyākhyānāya pravṛttaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ जैमिनीप्रोक्तानि धर्मनिर्णायकान्यधिकरणानि न्यायाः । ते ऽस्य ग्रन्थस्य विषयः । पठितुं सुशकैः कतिपयैरेव श्लोकैस्तेषां स्फुटीभावः प्रयोजनम् । न्यायमाला संगृह्यत इति ग्रन्थनामनिर्देशपूर्विका प्रतिज्ञा

------------------ jaiminīproktāni dharmanirṇāyakānyadhikaraṇāni nyāyāḥ | te 'sya granthasya viṣayaḥ | paṭhituṃ suśakaiḥ katipayaireva ślokaisteṣāṃ sphuṭībhāvaḥ prayojanam | nyāyamālā saṃgṛhyata iti granthanāmanirdeśapūrvikā pratijñā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ एकैकस्याधिकरणस्य विषयः, संदेहः, संगतिः, पूर्वपक्षः, सिद्धान्तश्चेति पश्चावयवाः । तत्र संगतिरनन्तरमेव व्युत्पादयिष्यमाणेन प्रकारेण प्रत्यधिकरणं स्वयमेवोहितुं शक्यते । अवशिष्टानां चतुर्णामवयवानां संग्राहकाः क्वचिद्भहवः श्लोकाः, क्वचिदेक इत्यावापोद्वापाभ्यामन्ततः प्रत्यधिकरणं श्लोकद्वित्वे संख्या पर्यवस्यति । अतो बहुत्वाद्बिभ्यता ग्रन्थगौरवशङ्का न कर्तव्या

------------------ ekaikasyādhikaraṇasya viṣayaḥ, saṃdehaḥ, saṃgatiḥ, pūrvapakṣaḥ, siddhāntaśceti paścāvayavāḥ | tatra saṃgatiranantarameva vyutpādayiṣyamāṇena prakāreṇa pratyadhikaraṇaṃ svayamevohituṃ śakyate | avaśiṣṭānāṃ caturṇāmavayavānāṃ saṃgrāhakāḥ kvacidbhahavaḥ ślokāḥ, kvacideka ityāvāpodvāpābhyāmantataḥ pratyadhikaraṇaṃ ślokadvitve saṃkhyā paryavasyati | ato bahutvādbibhyatā granthagauravaśaṅkā na kartavyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ श्लोकेन श्लोकाभ्यां श्लोकैर्वा यथासंभवं न्यायः संगृह्यताम् । सर्वथापिसहस्रन्यायसंग्रहरूपो ग्रन्थः श्लोकसहस्रद्वयपूर्तेरर्वागेव समांप्स्यते, न तु सहस्रद्वयमत्तिक्रामति । भाष्यटीकादीनां बहुत्वाद्दुरवगाहत्वाच्च मीमांसा सागरसभा पूर्वमासीत् । क्रियमाणेनानेन ग्रन्थेन दोषद्वयरहितेन राजपुत्राणां बालानां क्रीडार्थं निर्मितया नाभिदघ्न्या पुष्करिण्या समा भविष्यति । यद्यपि शास्त्रदीपिकादौ क्वचित्क्वचित्संग्रहश्लोको ऽस्ति, तथापि न सर्वत्र विद्यते । यत्रास्ति तत्रापि विषयसंशययोरेसंग्रहान्न श्लोकपाठमात्रेणाधिकरणमुपन्यसितुं शक्यते । अतो न क्वापि गतार्थत्वं शङ्कनीयम्

------------------ ślokena ślokābhyāṃ ślokairvā yathāsaṃbhavaṃ nyāyaḥ saṃgṛhyatām | sarvathāpisahasranyāyasaṃgraharūpo granthaḥ ślokasahasradvayapūrterarvāgeva samāṃpsyate, na tu sahasradvayamattikrāmati | bhāṣyaṭīkādīnāṃ bahutvādduravagāhatvācca mīmāṃsā sāgarasabhā pūrvamāsīt | kriyamāṇenānena granthena doṣadvayarahitena rājaputrāṇāṃ bālānāṃ krīḍārthaṃ nirmitayā nābhidaghnyā puṣkariṇyā samā bhaviṣyati | yadyapi śāstradīpikādau kvacitkvacitsaṃgrahaśloko 'sti, tathāpi na sarvatra vidyate | yatrāsti tatrāpi viṣayasaṃśayayoresaṃgrahānna ślokapāṭhamātreṇādhikaraṇamupanyasituṃ śakyate | ato na kvāpi gatārthatvaṃ śaṅkanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ शास्त्रसंगितः, अध्यायसंगतिः, पादसंगतिश्चेति त्रिधा संगतिः । सा च शास्त्रादीनां त्रयाणामसाधरणे विषये ज्ञाते सति स्वयमेप्वोहितुं शक्या

------------------ śāstrasaṃgitaḥ, adhyāyasaṃgatiḥ, pādasaṃgatiśceti tridhā saṃgatiḥ | sā ca śāstrādīnāṃ trayāṇāmasādharaṇe viṣaye jñāte sati svayamepvohituṃ śakyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ लक्षणान्यध्यायाः । द्वादशानां लक्षणानां समाहारो द्वादशलक्षणी । तादृशस्य द्वादशलक्षणोपेतस्य शास्त्रस्य धर्मो विषयः । प्रमाणादयः प्रसङ्गान्ता द्वादश पदार्थाः क्रमाद्द्वादशानामध्यायानां विषयाः । प्रथमे ऽध्याये - विध्यर्थवादादिरूपं प्रमाणं निरूपितम् । द्वितीये-यागदानादि कर्मभेदः । तृतीये - प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासाद्यर्थत्वेन तच्छेषत्वम् । चतुर्थे - ऽगोदोहनस्य पुरुषार्थत्वप्रयुक्त्यानुष्ठानम्, न तु क्रत्वर्थत्वप्रयुक्त्याऽ इत्येवमादयः । पञ्चमे - क्रमनियतिविधेयत्वादयः । षष्ठे - ऽकर्तुरधिकारो नान्धादेःऽ इत्यादयः । सप्तमे -"समानषितरच्छयेनेन"इत्यादिप्रत्यक्षवचनेन, अग्निहोत्रादिनाम्नानुमितवचनेन च सांमान्यतो ऽतिदेशः । अष्टमे -"सौर्ये चरुं निर्वपेत्"इत्यत्र निर्वापस्तद्धितेन देवतानिर्देश एकदेवतात्वमौषधद्रव्यकत्वमिति लिङ्गेनाऽग्नेयपुरोडाशेतिकर्तव्यतैव, नान्यस्येत्येवमादिर्विशेषतो ऽतिदेशः । नवमे - प्रकृतौ"अग्नये जुष्टं निर्वपामि"इति पठिते मन्त्रे विकृतौ सौर्यचरावग्निपदपरित्यागेन सूर्यपदप्रक्षेपेण ऽसूर्याय जुष्टं निर्वपामि ऽ इत्येवमाद्यूहः । दशमे - कृष्णलेषु चोदकप्राप्तस्यावघातस्य वितुषीकरणासंभवेन लोप इत्येवमादिर्बाधः । एकादशे - बहूनामग्नेयादीनां प्रधानानां सकृदनुष्ठितेन प्रयाजाद्यङ्गेनोपकार इति तन्त्रम् । द्वादशे - प्रधानस्य पशोरुपकारायानुष्ठितेन प्रयाजाद्यङ्गेन पश्वङ्गपुरोडाषे ऽप्युपकार इत्यादिप्रसङ्गः

------------------ lakṣaṇānyadhyāyāḥ | dvādaśānāṃ lakṣaṇānāṃ samāhāro dvādaśalakṣaṇī | tādṛśasya dvādaśalakṣaṇopetasya śāstrasya dharmo viṣayaḥ | pramāṇādayaḥ prasaṅgāntā dvādaśa padārthāḥ kramāddvādaśānāmadhyāyānāṃ viṣayāḥ | prathame 'dhyāye - vidhyarthavādādirūpaṃ pramāṇaṃ nirūpitam | dvitīye-yāgadānādi karmabhedaḥ | tṛtīye - prayājādīnāṃ darśapūrṇamāsādyarthatvena taccheṣatvam | caturthe - 'godohanasya puruṣārthatvaprayuktyānuṣṭhānam, na tu kratvarthatvaprayuktyā' ityevamādayaḥ | pañcame - kramaniyatividheyatvādayaḥ | ṣaṣṭhe - 'karturadhikāro nāndhādeḥ' ityādayaḥ | saptame -"samānaṣitaracchayenena"ityādipratyakṣavacanena, agnihotrādināmnānumitavacanena ca sāṃmānyato 'tideśaḥ | aṣṭame -"saurye caruṃ nirvapet"ityatra nirvāpastaddhitena devatānirdeśa ekadevatātvamauṣadhadravyakatvamiti liṅgenā'gneyapuroḍāśetikartavyataiva, nānyasyetyevamādirviśeṣato 'tideśaḥ | navame - prakṛtau"agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi"iti paṭhite mantre vikṛtau sauryacarāvagnipadaparityāgena sūryapadaprakṣepeṇa 'sūryāya juṣṭaṃ nirvapāmi ' ityevamādyūhaḥ | daśame - kṛṣṇaleṣu codakaprāptasyāvaghātasya vituṣīkaraṇāsaṃbhavena lopa ityevamādirbādhaḥ | ekādaśe - bahūnāmagneyādīnāṃ pradhānānāṃ sakṛdanuṣṭhitena prayājādyaṅgenopakāra iti tantram | dvādaśe - pradhānasya paśorupakārāyānuṣṭhitena prayājādyaṅgena paśvaṅgapuroḍāṣe 'pyupakāra ityādiprasaṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ प्रथमे पादे - विधिरूपं मानमीरितम् । द्वितीये - अर्थवादरूपम् । अर्थवादो मन्त्रस्याप्युपलक्षकः । तृतीये - स्मृतिरूपम् । स्मृतिराचारमप्युपलक्षयति । चतुर्थे - उभ्दिञ्चित्रादिनामरूपम्

------------------ prathame pāde - vidhirūpaṃ mānamīritam | dvitīye - arthavādarūpam | arthavādo mantrasyāpyupalakṣakaḥ | tṛtīye - smṛtirūpam | smṛtirācāramapyupalakṣayati | caturthe - ubhdiñcitrādināmarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे - आख्यातमेवापूर्वबोधकम्, अपूर्वसभ्दावश्चेत्यादिकः कर्मभेदचिन्तोपयुक्त उपोद्घातो वर्णितः । द्वितीये - धातुभेदपुनरुक्त्यादिभिः कर्मभेदः । तृतीये - रथन्तरादीनां कर्मभेदप्रामाण्यापवादः । चतुर्थे - नित्यकाम्ययोः प्रयोगयोर्भेदः

------------------ dvitīyādhyāyasya prathame pāde - ākhyātamevāpūrvabodhakam, apūrvasabhdāvaścetyādikaḥ karmabhedacintopayukta upodghāto varṇitaḥ | dvitīye - dhātubhedapunaruktyādibhiḥ karmabhedaḥ | tṛtīye - rathantarādīnāṃ karmabhedaprāmāṇyāpavādaḥ | caturthe - nityakāmyayoḥ prayogayorbhedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ तृतीयाध्यायस्य प्रथमे पादे - शेषत्वबोधकानां श्रुतिलिङ्गादीनां मध्ये श्रुतिर्विचारिता । द्वितीये - लिङ्गम् । तृतीये - वाक्यप्रकरणादि । चतुर्थे - निवीतोपवीतादिष्वर्थवादत्वविधित्वादिनिर्णयहेतुः श्रुत्यादेः परस्परविरोधसदसभ्दावः । पञ्चमे - प्रतिपत्तिकर्माणि । षष्ठे - अनारभ्याधीतानि । सप्तमे - बहुप्रधानोपकारकप्रयाजादीनि । अष्टमे - याजमानानि

------------------ tṛtīyādhyāyasya prathame pāde - śeṣatvabodhakānāṃ śrutiliṅgādīnāṃ madhye śrutirvicāritā | dvitīye - liṅgam | tṛtīye - vākyaprakaraṇādi | caturthe - nivītopavītādiṣvarthavādatvavidhitvādinirṇayahetuḥ śrutyādeḥ parasparavirodhasadasabhdāvaḥ | pañcame - pratipattikarmāṇi | ṣaṣṭhe - anārabhyādhītāni | saptame - bahupradhānopakārakaprayājādīni | aṣṭame - yājamānāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमे पादे - प्रधानभूताऽमिक्षा दध्यानयनस्य प्रयोजिकेस्यादि प्रधानप्रयोक्तृत्वं विचारितम् । द्वितीये तु -अप्रधानं वत्सापाकरणं शाखाछेदे प्रयोदकमित्याद्यप्रधानप्रयोक्तृत्वम् । तृतीये - जुहूपर्णमयीत्वादेरपापश्लोकश्रवणादिफलभावाभावचिन्ता । चतुर्थे - राजसूयगतजघन्याङ्गाक्षद्यूतादिचिन्ता

------------------ caturthādhyāyasya prathame pāde - pradhānabhūtā'mikṣā dadhyānayanasya prayojikesyādi pradhānaprayoktṛtvaṃ vicāritam | dvitīye tu -apradhānaṃ vatsāpākaraṇaṃ śākhāchede prayodakamityādyapradhānaprayoktṛtvam | tṛtīye - juhūparṇamayītvāderapāpaślokaśravaṇādiphalabhāvābhāvacintā | caturthe - rājasūyagatajaghanyāṅgākṣadyūtādicintā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमे पादे - श्रुत्यर्थपाठादिभिः क्रमो निरूपितः । द्वितीये - वाजपेयगतेषु सप्तदशसु पशुष्वेकैकधर्मसमापनमित्यादिक्रमविशेषः । तृतीये - पञ्चप्रयाजादीनामावर्तनेनैकादश्यमित्यादिवृद्धिः, अदाभ्यग्रहचित्रिण्योरनावृत्तिरित्यादिवृद्ध्यभावः । चतुर्थे - क्रमनियामकानां श्रुत्यर्थपाठादीनां प्रबलदुर्बलभावः

------------------ pañcamādhyāyasya prathame pāde - śrutyarthapāṭhādibhiḥ kramo nirūpitaḥ | dvitīye - vājapeyagateṣu saptadaśasu paśuṣvekaikadharmasamāpanamityādikramaviśeṣaḥ | tṛtīye - pañcaprayājādīnāmāvartanenaikādaśyamityādivṛddhiḥ, adābhyagrahacitriṇyoranāvṛttirityādivṛddhyabhāvaḥ | caturthe - kramaniyāmakānāṃ śrutyarthapāṭhādīnāṃ prabaladurbalabhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ षष्ठाध्यायस्य प्रथमे पादे - कर्माधिकारः कर्तुरस्ति, अन्धादेर्नास्ति, स्त्रिया अस्ति, स च पत्या सह, इत्येवमादिनाधिकारी निरूपितः । द्वितीये - तत्राधिकारिणां प्रत्येकं कृत्स्न्नं फलम्, दर्शपूर्णमासयोः कर्त्रैक्यनियमः, काम्यं कर्म समापनीयम्, इत्येवमादयो ऽधिकारिधर्मा उक्ताः । तृतीये - द्रव्यस्य प्रतिनिधिरस्ति, देवादीनामग्न्यादीनामधिकारिणश्च स नास्ति, इत्यादिनिरूपणम् । चतुर्थे - पदार्थलोपनं विचारितम्, ऽअवत्तनाशे तत्याज्येन यजेत्, इडाज्यस्य नाशे सति शेषान्नं ग्राह्यम्ऽ इत्यादिकम् । पञ्चमे - कालापराधेन चन्द्रोदये सत्यभ्युदयेष्टिः प्रायश्चित्तम् , ज्योतिष्टोमस्यैकादयो दीक्षाः, द्वादशाहस्य द्वादश दीक्षाः, इत्यादि निरूपितम् । षष्ठे - तत्राधिकारिणस्तुल्यकल्पा एव, सत्रं विप्रस्यैव, इत्येवमादिकं चिन्तितम् । सप्तमे - पित्रादिकं न देयम्, महाभूमिर्न देया, इत्येवमादिर्देयविचारः । अष्टमे - लौकिकाग्ना वुपनयनहोमः, स्थपतीष्टिस्तथैव, इत्येवमाद्यग्निविचारः कृतः

------------------ ṣaṣṭhādhyāyasya prathame pāde - karmādhikāraḥ karturasti, andhādernāsti, striyā asti, sa ca patyā saha, ityevamādinādhikārī nirūpitaḥ | dvitīye - tatrādhikāriṇāṃ pratyekaṃ kṛtsnnaṃ phalam, darśapūrṇamāsayoḥ kartraikyaniyamaḥ, kāmyaṃ karma samāpanīyam, ityevamādayo 'dhikāridharmā uktāḥ | tṛtīye - dravyasya pratinidhirasti, devādīnāmagnyādīnāmadhikāriṇaśca sa nāsti, ityādinirūpaṇam | caturthe - padārthalopanaṃ vicāritam, 'avattanāśe tatyājyena yajet, iḍājyasya nāśe sati śeṣānnaṃ grāhyam' ityādikam | pañcame - kālāparādhena candrodaye satyabhyudayeṣṭiḥ prāyaścittam , jyotiṣṭomasyaikādayo dīkṣāḥ, dvādaśāhasya dvādaśa dīkṣāḥ, ityādi nirūpitam | ṣaṣṭhe - tatrādhikāriṇastulyakalpā eva, satraṃ viprasyaiva, ityevamādikaṃ cintitam | saptame - pitrādikaṃ na deyam, mahābhūmirna deyā, ityevamādirdeyavicāraḥ | aṣṭame - laukikāgnā vupanayanahomaḥ, sthapatīṣṭistathaiva, ityevamādyagnivicāraḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सप्तमाध्यायस्य प्रथमे पादे - ऽसमानमितरच्छ्येनेनऽ इत्यादिप्रत्यक्षवचनातिदेशः । द्वितीये - रथन्तरशब्देन गानमात्राभिधायिना गानस्यैवातिदेश्यत्वमित्येतादृशः पूर्वोक्तातिदेशस्य शेषो विचारितः । तृतीये - अग्निहोत्रनाम्नातिदेशः । चतुर्थे - निर्वापौषधद्रव्यादिलिङ्गातिदेशः

------------------ saptamādhyāyasya prathame pāde - 'samānamitaracchyenena' ityādipratyakṣavacanātideśaḥ | dvitīye - rathantaraśabdena gānamātrābhidhāyinā gānasyaivātideśyatvamityetādṛśaḥ pūrvoktātideśasya śeṣo vicāritaḥ | tṛtīye - agnihotranāmnātideśaḥ | caturthe - nirvāpauṣadhadravyādiliṅgātideśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अष्टमाध्यायस्य प्रथमे पादे - स्पष्टेन लिङ्गेनातिदेशविशेषः । तद्यथा सौर्यचरार्वतिदेशकानि निर्वापः, तद्धितेन देवतानिर्देशः, एकदेवतत्वम्, औषधद्रव्यकत्वम्, इत्यादीनि स्पष्टान्यग्नियलिङ्गानि । द्वितीये तु-अस्पष्टैर्लिङ्गरतिदेशः । तद्यथा - वाजिने हविः सामान्येन लिङ्गेन पयोविध्यन्तो ऽतिदिश्यते । तत्र लिङ्गमस्पष्टम् । शीघ्रं तद्बुद्ध्यनुत्पादनात् । तृतीये - प्रबलेन लिङ्गेनातिदेशः । तद्यथा - आभिचारिकष्टावाग्नावैष्णवसारस्वतबार्हस्पत्येषु हविःषु त्रित्वेन लिङ्गेन यथाक्रममाग्नेयादिविध्यन्ते प्राप्ते द्विदैवत्यत्वेन लिङ्गेन प्रथम आग्नावैष्णवे तृतीयसायाग्नीषोमीयस्य विध्यन्तो ऽतिदिष्टः । प्रबलं च द्विदैवत्यत्वम् । शब्दोच्चारणमात्रेण सहसा प्रतिभासात् । क्रमस्तु विलम्बितप्रतीत्या दुर्बलः । चतुर्थे - दर्विहोमेष्वतिदेशो ऽपोद्यते

------------------ aṣṭamādhyāyasya prathame pāde - spaṣṭena liṅgenātideśaviśeṣaḥ | tadyathā sauryacarārvatideśakāni nirvāpaḥ, taddhitena devatānirdeśaḥ, ekadevatatvam, auṣadhadravyakatvam, ityādīni spaṣṭānyagniyaliṅgāni | dvitīye tu-aspaṣṭairliṅgaratideśaḥ | tadyathā - vājine haviḥ sāmānyena liṅgena payovidhyanto 'tidiśyate | tatra liṅgamaspaṣṭam | śīghraṃ tadbuddhyanutpādanāt | tṛtīye - prabalena liṅgenātideśaḥ | tadyathā - ābhicārikaṣṭāvāgnāvaiṣṇavasārasvatabārhaspatyeṣu haviḥṣu tritvena liṅgena yathākramamāgneyādividhyante prāpte dvidaivatyatvena liṅgena prathama āgnāvaiṣṇave tṛtīyasāyāgnīṣomīyasya vidhyanto 'tidiṣṭaḥ | prabalaṃ ca dvidaivatyatvam | śabdoccāraṇamātreṇa sahasā pratibhāsāt | kramastu vilambitapratītyā durbalaḥ | caturthe - darvihomeṣvatideśo 'podyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ नवमाध्यायस्य प्रथमे पादे - उपोद्घातपूर्वकमूहविचारप्रारम्भः । तत्र प्रयाजादयो धर्मा अपूर्वप्रयुक्ताः । अवधातमन्त्रादिष्वविवक्षितं व्रीह्यग्न्यादिस्वरूपं साधनविशेषत्वमात्रं विवक्षितमित्यादिरूपोद्धातः । सवित्रश्विपूषशब्दानां विकृतिषु नास्त्यूहः । अग्निशब्दस्यास्त्यूह इत्यादिक ऊहविचारारम्भः । द्वितीये - सपरिकरः सामोहः । तृतीये - मन्त्रोहः । चतुर्थे - मन्त्रोहप्रसङ्गापतितो विचारः

------------------ navamādhyāyasya prathame pāde - upodghātapūrvakamūhavicāraprārambhaḥ | tatra prayājādayo dharmā apūrvaprayuktāḥ | avadhātamantrādiṣvavivakṣitaṃ vrīhyagnyādisvarūpaṃ sādhanaviśeṣatvamātraṃ vivakṣitamityādirūpoddhātaḥ | savitraśvipūṣaśabdānāṃ vikṛtiṣu nāstyūhaḥ | agniśabdasyāstyūha ityādika ūhavicārārambhaḥ | dvitīye - saparikaraḥ sāmohaḥ | tṛtīye - mantrohaḥ | caturthe - mantrohaprasaṅgāpatito vicāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमाध्यायस्य प्रथमे पादे - बाधहेतुर्द्वारलोपो निरूपितः । तद्यथा - ऽस्वयङ्कृता वेदिर्भवति ऽइत्यत्र वेदिनिष्पादनरूपस्य द्वारस्य लोपेन निष्पादकानामुद्धननादीनां बाधः । कृष्णलेषु वितुषीकरणरूपस्य द्वारस्य लोपेनावघातस्य बाधः । द्वितीये - संक्षेपेणोक्तस्य द्वारलोपस्य बहुभिरुदाहरणैर्विस्तारः । तृतीये - बाधकारणं कार्यैकत्वम् । तद्यथा - प्रकृतौ गवाश्वादिदक्षिणाया ऋत्विक्परिक्रयः कार्यम् । तथा विकृतिरूपे भूनाम्न्येकाहे धेनुरूपाया दक्षिणायास्तदेव कार्यम् । ततो धेन्वागवाश्वादिदक्षिणा विकृतौ चोदकप्रप्ता बाध्यते । चतुर्थे - नक्षत्रेष्टिविहिता उपहोमाश्चोदकप्राप्तैर्नारिष्ठहोमैः सह समुच्चीयन्ते, इत्यादिः समुच्चयः । पञ्चमे - षोडशिग्रहः प्रकृतिगामी । स चाऽग्रयणपात्रादेव ग्रहीतव्यः, इत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतो ग्रहादिविचारः । षष्ठे - ऽसाम तृचे गेयम् ऽ इत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतः सामविचारः । सप्तमे - पश्वङ्गेषु - प्रत्यङ्गं हविर्भेदः, न कृत्स्नः पशुर्हविर्भेदः । गृहमेधीयमपूर्वे कर्मेत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतः प्रकीर्णविचारः । अष्टमे - ऽनानुयाजेषु ऽ इति पर्युदासः , ऽ न सोमे इत्यर्थवादः, ऽनातिरात्रे ऽ इति प्रतिषेधः ऽ इत्यादिर्बाधोपयुक्तो नञर्थविचारः

daśamādhyāyasya prathame pāde - bādhaheturdvāralopo nirūpitaḥ | tadyathā - 'svayaṅkṛtā vedirbhavati 'ityatra vediniṣpādanarūpasya dvārasya lopena niṣpādakānāmuddhananādīnāṃ bādhaḥ | kṛṣṇaleṣu vituṣīkaraṇarūpasya dvārasya lopenāvaghātasya bādhaḥ | dvitīye - saṃkṣepeṇoktasya dvāralopasya bahubhirudāharaṇairvistāraḥ | tṛtīye - bādhakāraṇaṃ kāryaikatvam | tadyathā - prakṛtau gavāśvādidakṣiṇāyā ṛtvikparikrayaḥ kāryam | tathā vikṛtirūpe bhūnāmnyekāhe dhenurūpāyā dakṣiṇāyāstadeva kāryam | tato dhenvāgavāśvādidakṣiṇā vikṛtau codakapraptā bādhyate | caturthe - nakṣatreṣṭivihitā upahomāścodakaprāptairnāriṣṭhahomaiḥ saha samuccīyante, ityādiḥ samuccayaḥ | pañcame - ṣoḍaśigrahaḥ prakṛtigāmī | sa cā'grayaṇapātrādeva grahītavyaḥ, ityādirbādhaprasaṅgāgato grahādivicāraḥ | ṣaṣṭhe - 'sāma tṛce geyam ' ityādirbādhaprasaṅgāgataḥ sāmavicāraḥ | saptame - paśvaṅgeṣu - pratyaṅgaṃ havirbhedaḥ, na kṛtsnaḥ paśurhavirbhedaḥ | gṛhamedhīyamapūrve karmetyādirbādhaprasaṅgāgataḥ prakīrṇavicāraḥ | aṣṭame - 'nānuyājeṣu ' iti paryudāsaḥ , ' na some ityarthavādaḥ, 'nātirātre ' iti pratiṣedhaḥ ' ityādirbādhopayukto nañarthavicāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ एकादशाध्यायस्य प्रथमे पादे - तन्त्रस्योपोद्घातो वर्णितः । द्वितीये - तन्त्रावापौ संक्षेपेणोक्तौ । तृतीये - तन्त्रमुदाहरणबाहुल्येन प्रपञ्चितम् । चतुर्थे - तथैवाऽवापः प्रपञ्चितः

------------------ ekādaśādhyāyasya prathame pāde - tantrasyopodghāto varṇitaḥ | dvitīye - tantrāvāpau saṃkṣepeṇoktau | tṛtīye - tantramudāharaṇabāhulyena prapañcitam | caturthe - tathaivā'vāpaḥ prapañcitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ द्वादशाध्यायस्य प्रथमे पादे - पशुधर्माणां पशुपुरोडाशे प्रसङ्गः, सौमिकवेदेरुत्तरकालीमकर्मसु प्रसङ्गः, इत्यादिविचारः । द्वितीये - सवनीयपशोस्तन्त्रित्वम् , न तु सवनीयपुरोडाशानाम् । विकृतिस्तन्त्रिणी, न प्रकृतिः, अन्वारम्भणीया विकयतिष्वपि स्यात्, न तु प्रकृतावेवेत्यादिविचारः । तृतीये - त्वग्वाससोः समुच्चयः । आदारगतानामृजुत्वसमततत्वादीनां समुच्चय इत्यादिकं प्राधान्येन, यवव्रीह्योर्विकल्प इत्यादिकं समुच्चयापवादत्वेन, इत्युभयं चिन्तितम् । चतुर्थे च - ऐन्द्राबार्हस्पत्ययाज्यानुवाक्यायगलयोर्विकल्प इत्यादिकं प्राधान्येन, प्राज्यानुवाक्ययोः समुच्चय इत्यादिकं विकल्पापदादत्वेनेत्युभयं चिन्तितम् । चतुर्थे च - ऐन्द्राबार्हस्पत्ययाज्यानुवाक्यायुगलयोर्विकल्प इत्यादिकं प्राधान्येन, प्राज्यानुवाक्ययोः समुच्चय इत्यादिकं विकल्पापदादत्वेनेत्युभयं चिन्तितम् । तदेवं द्वादशाध्यायगतेषु षष्टिसंख्याकेषु पादेषु प्रतिपाह्या अर्था संगृहीताः

------------------ dvādaśādhyāyasya prathame pāde - paśudharmāṇāṃ paśupuroḍāśe prasaṅgaḥ, saumikavederuttarakālīmakarmasu prasaṅgaḥ, ityādivicāraḥ | dvitīye - savanīyapaśostantritvam , na tu savanīyapuroḍāśānām | vikṛtistantriṇī, na prakṛtiḥ, anvārambhaṇīyā vikayatiṣvapi syāt, na tu prakṛtāvevetyādivicāraḥ | tṛtīye - tvagvāsasoḥ samuccayaḥ | ādāragatānāmṛjutvasamatatatvādīnāṃ samuccaya ityādikaṃ prādhānyena, yavavrīhyorvikalpa ityādikaṃ samuccayāpavādatvena, ityubhayaṃ cintitam | caturthe ca - aindrābārhaspatyayājyānuvākyāyagalayorvikalpa ityādikaṃ prādhānyena, prājyānuvākyayoḥ samuccaya ityādikaṃ vikalpāpadādatvenetyubhayaṃ cintitam | caturthe ca - aindrābārhaspatyayājyānuvākyāyugalayorvikalpa ityādikaṃ prādhānyena, prājyānuvākyayoḥ samuccaya ityādikaṃ vikalpāpadādatvenetyubhayaṃ cintitam | tadevaṃ dvādaśādhyāyagateṣu ṣaṣṭisaṃkhyākeṣu pādeṣu pratipāhyā arthā saṃgṛhītāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथोक्तपादप्रतिपाद्यदन्येष्वर्थेषु यथोचितं कश्चिदुपोद्धातः, कश्चिदपवादः , कश्चित्प्रसङ्गपतितः, कश्चिदनुप्रसङ्गपतितः, इत्येवं पादान्तर्भाव उन्नेयः

------------------ yathoktapādapratipādyadanyeṣvartheṣu yathocitaṃ kaścidupoddhātaḥ, kaścidapavādaḥ , kaścitprasaṅgapatitaḥ, kaścidanuprasaṅgapatitaḥ, ityevaṃ pādāntarbhāva unneyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ एकस्मिन्नध्याये समाप्ति रस्ति , अध्यायान्तरारम्भे, तयोरध्याययोः पूर्वोपरी भावो वक्ष्यते

------------------ ekasminnadhyāye samāpti rasti , adhyāyāntarārambhe, tayoradhyāyayoḥ pūrvoparī bhāvo vakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ जिज्ञास्य वम प्रतिज्ञात धर्मे विविवाक्यं साक्षात्प्रमाणमिति तद्विचारः प्रथमे पादे युक्तः । अर्थवादवाक्य विविद्वारा प्रामण्यद्विध्यनन्तरभावित्वम् स्मृति वाक्यस्य सार्थवादविधिरूपवेदमूलतया प्रामाण्यादर्थवादोत्तरभावित्वम् । नामधेयस्य वाक्यैकदेशत्वेन पूर्वोक्तत्रिविधवाक्यविचारोत्तरकालीनत्वम् । अनेन न्यायेनोत्तराध्यायगतपादानां परस्परं क्रम उन्नेयः

------------------ jijñāsya vama pratijñāta dharme vivivākyaṃ sākṣātpramāṇamiti tadvicāraḥ prathame pāde yuktaḥ | arthavādavākya vividvārā prāmaṇyadvidhyanantarabhāvitvam smṛti vākyasya sārthavādavidhirūpavedamūlatayā prāmāṇyādarthavādottarabhāvitvam | nāmadheyasya vākyaikadeśatvena pūrvoktatrividhavākyavicārottarakālīnatvam | anena nyāyenottarādhyāyagatapādānāṃ parasparaṃ krama unneyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ तदेतत्सर्वे योजयित्वा प्रदर्श्यते - प्रथमे ऽध्याये प्रथमपादस्य प्रथमाधिकरणगतो ऽधर्मविचारशास्त्र वैधम् ऽ इति सिद्धान्तः । ऽ अर्थज्ञानपेतावध्ययने नियमविधेः संभवात् ऽ इति तद्युक्तिः । द्वितीयाधिकरणे - ऽधर्मे लक्षणं प्रमाणं च नास्ति ऽ इति पूर्वपक्षः । ऽलौकिकाकारहीनत्वात्, प्रत्यक्षाद्यप्रवृत्तेश्च ऽ इति तद्युक्तिः । तया युक्त्या धर्मस्य लक्षणप्रमाणरहितत्वे सति नरविषाणसमो धर्म इति तद्विचारशास्त्रस्य विधेयत्वममुपपन्नमित्याक्षेपसंगतिः । यथा प्रथमाधिकरणे नियमविधिसंभवेन हेतुना विचारशास्त्रस्य विधेयत्वमुक्तम्, तथा द्वितीयाधिकरणे लौकिकाकारहीनत्वप्रत्यक्षाद्यप्रवृत्तिरूपेण हतुना धर्मे लक्षणप्रमाणे न स्त इति दृष्टान्तसंगतिः । यथा प्रथमाधिकरणसिद्धान्ते पूर्वोक्तयुक्तिरवलोक्यते, तथा द्वितीयाधिकरणे काञ्चिदपि युक्तिं न पश्याम इति प्रत्युदाहरणसंगतिः । एते दृष्टान्तप्रत्युदाहरणसंगती मन्दबुद्धिभिरपि सर्वत्रोत्प्रेक्षितुं शक्येते । पञ्चमाधिकरणे विधिवाक्यस्य निरपेक्षत्वात्प्रामाण्यं वर्णितम् । तस्य च वाक्यस्य शब्दर्थयोर्मध्ये शब्दकोटिनिविष्टत्वाद्वाक्य प्रसङ्गेन शब्दनित्यत्वं षष्ठाधिकरणे वर्ण्यत इति प्रासङ्गिकसंगतिः । सप्तमाध्यायस्य चतुर्थे पादे द्वितीयाधिकरणेन सौर्यादिविकृतिषु वैदिकमङ्गजातमुपदेष्टुं तदुपयोगित्वेन प्रथमाधिकरणे धर्मसापक्षत्वं साधितम् । तत्र प्रथमाधिकरणमुपोद्घातः । सेयमुत्तराधिकरणेन सह पूर्वाधिकरणस्योपोद्घातसंगतिः । प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणे - अष्टकादिस्मृतेः प्रामाण्यमुक्तम् । द्वितीयाधिकरणे - सर्ववेष्टनस्मृतेः पूर्ववत्प्राप्तप्रामाण्यमपोद्यते । सेयमपवादसंगतिः । अनया दिशी सर्वत्र संगतिरूहनीया

------------------ tadetatsarve yojayitvā pradarśyate - prathame 'dhyāye prathamapādasya prathamādhikaraṇagato 'dharmavicāraśāstra vaidham ' iti siddhāntaḥ | ' arthajñānapetāvadhyayane niyamavidheḥ saṃbhavāt ' iti tadyuktiḥ | dvitīyādhikaraṇe - 'dharme lakṣaṇaṃ pramāṇaṃ ca nāsti ' iti pūrvapakṣaḥ | 'laukikākārahīnatvāt, pratyakṣādyapravṛtteśca ' iti tadyuktiḥ | tayā yuktyā dharmasya lakṣaṇapramāṇarahitatve sati naraviṣāṇasamo dharma iti tadvicāraśāstrasya vidheyatvamamupapannamityākṣepasaṃgatiḥ | yathā prathamādhikaraṇe niyamavidhisaṃbhavena hetunā vicāraśāstrasya vidheyatvamuktam, tathā dvitīyādhikaraṇe laukikākārahīnatvapratyakṣādyapravṛttirūpeṇa hatunā dharme lakṣaṇapramāṇe na sta iti dṛṣṭāntasaṃgatiḥ | yathā prathamādhikaraṇasiddhānte pūrvoktayuktiravalokyate, tathā dvitīyādhikaraṇe kāñcidapi yuktiṃ na paśyāma iti pratyudāharaṇasaṃgatiḥ | ete dṛṣṭāntapratyudāharaṇasaṃgatī mandabuddhibhirapi sarvatrotprekṣituṃ śakyete | pañcamādhikaraṇe vidhivākyasya nirapekṣatvātprāmāṇyaṃ varṇitam | tasya ca vākyasya śabdarthayormadhye śabdakoṭiniviṣṭatvādvākya prasaṅgena śabdanityatvaṃ ṣaṣṭhādhikaraṇe varṇyata iti prāsaṅgikasaṃgatiḥ | saptamādhyāyasya caturthe pāde dvitīyādhikaraṇena sauryādivikṛtiṣu vaidikamaṅgajātamupadeṣṭuṃ tadupayogitvena prathamādhikaraṇe dharmasāpakṣatvaṃ sādhitam | tatra prathamādhikaraṇamupodghātaḥ | seyamuttarādhikaraṇena saha pūrvādhikaraṇasyopodghātasaṃgatiḥ | prathamādhyāyasya tṛtīyapādasya prathamādhikaraṇe - aṣṭakādismṛteḥ prāmāṇyamuktam | dvitīyādhikaraṇe - sarvaveṣṭanasmṛteḥ pūrvavatprāptaprāmāṇyamapodyate | seyamapavādasaṃgatiḥ | anayā diśī sarvatra saṃgatirūhanīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाऽद्यः - ऽ विमतं वेदाध्ययनमर्थज्ञानहेतुः, अध्ययनत्वात् , भारताध्ययमवत् , इत्यनुमानेनैव विधिनिरपेक्षेण प्राप्तत्वात् । तर्ह्यस्तु द्वितीयः पक्षः । अवघातवन्नियमविधित्वसंभवात् । यथा नखैरवधातेन वा तण्डुलीनष्पत्तिसंभवात्पक्षे ऽप्राप्तो ऽवधातो विधिनावश्यं कर्तव्य इति नियम्यते, तथा लिखितपाठेन गुरुपूर्वकाध्ययनेन वार्ऽथज्ञानसंभवात्पक्षे ऽप्राप्तमध्ययनं विधिना नियम्यत इति चेत् । न । वैषम्यात् । अवघातनिष्पनैरेव तण्डुलैखान्तरापूर्वद्वारेण दर्शपूर्णमासौ परमापूर्वे जनयतः, नान्यथा । ततो दर्शपूर्णमासापूर्वमवघातस्य नियमहेतुः । अत्र तु लिखितपाठजन्येनैवार्थज्ञानेन क्रत्वनुष्ठानसिद्धेरध्ययनस्य नियमहेतुर्नास्ति । अतो द्विविधविध्यसंभवादर्थज्ञानहेतुविचारशास्त्रारम्भस्य वैधत्वं नास्ति । तर्हि श्रूयमाणस्य विधेः का गतिरिति चेत्, स्वर्गयाक्षरग्रहणमात्रं विधेयमिति वदामः । अश्रुतो ऽपि स्वर्गो विश्वजिन्न्यायेन कल्पनीयः । "स स्वर्गःस्यात्सर्वान्प्रत्यविशेषात्" [पू । मी। सू। ४।३।१५ ] इति सूत्रेण विश्वजित्यश्रूयमाणमप्यधिकारिणं संपादयितुं तद्विशेषणं स्वर्गफलं युक्त्या स्थावितम् । तद्वदध्ययने ऽप्यस्तु । एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् - ऽऽ विनापि विधिना दृष्टलाभान्नहि तदर्थता । कल्प्यस्तु विधिसामर्थ्यात्स्वर्गो विश्वजिदादिवत् ऽऽ ॥ इति । एवं च सति ऽवेदमधीत्य स्नायात् ऽ इति शास्त्रमनुगृह्यते । अस्मिञ्शास्त्रेवेदाध्ययनतमावर्तनयोर्नैरन्तर्ये प्रतीयते । त्वत्पक्षे तु - अधीते ऽपि वेदे धर्मविचारणाय गुरुकुल एवाधिवासः कर्तव्यः । तथा सति तन्नैपन्तर्ये बाध्यते । तस्माद्विचारशास्त्रस्यं वैधत्वाभावात्पाठमात्रेण धर्मसिद्धेः समावर्तनशास्त्राच्च धर्मविचारशास्त्रं नाऽरम्भणीयमिति पूर्वः पक्षः । अत्रोच्यते - यदुक्तम् - ऽलोकसिद्धत्वान्नाप्रप्तविधिः ऽ इति । ततथैवास्तु । नियमविधित्वं तु न वारयितुं शक्यम् । यथा दर्शपूर्णमासजन्यं परमापूर्वमवाचाता नियमविधित्वं तृ न वारयितुं शक्यम् । यथा दर्शपूर्णमासजन्यं परमापूर्वमववातानियमजन्यस्यावान्तरापूर्वस्य कल्पकं भविष्यति । नियमादृष्टानङ्गीकारे च श्रूयमाणे विधिरनर्थकः स्यात् । न च विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गार्थत्वं युक्तम् । दृष्टफलेर्ऽथज्ञाने संभवत्यदृष्टस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । अत एवोक्तम् - "लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टपरिकल्पना । विधेस्तु नियमार्थत्वान्नाऽनर्थक्यं भविष्यति" ॥ इति ॥ नन्वेवमपि श्रुतव्याकरणाद्यङ्गस्याधीतवेदस्य पुरुषस्यार्थज्ञानसंभवाद्विचारशास्त्रस्य वैयर्थ्यमिति चेत् । न । ज्ञानमात्रसंभवे ऽपि निर्णयस्य विचाराधीनत्वात् । ऽअक्ताः शर्करा उपदधाति ऽ इत्यत्र ऽघृतेनैव, न तैलादिनाऽ इत्ययं निर्णयो व्याकरणेन निरुक्तेन निगमेन वा न सिध्यति । विचारशास्त्रं तु ऽ तेजो वै घृतम् ऽ इति वाक्यशेषादर्थे निर्णेष्यति । अतो विचारो वैधः । ऽ वेदमधीत्य स्नायात् ऽ इति शास्त्रं त्वध्ययनसमावर्तनयोः पूर्वापरीभावसमानकर्तृकत्वे एवाचष्टे, न त्वानन्तर्यम् । तस्माद्विधिवशादेव विचारशास्त्रमापम्भणीयमिति सिद्धान्तः

nā'dyaḥ - ' vimataṃ vedādhyayanamarthajñānahetuḥ, adhyayanatvāt , bhāratādhyayamavat , ityanumānenaiva vidhinirapekṣeṇa prāptatvāt | tarhyastu dvitīyaḥ pakṣaḥ | avaghātavanniyamavidhitvasaṃbhavāt | yathā nakhairavadhātena vā taṇḍulīnaṣpattisaṃbhavātpakṣe 'prāpto 'vadhāto vidhināvaśyaṃ kartavya iti niyamyate, tathā likhitapāṭhena gurupūrvakādhyayanena vār'thajñānasaṃbhavātpakṣe 'prāptamadhyayanaṃ vidhinā niyamyata iti cet | na | vaiṣamyāt | avaghātaniṣpanaireva taṇḍulaikhāntarāpūrvadvāreṇa darśapūrṇamāsau paramāpūrve janayataḥ, nānyathā | tato darśapūrṇamāsāpūrvamavaghātasya niyamahetuḥ | atra tu likhitapāṭhajanyenaivārthajñānena kratvanuṣṭhānasiddheradhyayanasya niyamaheturnāsti | ato dvividhavidhyasaṃbhavādarthajñānahetuvicāraśāstrārambhasya vaidhatvaṃ nāsti | tarhi śrūyamāṇasya vidheḥ kā gatiriti cet, svargayākṣaragrahaṇamātraṃ vidheyamiti vadāmaḥ | aśruto 'pi svargo viśvajinnyāyena kalpanīyaḥ | "sa svargaḥsyātsarvānpratyaviśeṣāt" [pū . mī. sū. 4.3.15 ] iti sūtreṇa viśvajityaśrūyamāṇamapyadhikāriṇaṃ saṃpādayituṃ tadviśeṣaṇaṃ svargaphalaṃ yuktyā sthāvitam | tadvadadhyayane 'pyastu | etadevābhipretyoktam - '' vināpi vidhinā dṛṣṭalābhānnahi tadarthatā | kalpyastu vidhisāmarthyātsvargo viśvajidādivat '' || iti | evaṃ ca sati 'vedamadhītya snāyāt ' iti śāstramanugṛhyate | asmiñśāstrevedādhyayanatamāvartanayornairantarye pratīyate | tvatpakṣe tu - adhīte 'pi vede dharmavicāraṇāya gurukula evādhivāsaḥ kartavyaḥ | tathā sati tannaipantarye bādhyate | tasmādvicāraśāstrasyaṃ vaidhatvābhāvātpāṭhamātreṇa dharmasiddheḥ samāvartanaśāstrācca dharmavicāraśāstraṃ nā'rambhaṇīyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ | atrocyate - yaduktam - 'lokasiddhatvānnāpraptavidhiḥ ' iti | tatathaivāstu | niyamavidhitvaṃ tu na vārayituṃ śakyam | yathā darśapūrṇamāsajanyaṃ paramāpūrvamavācātā niyamavidhitvaṃ tṛ na vārayituṃ śakyam | yathā darśapūrṇamāsajanyaṃ paramāpūrvamavavātāniyamajanyasyāvāntarāpūrvasya kalpakaṃ bhaviṣyati | niyamādṛṣṭānaṅgīkāre ca śrūyamāṇe vidhiranarthakaḥ syāt | na ca viśvajinnyāyena svargārthatvaṃ yuktam | dṛṣṭaphaler'thajñāne saṃbhavatyadṛṣṭasya kalpayitumaśakyatvāt | ata evoktam - "labhyamāne phale dṛṣṭe nādṛṣṭaparikalpanā | vidhestu niyamārthatvānnā'narthakyaṃ bhaviṣyati" || iti || nanvevamapi śrutavyākaraṇādyaṅgasyādhītavedasya puruṣasyārthajñānasaṃbhavādvicāraśāstrasya vaiyarthyamiti cet | na | jñānamātrasaṃbhave 'pi nirṇayasya vicārādhīnatvāt | 'aktāḥ śarkarā upadadhāti ' ityatra 'ghṛtenaiva, na tailādinā' ityayaṃ nirṇayo vyākaraṇena niruktena nigamena vā na sidhyati | vicāraśāstraṃ tu ' tejo vai ghṛtam ' iti vākyaśeṣādarthe nirṇeṣyati | ato vicāro vaidhaḥ | ' vedamadhītya snāyāt ' iti śāstraṃ tvadhyayanasamāvartanayoḥ pūrvāparībhāvasamānakartṛkatve evācaṣṭe, na tvānantaryam | tasmādvidhivaśādeva vicāraśāstramāpambhaṇīyamiti siddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽअष्टवर्षे ब्राह्मंमुपनयीत, तमध्यापयीत ऽ इत्यध्यापनं विहितम् । न चात्र नियोज्याभावः । आचार्यत्वकामिनो नियोज्यत्वात् । ऽ उपनयीत ऽ इत्यनेनाऽचार्यकरणे"संमाननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः" [पा। सू। १।३।३६ ] इति पाणिनिसूत्रेण विहितेनाऽत्मनेपदेन नियोज्यविशेषणमाचार्यत्वं प्रतीयते । उपनयने यो नियोज्यः । स एवाध्यापने ऽपि । तयोरेकप्रयोजनत्वात् । एवं सत्याचार्यकर्तृकमध्यापनं माणवककर्तृकेणाध्ययनेन विना न सिध्यतीत्यध्यापनविश्विप्रत्युक्त्यैवाध्ययनानुष्ठानतिद्धेर्न विधिरभ्युपगन्तव्यः । श्रूयमाणं विधिवाक्यं नित्यानुवादत्वेनाप्युपपद्यते । ततो ऽध्ययन विधिमुपजीव्य पूर्वमुपन्यस्तौ पूर्वोत्तरपक्षावन्यथा वर्णनीयौ । विषयसंशययोस्तु नास्ति विप्रतिपत्तिः । विचारशास्त्रं विषयः । अवैधं वैधं वेति संशयः । तत्र वैधत्ववादी प्रष्टव्यः- विधेयमाचार्यकर्तृकमध्यापनं किं माणवकस्यार्थज्ञानमपि प्रयुञ्जीत किंवा पाठमात्रम् । नाऽद्यः । अन्तरेणाप्यर्थज्ञानमध्यापनसिद्धेः । पाठमात्रे तु विचारस्य विषयो न भवति । आपाततः प्रतीतः संदिग्धोर्ऽथो विषयः । तथा सति यत्रार्थप्रतीतिरेव नास्ति तत्र संदेहस्य का कथा । निर्णयो विचारस्य फलम । सो ऽपि विषयवद्दूरापेतः । अतो विषयप्रयोजनाभावाद्विचारशास्त्रं नाऽरम्भणीयमिति पूर्वः पक्षः । अत्रोच्यते - मा नामाध्यापनेनार्थावबोधः प्रयुज्यताम् । तथापि साङ्गवेदाध्यायिनो निगमनिरुक्तव्याकरणैर्व्युत्पन्नस्य पौरुषेयग्रन्थेष्विव वेदे ऽप्यर्थावबोधः स्वत एव प्राप्नोति । ननु यथा ऽविषं भुङ्क्ष्व ऽइत्यत्र प्रतीयमामनो ऽप्यर्थो न विवक्षितः, तथा वेदार्थस्याविषयाद्यभावस्तदवस्थ इति चेत । न । विवक्षाया अमनोदितुमषक्यत्वात् । विषभोजनवाकायस्याऽप्तप्रणीतत्वेन बाधो मा भ्रूदिति मुख्यार्थस्तत्र परित्यक्तः । वेदे तु - कुतो न विवक्षितार्थत्वम् । विवक्षिते च वेदार्थे यत्र यत्र पुरुषस्य संदेहः स सर्वो ऽपि विचारशास्त्रस्य विषयः । तन्निर्णयः प्रयोजनम् । ततो ऽध्यापनविधिप्रयुक्तेनाध्ययनेन बुध्यमानस्यार्थस्य विचार्थत्वाद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वं सिद्धम्

------------------ 'aṣṭavarṣe brāhmaṃmupanayīta, tamadhyāpayīta ' ityadhyāpanaṃ vihitam | na cātra niyojyābhāvaḥ | ācāryatvakāmino niyojyatvāt | ' upanayīta ' ityanenā'cāryakaraṇe"saṃmānanotsañjanācāryakaraṇajñānabhṛtivigaṇanavyayeṣu niyaḥ" [pā. sū. 1.3.36 ] iti pāṇinisūtreṇa vihitenā'tmanepadena niyojyaviśeṣaṇamācāryatvaṃ pratīyate | upanayane yo niyojyaḥ | sa evādhyāpane 'pi | tayorekaprayojanatvāt | evaṃ satyācāryakartṛkamadhyāpanaṃ māṇavakakartṛkeṇādhyayanena vinā na sidhyatītyadhyāpanaviśvipratyuktyaivādhyayanānuṣṭhānatiddherna vidhirabhyupagantavyaḥ | śrūyamāṇaṃ vidhivākyaṃ nityānuvādatvenāpyupapadyate | tato 'dhyayana vidhimupajīvya pūrvamupanyastau pūrvottarapakṣāvanyathā varṇanīyau | viṣayasaṃśayayostu nāsti vipratipattiḥ | vicāraśāstraṃ viṣayaḥ | avaidhaṃ vaidhaṃ veti saṃśayaḥ | tatra vaidhatvavādī praṣṭavyaḥ- vidheyamācāryakartṛkamadhyāpanaṃ kiṃ māṇavakasyārthajñānamapi prayuñjīta kiṃvā pāṭhamātram | nā'dyaḥ | antareṇāpyarthajñānamadhyāpanasiddheḥ | pāṭhamātre tu vicārasya viṣayo na bhavati | āpātataḥ pratītaḥ saṃdigdhor'tho viṣayaḥ | tathā sati yatrārthapratītireva nāsti tatra saṃdehasya kā kathā | nirṇayo vicārasya phalama | so 'pi viṣayavaddūrāpetaḥ | ato viṣayaprayojanābhāvādvicāraśāstraṃ nā'rambhaṇīyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ | atrocyate - mā nāmādhyāpanenārthāvabodhaḥ prayujyatām | tathāpi sāṅgavedādhyāyino nigamaniruktavyākaraṇairvyutpannasya pauruṣeyagrantheṣviva vede 'pyarthāvabodhaḥ svata eva prāpnoti | nanu yathā 'viṣaṃ bhuṅkṣva 'ityatra pratīyamāmano 'pyartho na vivakṣitaḥ, tathā vedārthasyāviṣayādyabhāvastadavastha iti ceta | na | vivakṣāyā amanoditumaṣakyatvāt | viṣabhojanavākāyasyā'ptapraṇītatvena bādho mā bhrūditi mukhyārthastatra parityaktaḥ | vede tu - kuto na vivakṣitārthatvam | vivakṣite ca vedārthe yatra yatra puruṣasya saṃdehaḥ sa sarvo 'pi vicāraśāstrasya viṣayaḥ | tannirṇayaḥ prayojanam | tato 'dhyāpanavidhiprayuktenādhyayanena budhyamānasyārthasya vicārthatvādvicāraśāstrasya vaidhatvaṃ siddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिः । अत एवाऽहुः- "मानाधीना मेयसिद्धिर्मानसिद्धिश्च लक्षणात्"इति । सजातीयविजातीयव्यावर्तको लक्ष्यगतः कश्चिल्लोकप्रसिद्ध आकारो लक्षणम् । तेन च लक्षणेन लक्ष्ये वस्तुनि संभावनाबुद्धौ जातायां प्रमातुमुद्युक्तः प्रमाणेन तदवगच्छति । तद्यथा - ऽ सास्नादिमती गौः ऽ इत्युपश्रुत्य चतुष्पात्सु जीवेषु तल्लक्षणलक्षितपदार्थमन्विष्य ऽइत्थ गौः ऽ इति चक्षुषावगच्छति । एवं च सत्यलौकिकत्वाद्धर्मस्य नास्ति लक्षणम् । तत्र कुतः प्रमातुमुद्योगः । कथञ्चित्तदुपयोगे ऽपि न तत्र प्रमाणसभ्दावः शाङ्कितुमपि शक्यः । न तावदत्र प्रत्यक्ष क्रमते । धर्मस्य रूपादिरहितत्वात् । अत एव व्याप्तिग्रहणाभावार्न्नानुमानम् । प्रत्यक्षाद्यनुमानमूलश्च शब्दस्य संगतिग्रहः । ततो व्युत्पत्त्यभावान्नाऽगमो ऽपि तत्र प्रवर्तते । तस्माद्धर्मो लक्षणप्रमाणरहित इति प्राप्ते ब्रूमः- मा भूच्चक्षुरादिगम्यो लौकिक आकारः । तथापि चोदनागम्यः स्वर्गफलसाधनत्वादिलक्षण आकारो ऽस्ति । ऽ तेन अर्थत्वे सति चोदनागम्यो धर्मः ऽ इति लक्षणं भवति । ऽअर्थो धर्मःऽ इत्युक्ते ब्रह्मणि चैत्यवन्दनादौ घटादौ चातिव्याप्तिः । तद्व्यवच्छेदाय ऽचोदनागम्यःऽ इत्युक्तम् । तावत्येवोक्ते विधिगम्ये ऽनर्थफलत्वेनानर्थरूपे श्येनाद्यभिचारकर्मण्यतिव्याप्तिः । तद्व्यवच्छेदाय ऽअर्थःऽ इत्युक्तम् । यद्यपि श्येनस्य शत्रुवधः फलम्, नतु नरकः, तथापि तस्य वधस्य नरकहेतुत्वाद्वधद्वारा श्येनो ऽनर्थः । न चैवमग्नीषोमीयपशुहिंसाया अपि वधत्वेन नरकहेतुत्वं स्यादिति शङ्कनीयम् । तस्याः क्रत्वङ्गत्वेन क्रतुफलस्वर्गव्यतिरेकेण फलान्तराभावात् । यतश्चोदनागम्यत्वे सत्यर्थत्वं धर्मलक्षणम् । अत एव गर्मे धर्मे गमकं विधिवाक्यं प्रमाणम् । यद्यपि प्रत्यक्षानुमानयोरविषयो धर्मः, तथापि प्रसिद्धेपदसमभिव्याहारेण व्युत्पत्तिः संभवति । तस्माल्लक्षणप्रमाणाभ्यामुपेतो धर्मः

------------------ lakṣaṇapramāṇābhyāṃ hi vastusiddhiḥ | ata evā'huḥ- "mānādhīnā meyasiddhirmānasiddhiśca lakṣaṇāt"iti | sajātīyavijātīyavyāvartako lakṣyagataḥ kaścillokaprasiddha ākāro lakṣaṇam | tena ca lakṣaṇena lakṣye vastuni saṃbhāvanābuddhau jātāyāṃ pramātumudyuktaḥ pramāṇena tadavagacchati | tadyathā - ' sāsnādimatī gauḥ ' ityupaśrutya catuṣpātsu jīveṣu tallakṣaṇalakṣitapadārthamanviṣya 'ittha gauḥ ' iti cakṣuṣāvagacchati | evaṃ ca satyalaukikatvāddharmasya nāsti lakṣaṇam | tatra kutaḥ pramātumudyogaḥ | kathañcittadupayoge 'pi na tatra pramāṇasabhdāvaḥ śāṅkitumapi śakyaḥ | na tāvadatra pratyakṣa kramate | dharmasya rūpādirahitatvāt | ata eva vyāptigrahaṇābhāvārnnānumānam | pratyakṣādyanumānamūlaśca śabdasya saṃgatigrahaḥ | tato vyutpattyabhāvānnā'gamo 'pi tatra pravartate | tasmāddharmo lakṣaṇapramāṇarahita iti prāpte brūmaḥ- mā bhūccakṣurādigamyo laukika ākāraḥ | tathāpi codanāgamyaḥ svargaphalasādhanatvādilakṣaṇa ākāro 'sti | ' tena arthatve sati codanāgamyo dharmaḥ ' iti lakṣaṇaṃ bhavati | 'artho dharmaḥ' ityukte brahmaṇi caityavandanādau ghaṭādau cātivyāptiḥ | tadvyavacchedāya 'codanāgamyaḥ' ityuktam | tāvatyevokte vidhigamye 'narthaphalatvenānartharūpe śyenādyabhicārakarmaṇyativyāptiḥ | tadvyavacchedāya 'arthaḥ' ityuktam | yadyapi śyenasya śatruvadhaḥ phalam, natu narakaḥ, tathāpi tasya vadhasya narakahetutvādvadhadvārā śyeno 'narthaḥ | na caivamagnīṣomīyapaśuhiṃsāyā api vadhatvena narakahetutvaṃ syāditi śaṅkanīyam | tasyāḥ kratvaṅgatvena kratuphalasvargavyatirekeṇa phalāntarābhāvāt | yataścodanāgamyatve satyarthatvaṃ dharmalakṣaṇam | ata eva garme dharme gamakaṃ vidhivākyaṃ pramāṇam | yadyapi pratyakṣānumānayoraviṣayo dharmaḥ, tathāpi prasiddhepadasamabhivyāhāreṇa vyutpattiḥ saṃbhavati | tasmāllakṣaṇapramāṇābhyāmupeto dharmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "अथातो धर्मजिज्ञासा" [पूमीसू।१।१।१ ] इत्यत्राथशब्देन कृत्स्न वेदाध्ययनानन्तर्यमुच्यते । अतःशब्देन कृत्स्नस्य वेदस्य विवक्षितार्थत्वं हेतू"क्रियते । उक्तशब्दद्वयानुसारेण धर्मशब्दो ऽपि कृत्स्नं वेदार्थमाचष्टे । ततः सूत्रे ऽवेदार्थो जिज्ञास्यः ऽ इति प्रतिज्ञा कृता । तत्र संशयः - किं मन्त्रार्थवादप्रतीतः सिद्धार्थो ऽपि वेदार्थो भवति, किंवा विधिवाक्यप्रतीतः कार्यार्थं एव वेदार्थः, इति । तत्र - "लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदे ऽपि बोधकः" इति ज्ञायेन व्युत्पत्त्यनुसारी वेदार्थो वर्णनीयः । व्युत्पत्तिश्च सिद्धार्थे ऽप्यस्ति । ऽपुत्रस्ते जातः ऽ इति वार्ताहरव्याहारजन्यं श्रोतुर्हर्षमनुमाय हर्षहेतौ पुत्रजन्मनि संगतिं प्रतिपद्यते । अतो मन्त्रार्थवादप्रतीतो ऽप्यर्थो वेदार्थ इति प्राप्ते ब्रूमः - पुत्रजन्मवद्धर्षहेतूनां धनलाभादीनां बहुत्वादस्य वाक्यस्कय पुत्रजन्मैवार्थ इति निर्णयो दुर्लभः । ऽगामानय ऽ इति वाक्ये तु गवानयनरूपां मध्यमबृद्धप्रवत्तिमवलोक्य संगतिग्रहणं सुलभम् । तस्मात्कार्यरूप एव वैदार्थ इति

------------------ "athāto dharmajijñāsā" [pū.mī.sū.1.1.1 ] ityatrāthaśabdena kṛtsna vedādhyayanānantaryamucyate | ataḥśabdena kṛtsnasya vedasya vivakṣitārthatvaṃ hetū"kriyate | uktaśabdadvayānusāreṇa dharmaśabdo 'pi kṛtsnaṃ vedārthamācaṣṭe | tataḥ sūtre 'vedārtho jijñāsyaḥ ' iti pratijñā kṛtā | tatra saṃśayaḥ - kiṃ mantrārthavādapratītaḥ siddhārtho 'pi vedārtho bhavati, kiṃvā vidhivākyapratītaḥ kāryārthaṃ eva vedārthaḥ, iti | tatra - "lokāvagatasāmarthyaḥ śabdo vede 'pi bodhakaḥ" iti jñāyena vyutpattyanusārī vedārtho varṇanīyaḥ | vyutpattiśca siddhārthe 'pyasti | 'putraste jātaḥ ' iti vārtāharavyāhārajanyaṃ śroturharṣamanumāya harṣahetau putrajanmani saṃgatiṃ pratipadyate | ato mantrārthavādapratīto 'pyartho vedārtha iti prāpte brūmaḥ - putrajanmavaddharṣahetūnāṃ dhanalābhādīnāṃ bahutvādasya vākyaskaya putrajanmaivārtha iti nirṇayo durlabhaḥ | 'gāmānaya ' iti vākye tu gavānayanarūpāṃ madhyamabṛddhapravattimavalokya saṃgatigrahaṇaṃ sulabham | tasmātkāryarūpa eva vaidārtha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ स्पष्टोर्थः

------------------ spaṣṭorthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ द्वितीयाध्यायाद्यैः कर्मभेदशेषशेषित्वादिरूपो वेदार्थः सूत्रकारेण परीक्षिष्यते । चोजनाप्रामाण्यं तु प्रथमाध्याये परीक्ष्यते । तदैतदयुक्तम् । कुतः । वेदार्थस्य प्रधानत्वेनाऽदौ परीक्ष्ययीत्वात् । प्रधानभागे हि वेदः । पुरूषार्थत्वेनानुष्ठेयत्वात् । प्रधाणं तु तद्वेवनाय प्रवृत्तं सत्तच्छेषतयान प्रधानमिति प्राप्ते ब्रूमः- अस्त्वनुष्ठानोपायो वेदार्थप्रमाणयोः प्रधानोत्सर्जतभावः । प्रमाणप्रमेयभावोपायौ तु प्रमाणस्यैव मुख्यत्वं निरपेक्षत्वात् । नहि स्वतः प्रमाण्यवादिनां मते सापेक्षया प्रमाणस्यास्ति । प्रमेयं तु सारेक्षम् । ऽमानावीना मेथसिद्धिः ऽ इत्युक्तत्वात् । तदेतन्मुख्यत्वमाश्रित्य सूत्रकारः प्रमाणपरीक्षामादौ चकारेति यज्यते । अयान्वत्प्रा अथान्यत्प्राधान्यमाश्रित्य धर्मविचार एवादौ कस्मान्न कृतः? । न कृतः - अपरीक्षितेन प्रमाणेन धर्मस्यासिद्धौ तद्विचारस्याऽश्रयासिद्धेः ॥ तदेवमधिकरणत्रये व्युत्पादनाय भाट्टप्राभाकरमतभेद उपन्यस्तः

------------------ dvitīyādhyāyādyaiḥ karmabhedaśeṣaśeṣitvādirūpo vedārthaḥ sūtrakāreṇa parīkṣiṣyate | cojanāprāmāṇyaṃ tu prathamādhyāye parīkṣyate | tadaitadayuktam | kutaḥ | vedārthasya pradhānatvenā'dau parīkṣyayītvāt | pradhānabhāge hi vedaḥ | purūṣārthatvenānuṣṭheyatvāt | pradhāṇaṃ tu tadvevanāya pravṛttaṃ sattaccheṣatayāna pradhānamiti prāpte brūmaḥ- astvanuṣṭhānopāyo vedārthapramāṇayoḥ pradhānotsarjatabhāvaḥ | pramāṇaprameyabhāvopāyau tu pramāṇasyaiva mukhyatvaṃ nirapekṣatvāt | nahi svataḥ pramāṇyavādināṃ mate sāpekṣayā pramāṇasyāsti | prameyaṃ tu sārekṣam | 'mānāvīnā methasiddhiḥ ' ityuktatvāt | tadetanmukhyatvamāśritya sūtrakāraḥ pramāṇaparīkṣāmādau cakāreti yajyate | ayānvatprā athānyatprādhānyamāśritya dharmavicāra evādau kasmānna kṛtaḥ? | na kṛtaḥ - aparīkṣitena pramāṇena dharmasyāsiddhau tadvicārasyā'śrayāsiddheḥ || tadevamadhikaraṇatraye vyutpādanāya bhāṭṭaprābhākaramatabheda upanyastaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अक्षं प्रत्यक्षम् । प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वात्प्रमेयावभासकत्वं तावदविवादम् । धर्मश्च प्रमेयः, असंदिग्धाविपर्यस्तत्वे सति बुध्यमानत्वात्, घटादिवत् । तस्मात्प्रत्यक्षादिभिरप्येष धर्मो गम्यत इति प्राप्ते - ब्रूमः - धर्मस्य प्रमेयत्वे ऽपि प्रत्यक्षयोग्यता नास्ति, प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रविषयत्वात् । यस्तु प्रत्यक्षस्यात्यन्तमविषयः, तत्रानुमानादीनां कैव कथा । क्वचित्प्रत्यक्षेण गृहीते व्याप्त्यादौ पश्चादनुमानादीनां प्रवृत्तिः । तस्माद्विधिनैव धर्मो गम्यते

------------------ akṣaṃ pratyakṣam / pratyakṣādīnāṃ pramāṇatvātprameyāvabhāsakatvaṃ tāvadavivādam | dharmaśca prameyaḥ, asaṃdigdhāviparyastatve sati budhyamānatvāt, ghaṭādivat | tasmātpratyakṣādibhirapyeṣa dharmo gamyata iti prāpte - brūmaḥ - dharmasya prameyatve 'pi pratyakṣayogyatā nāsti, pratyakṣasya vartamānamātraviṣayatvāt | yastu pratyakṣasyātyantamaviṣayaḥ, tatrānumānādīnāṃ kaiva kathā | kvacitpratyakṣeṇa gṛhīte vyāptyādau paścādanumānādīnāṃ pravṛttiḥ | tasmādvidhinaiva dharmo gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथा धर्मे प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं नास्ति, तथा विधेरपि नास्ति प्रामाण्यम् । शक्तिग्रहणपूर्वकं हि प्रामाण्यमाप्तवाक्यस्य लोके दृष्टम् । शक्तिश्च लोकप्रसिद्धे गवादौ गृह्यते । धर्मस्त्वलौकिकः । अतस्तत्र शक्तिग्रहणं दुर्घटम् । तस्माद्विधेरबोधकत्वान्न धर्मे प्रामाण्यमिति प्राप्ते - ब्रूमः - यथा ऽप्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबतिऽ इत्यत्र मधुकरपदस्यार्थमजानन्नन्यपदार्थमवगत्य तत्यमभिव्याहारात् कमलस्य मध्यगते मधुपानं कुर्वति दृश्यमानभ्रमरे मधुकरशब्दस्य सङ्गतिं गृहीत्वा वाक्यार्थं प्रतिपद्यते, तथा ऽकारीर्या वृष्टिकामो यजेतऽ इत्यत्र लोकप्रसिद्धार्थवृष्ट्यादिपदसमभिव्याहारादलौकिकभावनायां विधेः सङ्गतिं गृहीत्वा विधिवाक्यार्थं पुरुषो बुध्यते । तस्मादबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं नास्ति । न च संवादाभावादप्रामाण्यम्, समनन्तरभाविप्रतिनियतफले वृष्ट्यादौ संवादस्यापि संभवात् । अनियतदृष्टफले चित्रयागादौ, प्रतिनियतजन्मान्तरफले ज्योतिष्टोमादौ च संवादः कथमिति चेत्, एवं तर्हि स्वतःप्रामण्याभ्युपगमान्नास्ति क्वापि संवादाद्यपेक्षा । तस्मादबोधकत्वसापेक्षत्वयोरप्रामाण्यकारणयोरभावाद्विधेः स्वतःसिद्धं प्रामाण्यं नापह्नोतुं शक्यम्

------------------ yathā dharme pratyakṣādīnāṃ prāmāṇyaṃ nāsti, tathā vidherapi nāsti prāmāṇyam | śaktigrahaṇapūrvakaṃ hi prāmāṇyamāptavākyasya loke dṛṣṭam | śaktiśca lokaprasiddhe gavādau gṛhyate | dharmastvalaukikaḥ | atastatra śaktigrahaṇaṃ durghaṭam | tasmādvidherabodhakatvānna dharme prāmāṇyamiti prāpte - brūmaḥ - yathā 'prabhinnakamalodare madhūni madhukaraḥ pibati' ityatra madhukarapadasyārthamajānannanyapadārthamavagatya tatyamabhivyāhārāt kamalasya madhyagate madhupānaṃ kurvati dṛśyamānabhramare madhukaraśabdasya saṅgatiṃ gṛhītvā vākyārthaṃ pratipadyate, tathā 'kārīryā vṛṣṭikāmo yajeta' ityatra lokaprasiddhārthavṛṣṭyādipadasamabhivyāhārādalaukikabhāvanāyāṃ vidheḥ saṅgatiṃ gṛhītvā vidhivākyārthaṃ puruṣo budhyate | tasmādabodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ nāsti | na ca saṃvādābhāvādaprāmāṇyam, samanantarabhāvipratiniyataphale vṛṣṭyādau saṃvādasyāpi saṃbhavāt | aniyatadṛṣṭaphale citrayāgādau, pratiniyatajanmāntaraphale jyotiṣṭomādau ca saṃvādaḥ kathamiti cet, evaṃ tarhi svataḥprāmaṇyābhyupagamānnāsti kvāpi saṃvādādyapekṣā | tasmādabodhakatvasāpekṣatvayoraprāmāṇyakāraṇayorabhāvādvidheḥ svataḥsiddhaṃ prāmāṇyaṃ nāpahnotuṃ śakyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ शब्दनित्यत्ववादिनो वैयाकरणास्तावदेवं मन्यन्ते - वर्णसमूहश्रवणानन्तरं ऽइदमेकं पदम्ऽ इति प्रत्ययो मानसप्रत्यक्षेणोत्पद्यते । तस्य च प्रत्ययस्य वर्णव्यतिरिक्तः कश्चित् स्फोटनामकः पदार्थो विषयः । स च नित्यः । स एव शब्दः, न तु वर्णा इति । तदेतन्नैयायिकादयो न सहन्ते । वर्णेष्वेवैकार्थावच्छेदोपाधिना पदैक्यबुद्धेरुपपत्तौ वर्णातिरिक्तस्फोटकल्पना निरर्थिका । तस्माद्वर्णानामेव शब्दत्वम् । वर्णाश्च प्रतिपुरुषं प्रत्युच्चारणं च जन्मविनाशवन्त उपलभ्यन्ते । तस्मादनित्यः शब्दः । तस्य च कारणदोषसंभवाद्विधेरप्रामाण्यमिति पूर्वः पक्षः ॥ बहुभिः पुरुषैः प्रत्येकं बहुकृत्व उच्चारिते गोशब्दे ऽत एवेमे गकारादयो वर्णाःऽ इत्यबाधितप्रत्यभिज्ञा जायते । तद्बलान्नित्या वर्णाः । न च वर्णानां जन्माभावे बहुकृत्व उच्चारणप्रयत्नो व्यर्थ इति शङ्कनीयम्, तत्प्रयत्नस्य व्यञ्जकत्वाङ्गीकारात् । एवं सति पुरुषभेदादुच्चारणभेदाश्च यथायोगमुदात्तादिभेदैः पटुमृदुत्वादिभेदैश्चोपेतान्ध्वनिविशेषानुत्पाद्य चरितार्था भविष्यन्ति । तस्मान्नित्ये शब्दे कारणदोषाभावान्नास्त्यप्रामाण्यम्

------------------ śabdanityatvavādino vaiyākaraṇāstāvadevaṃ manyante - varṇasamūhaśravaṇānantaraṃ 'idamekaṃ padam' iti pratyayo mānasapratyakṣeṇotpadyate | tasya ca pratyayasya varṇavyatiriktaḥ kaścit sphoṭanāmakaḥ padārtho viṣayaḥ | sa ca nityaḥ | sa eva śabdaḥ, na tu varṇā iti | tadetannaiyāyikādayo na sahante | varṇeṣvevaikārthāvacchedopādhinā padaikyabuddherupapattau varṇātiriktasphoṭakalpanā nirarthikā | tasmādvarṇānāmeva śabdatvam | varṇāśca pratipuruṣaṃ pratyuccāraṇaṃ ca janmavināśavanta upalabhyante | tasmādanityaḥ śabdaḥ | tasya ca kāraṇadoṣasaṃbhavādvidheraprāmāṇyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ || bahubhiḥ puruṣaiḥ pratyekaṃ bahukṛtva uccārite gośabde 'ta eveme gakārādayo varṇāḥ' ityabādhitapratyabhijñā jāyate | tadbalānnityā varṇāḥ | na ca varṇānāṃ janmābhāve bahukṛtva uccāraṇaprayatno vyartha iti śaṅkanīyam, tatprayatnasya vyañjakatvāṅgīkārāt | evaṃ sati puruṣabhedāduccāraṇabhedāśca yathāyogamudāttādibhedaiḥ paṭumṛdutvādibhedaiścopetāndhvaniviśeṣānutpādya caritārthā bhaviṣyanti | tasmānnitye śabde kāraṇadoṣābhāvānnāstyaprāmāṇyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यद्यपि वर्णानां नित्यत्वादेकार्थावच्छेदकस्य पदस्यापि वर्णरूपतयानित्यत्वाद्वर्णपदद्वारा वेदस्य कारणसापेक्षत्वं नास्ति, तथापि ऽअग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामःऽ इत्यादिवाक्यस्य वाक्यार्थे सङ्गतिग्रहणमपेक्षितम् । तस्मान्नैरपेक्ष्याभावात्प्रामाण्यं नास्तीति प्राप्ते - ब्रूमः - लोके ऽगामानयऽ इत्यादिवृद्धप्रयोगे पदपदार्थयोरेव सङ्गतिर्गृह्यते । वाक्यं त्वाकाङ्क्षायोग्यतासन्निधिवशात् स्वार्थं प्रतिपादयतीत्यविवादम् । तथा वेदवाक्यस्यापि प्रत्यायकत्वादनपेक्षत्वेन प्रामाण्यमविरुद्धम्

------------------ yadyapi varṇānāṃ nityatvādekārthāvacchedakasya padasyāpi varṇarūpatayānityatvādvarṇapadadvārā vedasya kāraṇasāpekṣatvaṃ nāsti, tathāpi 'agnihotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ' ityādivākyasya vākyārthe saṅgatigrahaṇamapekṣitam | tasmānnairapekṣyābhāvātprāmāṇyaṃ nāstīti prāpte - brūmaḥ - loke 'gāmānaya' ityādivṛddhaprayoge padapadārthayoreva saṅgatirgṛhyate | vākyaṃ tvākāṅkṣāyogyatāsannidhivaśāt svārthaṃ pratipādayatītyavivādam | tathā vedavākyasyāpi pratyāyakatvādanapekṣatvena prāmāṇyamaviruddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽकाठकम्, कौथुमम्, तैत्तिरीयकम्ऽ इत्यादिसमाख्या तत्तद्वेदविषया लोके दृष्टा । तद्धितप्रत्ययश्च ऽतेन प्रोक्तम्ऽ [पाणि। सू। ४।३।१०१] इत्यर्थे वर्तते । तथा सति ऽव्यासेन प्रोक्तं वैयासिकं भारतम्ऽ इत्यादाविव पौरुषेयत्वं प्रतीयते । किञ्च ऽविमतं वेदवाक्यं पौरुषेयम्, वाक्यत्वात्, कालिदासादिवाक्यवत्ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः - अध्ययनसंप्रदायप्रवर्तकत्वेन समाख्योपपद्यते । कालिदासादिग्रन्थेषु तत्तत्सर्गावसाने कर्तार उपलभ्यन्ते । तथा वेदस्यापि पौरुषेयत्वे तत्कर्तोपलभ्येत । न चोपलभ्यते । अतो वाक्यत्वहेतुः प्रतिकूलतर्कपराहतः । तस्मादपौरुषेयो वेदः । तथा सति पुरुषबुद्धिदोषकृतस्याप्रामाण्यस्यानाशङ्कनीयत्वाद्विधिवाक्यस्य धर्मे प्रामाण्यं सुस्थितम्

------------------ 'kāṭhakam, kauthumam, taittirīyakam' ityādisamākhyā tattadvedaviṣayā loke dṛṣṭā | taddhitapratyayaśca 'tena proktam' [pāṇi. sū. 4.3.101] ityarthe vartate | tathā sati 'vyāsena proktaṃ vaiyāsikaṃ bhāratam' ityādāviva pauruṣeyatvaṃ pratīyate | kiñca 'vimataṃ vedavākyaṃ pauruṣeyam, vākyatvāt, kālidāsādivākyavat' iti prāpte - brūmaḥ - adhyayanasaṃpradāyapravartakatvena samākhyopapadyate | kālidāsādigrantheṣu tattatsargāvasāne kartāra upalabhyante | tathā vedasyāpi pauruṣeyatve tatkartopalabhyeta | na copalabhyate | ato vākyatvahetuḥ pratikūlatarkaparāhataḥ | tasmādapauruṣeyo vedaḥ | tathā sati puruṣabuddhidoṣakṛtasyāprāmāṇyasyānāśaṅkanīyatvādvidhivākyasya dharme prāmāṇyaṃ susthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ काम्यपशुकाण्डे विध्यर्थवादौ श्रूयेते । ऽवायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामःऽ इति विधिः । ऽवायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता, वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति, स एवैनं भूतिं गमयतिऽ इत्यर्थवादः । तत्र विधिवाक्यगता वायव्यादिशब्दा अर्थवादशब्दनैरपेक्ष्येणैव विशिष्टमर्थं विदधति । अर्थवादशब्दश्चेतरनैरपेक्ष्येणैव भूतार्थमन्वाचक्षते । ऽक्षिप्रगामी वायुः स्वोचितेन भागेन तोषितो भागप्रदायैश्वर्यं प्रयच्छतिऽ इत्युक्ते रामायणभारतादाविव वृत्तान्तः कश्चित् प्रतीयते, न त्वनुष्ठेयं किञ्चित् । अत एकवाक्यत्वाभावान्नास्त्यर्थवादस्य धर्मे प्रामाण्यमिति प्राप्ते - ब्रूमः - मा भूत्पदैकवाक्यता । वाक्यैकवाक्यता तु विद्यते । विधिवाक्यं तावत् पुरुषं प्रेरयितुं विधेयार्थस्य प्राशस्त्यमपेक्षते । अर्थवादवाक्यं च फलवदर्थावबोधपर्यवसिताध्ययनविधिपरिगृहीतत्वेन पुरुषार्थमपेक्षते । तत्र पुरुषार्थपर्यवसितविध्यपेक्षितं प्राशस्त्यं लक्षणावृत्त्या समर्पयदर्थवादवाक्यं विधिवाक्येन सहैकवाक्यतामापद्यते । ऽयतः क्षिप्रगामिस्वभावतया शीघ्रफलप्रदो वायुरस्य पशोर्देवता, ततः प्रशस्तमिमं वायव्यं पशुमालभेतऽ इति वाक्ययोरन्वयः । तस्मादर्थवादा धर्मे प्रमाणम्

------------------ kāmyapaśukāṇḍe vidhyarthavādau śrūyete | 'vāyavyaṃ śvetamālabheta bhūtikāmaḥ' iti vidhiḥ | 'vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā, vāyumeva svena bhāgadheyenopadhāvati, sa evainaṃ bhūtiṃ gamayati' ityarthavādaḥ | tatra vidhivākyagatā vāyavyādiśabdā arthavādaśabdanairapekṣyeṇaiva viśiṣṭamarthaṃ vidadhati | arthavādaśabdaścetaranairapekṣyeṇaiva bhūtārthamanvācakṣate | 'kṣipragāmī vāyuḥ svocitena bhāgena toṣito bhāgapradāyaiśvaryaṃ prayacchati' ityukte rāmāyaṇabhāratādāviva vṛttāntaḥ kaścit pratīyate, na tvanuṣṭheyaṃ kiñcit | ata ekavākyatvābhāvānnāstyarthavādasya dharme prāmāṇyamiti prāpte - brūmaḥ - mā bhūtpadaikavākyatā | vākyaikavākyatā tu vidyate | vidhivākyaṃ tāvat puruṣaṃ prerayituṃ vidheyārthasya prāśastyamapekṣate | arthavādavākyaṃ ca phalavadarthāvabodhaparyavasitādhyayanavidhiparigṛhītatvena puruṣārthamapekṣate | tatra puruṣārthaparyavasitavidhyapekṣitaṃ prāśastyaṃ lakṣaṇāvṛttyā samarpayadarthavādavākyaṃ vidhivākyena sahaikavākyatāmāpadyate | 'yataḥ kṣipragāmisvabhāvatayā śīghraphalaprado vāyurasya paśordevatā, tataḥ praśastamimaṃ vāyavyaṃ paśumālabheta' iti vākyayoranvayaḥ | tasmādarthavādā dharme pramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽयां जनाः प्रतिनन्दति ऽ इत्ययं मन्त्रोष्टकाश्राद्धस्याङ्गम् । तेच्च श्राद्धं स्मार्तम् । न हि तस्य प्रतिपादकं वेदवाक्यमुपलभामहे । तस्मादिदं मन्त्रवाक्यं न धर्मे प्रमाणमिति चेत् । न । तन्मूलस्य वेदस्यानुमेयत्वात् । अनुमानं च दर्शितम् । तस्मादसौ मन्त्रो धर्मे प्रमाणम्

------------------ 'yāṃ janāḥ pratinandati ' ityayaṃ mantroṣṭakāśrāddhasyāṅgam | tecca śrāddhaṃ smārtam | na hi tasya pratipādakaṃ vedavākyamupalabhāmahe | tasmādidaṃ mantravākyaṃ na dharme pramāṇamiti cet | na | tanmūlasya vedasyānumeyatvāt | anumānaṃ ca darśitam | tasmādasau mantro dharme pramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽयतो वायुः क्षिप्रमेव फलप्रदः, अतो वायव्यमालभेतऽ इत्येवमर्थवादोक्तं हेतुमपेक्ष्य विधिः पुरुषं नियुङ्क्ते । ततः सापेक्षत्वादप्रमाणमिति पूर्वपक्षः ॥ ऽविमतं कर्मानुष्ठेयम्, फलप्रददेवतोपेतत्वात्, राजसेवादिवत्ऽ इत्यनुमानं यद्यर्थवादे विवक्ष्यते, तदानीमागमप्रमाणस्य विधिवाक्यस्य प्रमाणान्तरसापेक्षत्वं स्यात् । न त्वेवं विवक्षितम् । किन्तु फलप्रददेवतातोषकत्वोपन्यासमुखेन कर्मप्राशस्त्यमुपलक्ष्यते । तथा सति ऽप्रशस्तं कर्मानुष्ठेयम्ऽ इत्यस्मिन्नर्थे सार्थवादस्य विदेः पर्यवसानादेकवाक्यता लभ्यते । तत्र कुतः सापेक्षत्वम् । तस्मात् विधिः प्रमाणम् इति सिद्धान्तः

------------------ 'yato vāyuḥ kṣiprameva phalapradaḥ, ato vāyavyamālabheta' ityevamarthavādoktaṃ hetumapekṣya vidhiḥ puruṣaṃ niyuṅkte | tataḥ sāpekṣatvādapramāṇamiti pūrvapakṣaḥ || 'vimataṃ karmānuṣṭheyam, phalapradadevatopetatvāt, rājasevādivat' ityanumānaṃ yadyarthavāde vivakṣyate, tadānīmāgamapramāṇasya vidhivākyasya pramāṇāntarasāpekṣatvaṃ syāt | na tvevaṃ vivakṣitam | kintu phalapradadevatātoṣakatvopanyāsamukhena karmaprāśastyamupalakṣyate | tathā sati 'praśastaṃ karmānuṣṭheyam' ityasminnarthe sārthavādasya videḥ paryavasānādekavākyatā labhyate | tatra kutaḥ sāpekṣatvam | tasmāt vidhiḥ pramāṇam iti siddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते - ऽऔदुम्बरो यूपो भवति, ऊर्ग्वा उदुम्बरः, ऊर्क्पशवः, ऊर्जैवास्मा ऊर्जं पशूनाप्नोति, ऊर्जो ऽवरुध्यैऽ इति । अमृतशब्दाभिधेयो ऽत्यन्तसारभूतः सूक्ष्मो ऽन्नरसः ऊर्गुच्यते । उदुम्बररूपयोर्जा यजमानार्थमध्वर्युः पशुरूपामूर्जमाप्नोति । ततो यूपस्यौदुम्बरत्वमूर्जः सम्पादनाय भवतीत्यर्थः । अत्र ऽअवरुध्यैऽ इति तादर्थ्ये चतुर्थी । तया फलत्वं गम्यते । ऽधनलाभाय राजसेवाऽ इत्यादौ तद्दर्शनात् । न च फलपरस्य वचनस्य स्तावकत्वं युज्यते । अन्यथा स्वर्गकाम इत्यत्र स्वर्गशब्दस्यापि ज्योतिष्टोमस्तावकत्वप्रसङ्गादिति प्राप्ते - ब्रूमः - अयमूर्जो ऽवरोधः कस्य फलं स्यात् - किमविहितस्यौदुम्बरत्वस्य, उत विहितस्य । नाऽद्यः, अनुष्ठानमन्तरेण द्रव्यमात्रात् फलानुत्पत्तेः । द्वितीये किमत्र विधिः प्रत्यक्षः, उतोन्नेयः । नाऽद्यः, ऽऔदुम्बरो यूपो भवतिऽ इत्यत्र लिङ्प्रत्ययाश्रवणात् । द्वितीये स्तुत्या स उन्नेयः । न चात्र स्तुतिमङ्गीकरोषि । अथोच्येत - ऽविधानायौदुम्बरत्वं स्तूयते तत्फलं चावबोध्यतेऽ इति । तर्हि वाक्यं भिद्येत । ततः फलविधिवन्निगद्यमानमप्येतद्वाक्यं स्तावकमेव

------------------ idamāmnāyate - 'audumbaro yūpo bhavati, ūrgvā udumbaraḥ, ūrkpaśavaḥ, ūrjaivāsmā ūrjaṃ paśūnāpnoti, ūrjo 'varudhyai' iti | amṛtaśabdābhidheyo 'tyantasārabhūtaḥ sūkṣmo 'nnarasaḥ ūrgucyate | udumbararūpayorjā yajamānārthamadhvaryuḥ paśurūpāmūrjamāpnoti | tato yūpasyaudumbaratvamūrjaḥ sampādanāya bhavatītyarthaḥ | atra 'avarudhyai' iti tādarthye caturthī | tayā phalatvaṃ gamyate | 'dhanalābhāya rājasevā' ityādau taddarśanāt | na ca phalaparasya vacanasya stāvakatvaṃ yujyate | anyathā svargakāma ityatra svargaśabdasyāpi jyotiṣṭomastāvakatvaprasaṅgāditi prāpte - brūmaḥ - ayamūrjo 'varodhaḥ kasya phalaṃ syāt - kimavihitasyaudumbaratvasya, uta vihitasya | nā'dyaḥ, anuṣṭhānamantareṇa dravyamātrāt phalānutpatteḥ | dvitīye kimatra vidhiḥ pratyakṣaḥ, utonneyaḥ | nā'dyaḥ, 'audumbaro yūpo bhavati' ityatra liṅpratyayāśravaṇāt | dvitīye stutyā sa unneyaḥ | na cātra stutimaṅgīkaroṣi | athocyeta - 'vidhānāyaudumbaratvaṃ stūyate tatphalaṃ cāvabodhyate' iti | tarhi vākyaṃ bhidyeta | tataḥ phalavidhivannigadyamānamapyetadvākyaṃ stāvakameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ स्पर्शसर्ववेष्टनविषययोः प्रत्यक्षानुमितश्रुत्योः परस्परविरोधादुभयोरप्यप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः । अनुमानस्य कालात्ययापदिष्टतया विरुद्धश्रुत्यभावेन स्पर्शश्रुतिः स्वार्थे प्रमाणम् । यदि पुरुषान्तरप्रत्यक्षवेदः सर्ववेष्टनस्मृतेर्मूलमित्युच्यते, तर्हि मा भूत्तस्या अप्रामाण्यम् । तथापि परप्रत्यक्षात्स्वप्रत्यक्षस्याभ्यर्हितत्वेन स्पर्श एवात्रानुष्ठेयो नतु सर्ववेष्टनम्

------------------ sparśasarvaveṣṭanaviṣayayoḥ pratyakṣānumitaśrutyoḥ parasparavirodhādubhayorapyaprāmāṇyamiti pūrvapakṣaḥ | anumānasya kālātyayāpadiṣṭatayā viruddhaśrutyabhāvena sparśaśrutiḥ svārthe pramāṇam | yadi puruṣāntarapratyakṣavedaḥ sarvaveṣṭanasmṛtermūlamityucyate, tarhi mā bhūttasyā aprāmāṇyam | tathāpi parapratyakṣātsvapratyakṣasyābhyarhitatvena sparśa evātrānuṣṭheyo natu sarvaveṣṭanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऊर्जं पशूनाप्नोति इत्यपूर्वार्थत्वाद्विधित्वं प्रतिभासते, लिङ्ङाद्यभावादर्थवादत्वम् । अतः सन्दिग्धत्वान्न प्रामाण्यं चोदनाया इति पूर्वपक्षः ॥ एकवाक्यत्वलाभेनार्थवादत्वं निर्णीयते । अतः प्रमाणं चोदना इति राद्धान्तः

------------------ ūrjaṃ paśūnāpnoti ityapūrvārthatvādvidhitvaṃ pratibhāsate, liṅṅādyabhāvādarthavādatvam | ataḥ sandigdhatvānna prāmāṇyaṃ codanāyā iti pūrvapakṣaḥ || ekavākyatvalābhenārthavādatvaṃ nirṇīyate | ataḥ pramāṇaṃ codanā iti rāddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायेत - ऽशूर्पेण जुहोति तेन ह्यन्नं क्रियतेऽ अयमर्थवादो विधेये शूर्पे हेतुत्वेनान्वेति । हिशब्दस्य हेतुवायित्वात् । ऽ यस्मादन्नसाधनं, तस्माच्छूर्पेण होतव्यम् ऽ इत्युक्ते ऽ यद्यदन्नसाधनं दर्वीपिठरादिकं तेन सर्वेण होतव्यम् ऽ इति लभ्यते । ततः ऽ पिठरादयः शूर्पेण सह विकल्प्यन्ते ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः-- शूर्पस्य होमसाधनत्वं श्रौतम्, तृतीयया तदवगमात् । पिठरादीनां त्वानुमानिकम् । अतो ऽसमानबलत्वान्न विकल्पो युक्तः । ततो हेतुर्व्यर्थः । स्तुत्रिः प्ररोचनायोपयुक्ता, तस्मात्स्तुतित्वेनान्वयः

------------------ idamāmnāyeta - 'śūrpeṇa juhoti tena hyannaṃ kriyate' ayamarthavādo vidheye śūrpe hetutvenānveti | hiśabdasya hetuvāyitvāt | ' yasmādannasādhanaṃ, tasmācchūrpeṇa hotavyam ' ityukte ' yadyadannasādhanaṃ darvīpiṭharādikaṃ tena sarveṇa hotavyam ' iti labhyate | tataḥ ' piṭharādayaḥ śūrpeṇa saha vikalpyante ' iti prāpte - brūmaḥ-- śūrpasya homasādhanatvaṃ śrautam, tṛtīyayā tadavagamāt | piṭharādīnāṃ tvānumānikam | ato 'samānabalatvānna vikalpo yuktaḥ | tato heturvyarthaḥ | stutriḥ prarocanāyopayuktā, tasmātstutitvenānvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽक्षुत आचामेत् ऽ इति विहितं पुरुषार्थमाचमनम् । यदा तु क्रतुमध्ये क्षुतादि निमित्तं प्रप्नोति तदा नैमित्तिकमाचमनं क्रत्वङ्गत्वेन स्मृत्या विधीयते । ऽ आचान्तेन कर्तव्यम् ऽ इति । सेयं स्मृतिर्न प्रमाणम् । कुतः । विरूद्धत्वात् । ऽवेदं कृत्वा वेदिं करोति ऽ इति श्रुतौ पूर्वकालवाचिना त्वाप्रत्ययेन क्रमः प्रतीयते । वेदो नाम दर्भमयं संमार्जनसाधनम् । वेदिराहवनीयगार्हपत्यमध्यवर्तिनी चतुरङ्गुलखाता भूमिः । तयोर्मध्ये यदि क्षुतादिनिमित्तमाचमनं कुर्यात् , तदा श्रुत्युक्तं नैरन्तर्यं विरूध्येत । तस्माद्वेष्टनस्मृतिवदाचमनस्मृतिर्न प्रमाणमिति प्रप्ते - ब्रूमः- वेदवेद्यादिश्रुत्युक्तपदार्थवदाचमनादयः स्मृत्युक्ता अनुष्ठेयपदार्थाः । क्रमस्तु पदार्थनिष्ठो धर्मः । स च पदार्थानुपजीवति । तत उपजीव्यविरोधात्क्रम एव बाध्यते । नतु क्रमेणाऽचमनस्य बाधो ऽस्ति । तस्मादियं स्मृतिः प्रमाणम् । अस्मिन्नेव वार्तिककारः प्रकारान्तरेण विचारद्वयं चकार

------------------ 'kṣuta ācāmet ' iti vihitaṃ puruṣārthamācamanam | yadā tu kratumadhye kṣutādi nimittaṃ prapnoti tadā naimittikamācamanaṃ kratvaṅgatvena smṛtyā vidhīyate | ' ācāntena kartavyam ' iti | seyaṃ smṛtirna pramāṇam | kutaḥ | virūddhatvāt | 'vedaṃ kṛtvā vediṃ karoti ' iti śrutau pūrvakālavācinā tvāpratyayena kramaḥ pratīyate | vedo nāma darbhamayaṃ saṃmārjanasādhanam | vedirāhavanīyagārhapatyamadhyavartinī caturaṅgulakhātā bhūmiḥ | tayormadhye yadi kṣutādinimittamācamanaṃ kuryāt , tadā śrutyuktaṃ nairantaryaṃ virūdhyeta | tasmādveṣṭanasmṛtivadācamanasmṛtirna pramāṇamiti prapte - brūmaḥ- vedavedyādiśrutyuktapadārthavadācamanādayaḥ smṛtyuktā anuṣṭheyapadārthāḥ | kramastu padārthaniṣṭho dharmaḥ | sa ca padārthānupajīvati | tata upajīvyavirodhātkrama eva bādhyate | natu krameṇā'camanasya bādho 'sti | tasmādiyaṃ smṛtiḥ pramāṇam | asminneva vārtikakāraḥ prakārāntareṇa vicāradvayaṃ cakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽउरु प्रथस्वऽ इत्ययं कश्चिन्मन्त्रः । तस्यायमर्थः - भोः पुरोडाश, स्वमुरुविपुलता यथा भवति तथा प्रसर ऽ इति । एवमादयो मन्त्रा यागप्रयोगेपूच्चार्यमाणा अदृष्टमेव जनयन्ति । नत्वर्थप्रकाशनाय तदुच्चारणम् । पुरोडाशप्रथन लक्षणस्यार्थस्य व्राह्मणवाक्येनापि भासनात् थ ऽउरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयतिऽ इति हि ब्राह्मणवाक्यम् ,[इति चेत्ट । नैतद्युक्तम् । अर्थप्रत्यायनस्य दृष्टप्रयोजनस्कय संभवे सति केवलादृष्टस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । तस्माद्दृष्टमर्थानुस्मपणमेव यागप्रयोगे मन्त्रोच्चारणस्य प्रयोजनम् । ब्राह्मणवाक्येनाप्यर्थानुस्मरणसंभवे ऽमन्त्रेणैवानुस्मपणीयम् ऽ इति यो नियमः, तस्य दृष्टासंभवाददृष्टं प्रयोजनमस्तु

------------------ 'uru prathasva' ityayaṃ kaścinmantraḥ | tasyāyamarthaḥ - bhoḥ puroḍāśa, svamuruvipulatā yathā bhavati tathā prasara ' iti | evamādayo mantrā yāgaprayogepūccāryamāṇā adṛṣṭameva janayanti | natvarthaprakāśanāya taduccāraṇam | puroḍāśaprathana lakṣaṇasyārthasya vrāhmaṇavākyenāpi bhāsanāt tha 'uru prathasveti puroḍāśaṃ prathayati' iti hi brāhmaṇavākyam ,[iti cetṭa | naitadyuktam | arthapratyāyanasya dṛṣṭaprayojanaskaya saṃbhave sati kevalādṛṣṭasya kalpayitumaśakyatvāt | tasmāddṛṣṭamarthānusmapaṇameva yāgaprayoge mantroccāraṇasya prayojanam | brāhmaṇavākyenāpyarthānusmaraṇasaṃbhave 'mantreṇaivānusmapaṇīyam ' iti yo niyamaḥ, tasya dṛṣṭāsaṃbhavādadṛṣṭaṃ prayojanamastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन रक्षेत् ऽ इति श्रुतावहिंसादिर्धर्मत्वेनोक्तः । स एव धर्मः शाक्येनाप्युक्तः । तस्माच्छाक्यस्मृतिर्धर्मे प्रमाणमिति चेत् । न । स्वरूपेण धर्मस्यापि गोक्षीरन्यायेन शाक्यसंबन्धे सत्यधर्मत्वप्रसङ्गात् । तदीयग्रन्थेनाहिंसादिर्नावगन्तव्यः । तस्मान्न सा स्मुतिर्धर्मे प्रमाणम्

------------------ 'brahmacaryamahiṃsāṃ cāparigrahaṃ ca satyaṃ ca yatnena rakṣet ' iti śrutāvahiṃsādirdharmatvenoktaḥ | sa eva dharmaḥ śākyenāpyuktaḥ | tasmācchākyasmṛtirdharme pramāṇamiti cet | na | svarūpeṇa dharmasyāpi gokṣīranyāyena śākyasaṃbandhe satyadharmatvaprasaṅgāt | tadīyagranthenāhiṃsādirnāvagantavyaḥ | tasmānna sā smutirdharme pramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अस्य मन्त्रस्य लिङ्गेन विनियोगे ब्राह्मणवाक्यमविवक्षितार्थे स्यात् । वाक्येन विनियोग मन्त्रलिङ्गं न विवक्ष्येत । इत्युभयोर्विरोधादप्रामाण्यं चोदनाया इति पूर्वेः पक्षः । नायं विरोधः, प्रबलेन हि लिङ्गेन विनियोगसिद्धौ वाक्यस्यानुवादकत्वादिति - राद्धान्तः

------------------ asya mantrasya liṅgena viniyoge brāhmaṇavākyamavivakṣitārthe syāt | vākyena viniyoga mantraliṅgaṃ na vivakṣyeta | ityubhayorvirodhādaprāmāṇyaṃ codanāyā iti pūrveḥ pakṣaḥ | nāyaṃ virodhaḥ, prabalena hi liṅgena viniyogasiddhau vākyasyānuvādakatvāditi - rāddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽयवमयश्र्चरुर्भवति ऽ ऽवाराही उपानहावुपमुञ्चते ऽ इति श्रूयते । तत्र यव शब्दमार्या दीर्घशूकेषु प्रयुञ्जते वराहशब्दं च सूकरे । म्लेच्छास्तु यवशब्दं प्रियङ्गुषु , वराहशब्दं च कृष्णशकुनौ । तथा सति लोकव्यवहारेण निश्र्चेतव्येषु शब्दार्थेष्वार्यम्लेच्छप्रसिद्ध्योः समानबलत्वादुभयविधा अष्यर्था विकल्पेन स्वीकार्या इति प्रप्ते - ब्रूमः- शास्त्रीयधर्मावबोधे शास्त्रप्रसिद्धिर्बलीयसी । प्रत्यासन्नत्वादविच्छिन्नपारम्पर्यागतत्वाच्च । शास्त्रे यवविध्यर्थवाद एवं श्रूयते - ऽ यत्रान्या ओषधयो म्लायन्ते, अथैते मोदमाना इवोतिष्ठन्ति ऽ इति । इतरौषधिविनाशकाले ऽभिवृद्धिर्घशूकेषु दृश्यते, न तु प्रियङ्गुषु । तेषामितरौषधिपरिपाकात्पूर्वे पच्यमानत्वात् । वाराहोपानद्विध्यर्थवादश्र्चैवं भवति - ऽ वराहं गावो ऽनुधावन्ति ऽ इति । गवामनुधावनं शूकरे संभवति न तु कृष्णशकुनौ । तस्माद्दीर्घशूक्दिर्यवादिशब्दार्थः । अत्र वार्तिककारः पीलुशब्दमुदाजहार । तं च म्लेच्छा हस्तिनि प्रयुञ्जते, आर्यास्तु वृक्षे । तत्राविप्लुतव्यवहारस्यार्ऽऽयेषु संभवाद्वृक्ष एव पीलुशब्दार्थः

------------------ 'yavamayaśrcarurbhavati ' 'vārāhī upānahāvupamuñcate ' iti śrūyate | tatra yava śabdamāryā dīrghaśūkeṣu prayuñjate varāhaśabdaṃ ca sūkare | mlecchāstu yavaśabdaṃ priyaṅguṣu , varāhaśabdaṃ ca kṛṣṇaśakunau | tathā sati lokavyavahāreṇa niśrcetavyeṣu śabdārtheṣvāryamlecchaprasiddhyoḥ samānabalatvādubhayavidhā aṣyarthā vikalpena svīkāryā iti prapte - brūmaḥ- śāstrīyadharmāvabodhe śāstraprasiddhirbalīyasī | pratyāsannatvādavicchinnapāramparyāgatatvācca | śāstre yavavidhyarthavāda evaṃ śrūyate - ' yatrānyā oṣadhayo mlāyante, athaite modamānā ivotiṣṭhanti ' iti | itarauṣadhivināśakāle 'bhivṛddhirghaśūkeṣu dṛśyate, na tu priyaṅguṣu | teṣāmitarauṣadhiparipākātpūrve pacyamānatvāt | vārāhopānadvidhyarthavādaśrcaivaṃ bhavati - ' varāhaṃ gāvo 'nudhāvanti ' iti | gavāmanudhāvanaṃ śūkare saṃbhavati na tu kṛṣṇaśakunau | tasmāddīrghaśūkdiryavādiśabdārthaḥ | atra vārtikakāraḥ pīluśabdamudājahāra | taṃ ca mlecchā hastini prayuñjate, āryāstu vṛkṣe | tatrāviplutavyavahārasyār''yeṣu saṃbhavādvṛkṣa eva pīluśabdārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ स्पष्टो ऽर्थः

------------------ spaṣṭo 'rthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ केषुचिद्दक्षिणदेशेषु मातुलस्य दुहितरं शिष्टाः परिणयन्ति । सो ऽयमायारः प्रमाणं, शिष्टाचारत्वात् , होलाकाद्याचारवत् , इति चेत् । न । स्मृतिविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वात् । तथा च स्मृतिः- "मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्" ॥ इति । न च स्मृत्याचारयोर्मूलवैदानुमापकसाम्यात्समबलत्वमिति शङ्कनीयम् । होलाकादिसदाचारस्य मन्वादिस्मृतिवद्वेदानुमापकत्वायोगात् । नहीदानीन्तनाः शिष्टा मन्वादिवद्देशकालविप्रकृष्टं वेदं दिव्यज्ञानेन साक्षात्कर्तु शक्नुवन्ति । येन शिष्टचारो मूलवेदमनुमापयेत् । शक्नोति च यः कोपि शिष्टो यत्र क्वापि देशविशेषे कालविशेषे च यं कञ्चनापि होलाकाद्याचरस्य मूलभूतं स्मृतिग्रन्थमवलोकयितुम् । तस्माच्छिष्टाचारेण स्मृतिरेवानुमातुं शक्यते, नतु श्रुतिः । अनुमिता च स्मृतिर्विरूद्धया प्रत्यक्षया स्मृत्या बाध्यते । अत एवाऽहुः- "आचारात्तु स्मृतिं ज्ञात्वा स्मृतिश्र्च श्रुतिकल्पमम् । तेन द्वयन्तरितं तेषां प्रामाण्यं विप्रकष्यते" ॥ इति । तस्मादीदृशस्याऽचारस्याप्रामाण्यमभ्युपेयम्

------------------ keṣuciddakṣiṇadeśeṣu mātulasya duhitaraṃ śiṣṭāḥ pariṇayanti | so 'yamāyāraḥ pramāṇaṃ, śiṣṭācāratvāt , holākādyācāravat , iti cet | na | smṛtiviruddhatvena kālātyayāpadiṣṭatvāt | tathā ca smṛtiḥ- "mātulasya sutāmūḍhvā mātṛgotrāṃ tathaiva ca | samānapravarāṃ caiva tyaktvā cāndrāyaṇaṃ caret" || iti | na ca smṛtyācārayormūlavaidānumāpakasāmyātsamabalatvamiti śaṅkanīyam | holākādisadācārasya manvādismṛtivadvedānumāpakatvāyogāt | nahīdānīntanāḥ śiṣṭā manvādivaddeśakālaviprakṛṣṭaṃ vedaṃ divyajñānena sākṣātkartu śaknuvanti | yena śiṣṭacāro mūlavedamanumāpayet | śaknoti ca yaḥ kopi śiṣṭo yatra kvāpi deśaviśeṣe kālaviśeṣe ca yaṃ kañcanāpi holākādyācarasya mūlabhūtaṃ smṛtigranthamavalokayitum | tasmācchiṣṭācāreṇa smṛtirevānumātuṃ śakyate, natu śrutiḥ | anumitā ca smṛtirvirūddhayā pratyakṣayā smṛtyā bādhyate | ata evā'huḥ- "ācārāttu smṛtiṃ jñātvā smṛtiśrca śrutikalpamam | tena dvayantaritaṃ teṣāṃ prāmāṇyaṃ viprakaṣyate" || iti | tasmādīdṛśasyā'cārasyāprāmāṇyamabhyupeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽत्रिवृद्वहिष्पवमानम्ऽ इति श्रुतौ विवृच्छब्दस्य त्रैगुण्यं लोकसिद्धोर्ऽथः । वाक्यशेषादृक्त्रयात्मकेषु त्रिषु सूक्तेष्ववस्थितानां बहिष्पवमानात्मकस्तोत्रनिष्पादनक्षमाणाम् ऽ उपास्मै गायता नरः ऽ -- इत्यादीनामृचां नवकमर्थः । तत्र धर्मनिणये वेदस्य प्रबलत्वे ऽपि पदपदार्थनिर्णये लोकवेदयोः समानबलत्वादुभावप्यर्थौ विकल्पेव ग्रहीतव्याविति चेत् । मैवम् । लौकिकार्थस्वीकारपक्षे विधिवाक्येर्ऽथस्त्रैगुण्यम्, अर्थवादवाक्ये स्तोत्रियाणामृचां नवकम् , इत्येवं विध्यर्थवादयोर्वैयधिकरण्यादेकवाक्यत्वं न स्यात् । अत एकवाक्यत्वाय स्तोत्रियाणां नवकमित्येव विधिवाक्ये नियतोर्ऽथः

------------------ 'trivṛdvahiṣpavamānam' iti śrutau vivṛcchabdasya traiguṇyaṃ lokasiddhor'thaḥ | vākyaśeṣādṛktrayātmakeṣu triṣu sūkteṣvavasthitānāṃ bahiṣpavamānātmakastotraniṣpādanakṣamāṇām ' upāsmai gāyatā naraḥ ' -- ityādīnāmṛcāṃ navakamarthaḥ | tatra dharmaniṇaye vedasya prabalatve 'pi padapadārthanirṇaye lokavedayoḥ samānabalatvādubhāvapyarthau vikalpeva grahītavyāviti cet | maivam | laukikārthasvīkārapakṣe vidhivākyer'thastraiguṇyam, arthavādavākye stotriyāṇāmṛcāṃ navakam , ityevaṃ vidhyarthavādayorvaiyadhikaraṇyādekavākyatvaṃ na syāt | ata ekavākyatvāya stotriyāṇāṃ navakamityeva vidhivākye niyator'thaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ आर्याः पिकादिशब्दं न क्वाप्यर्थे प्रयुञ्जते, म्लेच्छाश्र्च न प्रमाणभूताः । तस्मान्निगमनिरूक्तव्याकरणैः पिकनेमादिशब्दानामर्थः कल्पनीय इति चेत् । मैवम् । आर्यप्रसिद्धिविरोधस्यादृष्टत्वेनेदृशे विशय म्लेच्छप्रसिद्धेरप्यादरणीयत्वात् । कल्प्यमानादब्यवस्थितादर्थाद्वरे म्लेच्छरूढिः । यत्रेदृश्या अपि रूढेरभावस्तत्र निरूक्तादयश्र्चरितार्थाः । तस्मादनार्य प्रसिद्ध्या पिकः कोकिलः, नेमशब्दोर्ऽधवाची , तामरसशब्दः पद्मवाची, इत्येवं द्रष्टव्यम्

------------------ āryāḥ pikādiśabdaṃ na kvāpyarthe prayuñjate, mlecchāśrca na pramāṇabhūtāḥ | tasmānnigamanirūktavyākaraṇaiḥ pikanemādiśabdānāmarthaḥ kalpanīya iti cet | maivam | āryaprasiddhivirodhasyādṛṣṭatvenedṛśe viśaya mlecchaprasiddherapyādaraṇīyatvāt | kalpyamānādabyavasthitādarthādvare mleccharūḍhiḥ | yatredṛśyā api rūḍherabhāvastatra nirūktādayaśrcaritārthāḥ | tasmādanārya prasiddhyā pikaḥ kokilaḥ, nemaśabdor'dhavācī , tāmarasaśabdaḥ padmavācī, ityevaṃ draṣṭavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ स्पष्टो ऽर्थः

------------------ spaṣṭo 'rthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ बौधायनापस्तम्बा श्र्वलायनकात्यायनादिनामाङ्किताः कल्पर्सूत्रग्रन्थाः, निगमनिरुक्तादिषडङ्गग्रन्थाः, मन्वादिस्मृतयश्र्चाषौरुषेयाः, धर्मबुद्धिजनकत्वात्, वेदवत् । न च मूलप्रमाणसापेक्षत्वेन वेदवैषम्यमिति शङ्कनीयम् । उत्पन्नाया बुद्धेः स्वतः- प्रामाण्याङ्गीकारेण निरपेक्षत्वात् । मैवम् । उक्तानुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वात् । बौधायनसूत्रम् , आपस्तम्बसूत्रम्, इत्येवं पुरुषनाम्ना ते ग्रन्था उच्यन्ते । न च काठकादिसमाख्यवत्प्रवचननिमित्तत्वं युक्तम् । तद्ग्रन्थनिर्माणकाले तदानीन्तनैः कैश्र्चिदुपलब्धत्वात् । तच्चाविच्छिन्नपारम्पर्येणानुवर्तते । ततः कालिदासादिग्रन्थवत्पौरुषेयाः । तथापि वेदमूलत्वात्प्रमाणम्

------------------ baudhāyanāpastambā śrvalāyanakātyāyanādināmāṅkitāḥ kalparsūtragranthāḥ, nigamaniruktādiṣaḍaṅgagranthāḥ, manvādismṛtayaśrcāṣauruṣeyāḥ, dharmabuddhijanakatvāt, vedavat | na ca mūlapramāṇasāpekṣatvena vedavaiṣamyamiti śaṅkanīyam | utpannāyā buddheḥ svataḥ- prāmāṇyāṅgīkāreṇa nirapekṣatvāt | maivam | uktānumānasya kālātyayāpadiṣṭatvāt | baudhāyanasūtram , āpastambasūtram, ityevaṃ puruṣanāmnā te granthā ucyante | na ca kāṭhakādisamākhyavatpravacananimittatvaṃ yuktam | tadgranthanirmāṇakāle tadānīntanaiḥ kaiśrcidupalabdhatvāt | taccāvicchinnapāramparyeṇānuvartate | tataḥ kālidāsādigranthavatpauruṣeyāḥ | tathāpi vedamūlatvātpramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सर्वतिथौ दर्शयागकर्तव्यतां कल्पसूत्रकार आह -"सर्वासु तिथिष्वमावास्या कर्तव्या"इति । श्रुतिस्त्वमावास्यायामेव तिथौ कर्तव्यतां ब्रूते । ततः कल्पसूत्ररूपेंण वेदेन विरुद्धत्वादियं श्रुतिर्न मानमिति चेत् । मैवम् । कल्पस्य वेदत्वं नाद्यापि सिद्धम् । किन्तु यत्नेन साध्यम् । न च तत्साधयितुं शक्यम् । पौरुषेयत्वस्य समाख्यया तत्कर्तुरुपलम्भेन च साधितत्वात् । अतः कल्पसूत्रस्य दुर्बलतया न श्रुतेरप्रामाण्यम्

------------------ sarvatithau darśayāgakartavyatāṃ kalpasūtrakāra āha -"sarvāsu tithiṣvamāvāsyā kartavyā"iti | śrutistvamāvāsyāyāmeva tithau kartavyatāṃ brūte | tataḥ kalpasūtrarūpeṃṇa vedena viruddhatvādiyaṃ śrutirna mānamiti cet | maivam | kalpasya vedatvaṃ nādyāpi siddham | kintu yatnena sādhyam | na ca tatsādhayituṃ śakyam | pauruṣeyatvasya samākhyayā tatkarturupalambhena ca sādhitatvāt | ataḥ kalpasūtrasya durbalatayā na śruteraprāmāṇyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ होलाकादिशिष्टाचाराणां हारीतादिस्मृतिविशेषाणां चानुष्ठातृपुरुषभेदेन व्यवस्थितं प्रामाण्यम् । कुतः । देशविशेषे तेषां दृष्टत्वात् । होलाकादयः प्राच्यैरेव क्रियन्ते । वसन्तोत्सवो होलाका । आह्नीनैबुकादयो दाक्षिणात्यै स्वस्वकुलागतं करञ्जार्कादिस्थावरदेवतापूजादिकमाह्नीनैबुकशब्देनोच्यते । उद्वृषभयज्ञादय उदीच्यैः । ज्येष्ठमासस्य पौर्णमास्यां बलीवर्दानभ्यर्च्य धावयन्ति सो ऽयमुद्वृषभयज्ञः । एवं हारीतादिस्मृतिः काचित्क्वचिद्देशविशेषे दृश्यते । तस्माद्व्यवस्थितं प्रामाण्यमिति चेत् । मैवम् । तन्मूलत्वेनानुमितस्य वेदस्य सर्वसाधारणत्वेन तेषामपि सर्वसाधारणत्वात्

------------------ holākādiśiṣṭācārāṇāṃ hārītādismṛtiviśeṣāṇāṃ cānuṣṭhātṛpuruṣabhedena vyavasthitaṃ prāmāṇyam | kutaḥ | deśaviśeṣe teṣāṃ dṛṣṭatvāt | holākādayaḥ prācyaireva kriyante | vasantotsavo holākā | āhnīnaibukādayo dākṣiṇātyai svasvakulāgataṃ karañjārkādisthāvaradevatāpūjādikamāhnīnaibukaśabdenocyate | udvṛṣabhayajñādaya udīcyaiḥ | jyeṣṭhamāsasya paurṇamāsyāṃ balīvardānabhyarcya dhāvayanti so 'yamudvṛṣabhayajñaḥ | evaṃ hārītādismṛtiḥ kācitkvaciddeśaviśeṣe dṛśyate | tasmādvyavasthitaṃ prāmāṇyamiti cet | maivam | tanmūlatvenānumitasya vedasya sarvasādhāraṇatvena teṣāmapi sarvasādhāraṇatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ प्राच्यादिभिर्व्यवस्थया होलाकादिष्वनुष्ठीयमानेषु तन्मूलश्रुतिरपि प्राच्यादिपदयुक्तैवानुमातव्या । तत्र प्राच्यादिपदस्यार्थो न बुध्यते । ये पुरुषाः कञ्चित्कालं प्राच्यां निवसन्ति , त एव कालान्तरे प्रतीच्यां निवसन्त उपलभ्यन्ते । तत्र श्रौतप्राच्यादिपदस्यार्थाबोधादप्रमाणं श्रुतिरिति चेत् । मैवम् । अनुष्ठानसामान्यस्य मूलश्रुतिकल्पकत्वात् । अतः प्राच्यादिपदराहित्ये सत्यर्थबोधादनुमिता श्रुतिः प्रमाणम्

------------------ prācyādibhirvyavasthayā holākādiṣvanuṣṭhīyamāneṣu tanmūlaśrutirapi prācyādipadayuktaivānumātavyā | tatra prācyādipadasyārtho na budhyate | ye puruṣāḥ kañcitkālaṃ prācyāṃ nivasanti , ta eva kālāntare pratīcyāṃ nivasanta upalabhyante | tatra śrautaprācyādipadasyārthābodhādapramāṇaṃ śrutiriti cet | maivam | anuṣṭhānasāmānyasya mūlaśrutikalpakatvāt | ataḥ prācyādipadarāhitye satyarthabodhādanumitā śrutiḥ pramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ व्याकरणाभिज्ञैः सास्नादिमद्वस्तुनि ऽगौः ऽ इत्येष शब्दः प्रयुज्यते । तदनभिज्ञैस्तु स्वस्वदेशीयभाषामनुसृत्य गावी, गोणी, गोपोतलिका, इत्येवमादयः शब्दः प्रयुज्यन्ते । तत्र - ऽईदृष एव शब्दः साधुः, नेदृशः ऽ -- इत्यस्मिन्नर्थे नियामकं नास्ति । तथा योगे ऽपि तन्नास्ति - ऽ ईदृश एव शब्दः प्रयोक्तव्यः , नेदृशः ऽ इति न तावद्वृद्धव्यवहारो नियामकः । तस्य सर्वेषु शब्देषु समानत्वात् । नापि व्याकरणस्मृतिर्नियामिका । तस्या निर्मूलत्वेनाप्रमाणत्वात् । न ह्यभियुक्तप्रयोगस्तन्मूलम । अन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गात् । व्याकरणस्मृतेः प्रामाण्यसिद्धौ तदनुसारेण प्रयोक्तॄणाममियुक्तत्वसिद्धिः । तत्सिद्धौ तत्प्रयोगमूलतया व्याकरणस्य प्रामाण्यम् । तस्मान्नास्ति साधुत्वप्रयोगयोर्नियमः , इति प्राप्ते -- ब्रूमः- ऽ साधूनेव प्रयुञ्जति, न त्वपभ्रंशान् ऽ इत्यस्ति नियमः । उभयत्र क्रमेण दोषगुणवादिनोर्वेदवाक्ययोः श्रवणात् । "एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति"इति गुणवाक्यम् । "तस्माद्ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै ऽ नापभाषितवै , म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः"इति दोषवाक्यम् । यथा प्रयोगे नियमस्तथा साधुत्वे ऽपि नियमो द्रष्टव्यः - ऽगवाद्या एव साधवः, न तु गाव्यादयः ऽ इति । अस्मिन्नर्थे व्याकरणस्य नियामकत्वात् । न च निर्मूलत्वम् , पूर्वपूर्वव्याकरणस्य तन्मूलत्वात् । एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् - ऽ तत्र यूपाधिकरणवद्व्याकरणपरम्परानादित्वादनुपालम्भः ऽ इति व्याकरण प्रामाण्यं वेदेनैव साक्षादुपन्यस्तम् । तथाऽचार्थवणिका आमनन्ति -"द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च । तत्रापरा - ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषम"इति । तैत्तिरीयकब्राह्मणे ऽपि व्याकरणस्योपादेयता श्रूयते - ऽवाग्वै पराच्यव्याकृतावदत् । ते देवा इन्द्रमब्रुवन् - ऽइमां नो वाचं व्याकुरु, इति तामिन्द्रो मध्यतो ऽपक्रम्य व्याकरोत् । तस्मादियं व्याकृता वागुद्यते ऽ इति । व्याकर्तारश्र्च पाणिनिकात्यायनपतञ्जलयो मन्वादिसमानाः । तस्मात्साधूनामेव प्रयोगे गवादीनामेव साधुत्वे व्याकरणस्मृतिः प्रमाणम्

------------------ vyākaraṇābhijñaiḥ sāsnādimadvastuni 'gauḥ ' ityeṣa śabdaḥ prayujyate | tadanabhijñaistu svasvadeśīyabhāṣāmanusṛtya gāvī, goṇī, gopotalikā, ityevamādayaḥ śabdaḥ prayujyante | tatra - 'īdṛṣa eva śabdaḥ sādhuḥ, nedṛśaḥ ' -- ityasminnarthe niyāmakaṃ nāsti | tathā yoge 'pi tannāsti - ' īdṛśa eva śabdaḥ prayoktavyaḥ , nedṛśaḥ ' iti na tāvadvṛddhavyavahāro niyāmakaḥ | tasya sarveṣu śabdeṣu samānatvāt | nāpi vyākaraṇasmṛtirniyāmikā | tasyā nirmūlatvenāpramāṇatvāt | na hyabhiyuktaprayogastanmūlama | anyonyāśrayatvaprasaṅgāt | vyākaraṇasmṛteḥ prāmāṇyasiddhau tadanusāreṇa prayoktṝṇāmamiyuktatvasiddhiḥ | tatsiddhau tatprayogamūlatayā vyākaraṇasya prāmāṇyam | tasmānnāsti sādhutvaprayogayorniyamaḥ , iti prāpte -- brūmaḥ- ' sādhūneva prayuñjati, na tvapabhraṃśān ' ityasti niyamaḥ | ubhayatra krameṇa doṣaguṇavādinorvedavākyayoḥ śravaṇāt | "ekaḥ śabdaḥ samyagjñātaḥ suprayuktaḥ svarge loke kāmadhugbhavati"iti guṇavākyam | "tasmādbrāhmaṇena na mlecchitavai ' nāpabhāṣitavai , mleccho ha vā eṣa yadapaśabdaḥ"iti doṣavākyam | yathā prayoge niyamastathā sādhutve 'pi niyamo draṣṭavyaḥ - 'gavādyā eva sādhavaḥ, na tu gāvyādayaḥ ' iti | asminnarthe vyākaraṇasya niyāmakatvāt | na ca nirmūlatvam , pūrvapūrvavyākaraṇasya tanmūlatvāt | etadevābhipretyoktam - ' tatra yūpādhikaraṇavadvyākaraṇaparamparānāditvādanupālambhaḥ ' iti vyākaraṇa prāmāṇyaṃ vedenaiva sākṣādupanyastam | tathā'cārthavaṇikā āmananti -"dve vidye veditavye iti ha sma yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca | tatrāparā - ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvavedaḥ śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyotiṣama"iti | taittirīyakabrāhmaṇe 'pi vyākaraṇasyopādeyatā śrūyate - 'vāgvai parācyavyākṛtāvadat | te devā indramabruvan - 'imāṃ no vācaṃ vyākuru, iti tāmindro madhyato 'pakramya vyākarot | tasmādiyaṃ vyākṛtā vāgudyate ' iti | vyākartāraśrca pāṇinikātyāyanapatañjalayo manvādisamānāḥ | tasmātsādhūnāmeva prayoge gavādīnāmeva sādhutve vyākaraṇasmṛtiḥ pramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "अश्र्वमालभेत"इत्यत्राकारवकारयोर्मध्यवर्तिनो वर्णस्य दन्त्यत्वे ऽ स्वं धनम् , तद्रहितं दरिद्रमालभेतऽ इत्यर्थो भवति । तालव्यत्वे तुरङ्गमवाचित्वम् । ततः संशयादप्रामाण्यमिति चेत् । न । व्याकरणानुसारेण"अशू व्याप्तौ"इत्यस्माद्धातोरौणादिके वप्रत्यये सति तालव्यत्वनिर्णयात् । तस्मादश्र्वालम्भनशास्त्रं प्रमाणम्

------------------ "aśrvamālabheta"ityatrākāravakārayormadhyavartino varṇasya dantyatve ' svaṃ dhanam , tadrahitaṃ daridramālabheta' ityartho bhavati | tālavyatve turaṅgamavācitvam | tataḥ saṃśayādaprāmāṇyamiti cet | na | vyākaraṇānusāreṇa"aśū vyāptau"ityasmāddhātorauṇādike vapratyaye sati tālavyatvanirṇayāt | tasmādaśrvālambhanaśāstraṃ pramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ वैदिकौ पदपदार्थौ लौकिकाभ्यां पदपदार्थाभ्यामन्यौ । कुतः । रूपभेदात् । पदे तावद्रूपभेदो दृश्यते । आत्मशब्द आकारादित्वेन लोके नियतः । वेदे तु क्वचिदाकाररहितः पठ्यते -"प्रयतं पुरूषं त्मना"इति । ऽब्राह्मणाः ऽ इति लोके । वेदे त्वन्यथा पठ्यते -"ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः"इति । अर्थभेदो ऽपि स्फुटः । उत्ताना वै देवगवा वहन्ति"इति श्रूयते - देवेभ्यो वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थम्"इति । तस्मात् ऽ लोकवेदयोः पदपदार्थावन्यौ ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः- य एव लौकिकाः पदार्थाः, त एव वैदिकाः । तथा हि - वर्णानां तावन्नित्यत्वं प्रथमपादे साधितम् । यथा प्रयोक्तॄणां पुरुषाणां भेदे ऽप्येकैकस्य पुरुषस्य बहुकृत्व उच्चारणभेदे ऽपि ऽ त एवामी वर्णाः ऽ इति प्रत्यभिज्ञानाद्वर्णैक्यम् । तथा ऽ यानि लोके गवादिपदानि , तान्येव वेदे ऽधीयमानानि ऽ इत्यवाधितप्रत्यभिज्ञया पदैकत्वमभ्युपेयम् । ऽ त्मना, देवासः ऽ इत्यादिपदभेदस्तु क्वाचित्कः । नैतावता बहुतरप्रत्यभिज्ञावगतं पदैक्यमपोढुं शक्यम् । अन्यथा ऽसो ऽयं देवदत्तः ऽ इति प्रत्यभिज्ञातं देवदत्तैक्यमपि देशादिभेदमात्रेणापोद्येत । पदैक्ये चार्थैकत्वमवश्यंभावि । अन्यथा वेदे पृथग्व्युत्पत्त्यभावादबोधकत्वं प्रसज्येत । एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् - "लोकावगतसामर्थ्थः शब्दे वेदे ऽपि बोधकः"इति । स्वरुयूपाहवनीयान्दिशब्दानां तदर्थानां चालौकिकत्वे ऽपि प्रसिद्धपदसमभिव्याहाराद्व युप्तत्तिः संभवति । उत्तानवहनादिकं त्वर्थवादः । अस्तु वा तथावहनम् , तथाप्युत्तानादिशाब्दास्तदर्थाश्र्च लोकप्रसिद्धा एव । तस्माद्य एव लौकिकाः पदपदार्थास्त एव वैदिकाः

------------------ vaidikau padapadārthau laukikābhyāṃ padapadārthābhyāmanyau | kutaḥ | rūpabhedāt | pade tāvadrūpabhedo dṛśyate | ātmaśabda ākārāditvena loke niyataḥ | vede tu kvacidākārarahitaḥ paṭhyate -"prayataṃ purūṣaṃ tmanā"iti | 'brāhmaṇāḥ ' iti loke | vede tvanyathā paṭhyate -"brāhmaṇāsaḥ pitaraḥ somyāsaḥ"iti | arthabhedo 'pi sphuṭaḥ | uttānā vai devagavā vahanti"iti śrūyate - devebhyo vanaspate havīṃṣi hiraṇyaparṇa pradivaste artham"iti | tasmāt ' lokavedayoḥ padapadārthāvanyau ' iti prāpte - brūmaḥ- ya eva laukikāḥ padārthāḥ, ta eva vaidikāḥ | tathā hi - varṇānāṃ tāvannityatvaṃ prathamapāde sādhitam | yathā prayoktṝṇāṃ puruṣāṇāṃ bhede 'pyekaikasya puruṣasya bahukṛtva uccāraṇabhede 'pi ' ta evāmī varṇāḥ ' iti pratyabhijñānādvarṇaikyam | tathā ' yāni loke gavādipadāni , tānyeva vede 'dhīyamānāni ' ityavādhitapratyabhijñayā padaikatvamabhyupeyam | ' tmanā, devāsaḥ ' ityādipadabhedastu kvācitkaḥ | naitāvatā bahutarapratyabhijñāvagataṃ padaikyamapoḍhuṃ śakyam | anyathā 'so 'yaṃ devadattaḥ ' iti pratyabhijñātaṃ devadattaikyamapi deśādibhedamātreṇāpodyeta | padaikye cārthaikatvamavaśyaṃbhāvi | anyathā vede pṛthagvyutpattyabhāvādabodhakatvaṃ prasajyeta | etadevābhipretyoktam - "lokāvagatasāmarththaḥ śabde vede 'pi bodhakaḥ"iti | svaruyūpāhavanīyāndiśabdānāṃ tadarthānāṃ cālaukikatve 'pi prasiddhapadasamabhivyāhārādva yuptattiḥ saṃbhavati | uttānavahanādikaṃ tvarthavādaḥ | astu vā tathāvahanam , tathāpyuttānādiśābdāstadarthāśrca lokaprasiddhā eva | tasmādya eva laukikāḥ padapadārthāsta eva vaidikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "व्रीहीनवहन्ति" "पशुमालभेत" "गामानया" "ब्राह्मणो न हन्तव्यः"इत्यादिप्रयोगेषु व्रीह्यादिशब्दानां व्यक्तिरर्थः । कुतः । अवहननादिक्रियाभिर्व्यक्तेरन्वेतुं शक्यत्वात् । नह्याकृतिरवहन्तुमालब्धुमानेतुं वा योग्या । नन्वानन्त्यव्यभिचाराभ्यां न व्यक्तौ व्युत्पत्तिः संभवति । अनन्ता हि व्यक्तयः । अतीतानागतानामनेकदेशवर्तिनां गवामियत्ताया अनवधारणात् । किञ्च शुल्लव्यक्तौ व्युत्पन्नो गोशब्दः कृष्णव्यक्तौ प्रयुज्यमानः स्वार्थे व्यभिचरेत् । तत्र कथं व्युत्पत्तिरिति चेत् । एवं तर्हि व्युत्पत्तिकाले सा व्यक्तिराकृत्योपलक्ष्यतामिति प्राप्ते - ब्रूमः- अन्वयव्यतिरेकाभ्यामाकृतेः शक्तिग्रहणनिमित्तत्वाच्छाब्दार्थत्वं तस्या एवोचितम् । किञ्च गोशब्द उच्चारिते व्यक्तिवादिनः संशयो भवेत् । तस्मादाकृतेरेवाभिधेयत्वम् । यद्याकृताववहननादिक्रिया न पर्यवस्येत्तर्हि व्यक्तिस्तत्रोपलक्षणीया । किञ्च"श्योनर्चित्तं चिन्वीत"इत्यादावाकृतेरेव सादृश्यप्रतियोगितया कार्यान्वयो दृश्यते । तस्मात् - आकृतिः शब्दार्थः

------------------ "vrīhīnavahanti" "paśumālabheta" "gāmānayā" "brāhmaṇo na hantavyaḥ"ityādiprayogeṣu vrīhyādiśabdānāṃ vyaktirarthaḥ | kutaḥ | avahananādikriyābhirvyakteranvetuṃ śakyatvāt | nahyākṛtiravahantumālabdhumānetuṃ vā yogyā | nanvānantyavyabhicārābhyāṃ na vyaktau vyutpattiḥ saṃbhavati | anantā hi vyaktayaḥ | atītānāgatānāmanekadeśavartināṃ gavāmiyattāyā anavadhāraṇāt | kiñca śullavyaktau vyutpanno gośabdaḥ kṛṣṇavyaktau prayujyamānaḥ svārthe vyabhicaret | tatra kathaṃ vyutpattiriti cet | evaṃ tarhi vyutpattikāle sā vyaktirākṛtyopalakṣyatāmiti prāpte - brūmaḥ- anvayavyatirekābhyāmākṛteḥ śaktigrahaṇanimittatvācchābdārthatvaṃ tasyā evocitam | kiñca gośabda uccārite vyaktivādinaḥ saṃśayo bhavet | tasmādākṛterevābhidheyatvam | yadyākṛtāvavahananādikriyā na paryavasyettarhi vyaktistatropalakṣaṇīyā | kiñca"śyonarcittaṃ cinvīta"ityādāvākṛtereva sādṛśyapratiyogitayā kāryānvayo dṛśyate | tasmāt - ākṛtiḥ śabdārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ स्पष्टो ऽर्थः

------------------ spaṣṭo 'rthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "उद्भिदा यदेत" "बलभिदा यजेत" "विश्वजिता यजेत"इत्येवं समाम्नायते । तत्रोद्भिदादिपदं न धर्मे प्रमाणम् । कुतः । प्रमाणत्वनोभिमतेषु त्रिषु वेदवेभागेष्वनन्तर्भावात् । तथा हि - विधिः साक्षात्प्रमाणम् । अर्थवादमन्त्रौ तु विध्यन्वयेन । तत्र न तावदुद्भिदादिपदं विधावन्तर्भवति । विध्यर्थरूपाया भावनाया अंशेषु भाव्यकरणेतिकर्तव्यतारूपेषु कस्याप्यवाचकत्वात् । नाप्यर्थवादत्वम् । स्तुतिबुद्धेरभावात् । नापि मन्त्रत्वम् । उत्तमपुरुषादीनां मन्त्रलिङ्गानामभावात् । तथा चोक्तम् - "उत्तमामन्त्रणास्यन्तत्वान्तरूपाद्यभावतः । मन्त्रप्रसिद्ध्यभावाच्च मन्त्रतैषां न युज्यते" ॥ इति । "अग्नये जुष्टं निर्वपामि"इत्युत्तमपुरुषः । "अग्ने यशस्विन्यशसे समर्पय"इत्यामन्त्रणम् । "उर्वी चासि, वस्वी चासि"इत्यस्यन्तरूपम् । "इषे त्वा, ऊर्जे त्वा"इति त्वान्तरूपम् । आदिशब्देव - आशीर्देवताप्रतिपादनादयः । एवमाद्यनन्तर्भावादमानमिति चेत् । न । विध्यंशे करणे ऽन्तर्भावात् । यद्यपि लिङ्प्रत्ययेन समानपदोपात्तो यजिधात्वर्थः करणम् तथापि तस्य यजेर्नामत्वेनोद्भिदादिपदमन्वेति । तस्मात्प्रमाणम्

------------------ "udbhidā yadeta" "balabhidā yajeta" "viśvajitā yajeta"ityevaṃ samāmnāyate | tatrodbhidādipadaṃ na dharme pramāṇam | kutaḥ | pramāṇatvanobhimateṣu triṣu vedavebhāgeṣvanantarbhāvāt | tathā hi - vidhiḥ sākṣātpramāṇam | arthavādamantrau tu vidhyanvayena | tatra na tāvadudbhidādipadaṃ vidhāvantarbhavati | vidhyartharūpāyā bhāvanāyā aṃśeṣu bhāvyakaraṇetikartavyatārūpeṣu kasyāpyavācakatvāt | nāpyarthavādatvam | stutibuddherabhāvāt | nāpi mantratvam | uttamapuruṣādīnāṃ mantraliṅgānāmabhāvāt | tathā coktam - "uttamāmantraṇāsyantatvāntarūpādyabhāvataḥ | mantraprasiddhyabhāvācca mantrataiṣāṃ na yujyate" || iti | "agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi"ityuttamapuruṣaḥ | "agne yaśasvinyaśase samarpaya"ityāmantraṇam | "urvī cāsi, vasvī cāsi"ityasyantarūpam | "iṣe tvā, ūrje tvā"iti tvāntarūpam | ādiśabdeva - āśīrdevatāpratipādanādayaḥ | evamādyanantarbhāvādamānamiti cet | na | vidhyaṃśe karaṇe 'ntarbhāvāt | yadyapi liṅpratyayena samānapadopātto yajidhātvarthaḥ karaṇam tathāpi tasya yajernāmatvenodbhidādipadamanveti | tasmātpramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"उद्भिदा यजेत पशुकामः"इत्यत्र तृतीयान्तेनोद्भित्पदेन योर्ऽथो विवक्षितः सो ऽयं यागे कश्चिद्गुणः स्यात् । "दघ्नाजुहोति"इत्यनेन गुणविधिना समानत्वात् । अथोच्येत - ऽ दधिशब्दार्थो लोकप्रसिद्धः, उद्भिच्छब्दार्थस्त्वप्रसिद्धः ऽ इति । तन्न । रूढ्यभावे ऽप्यवयवार्थनिरुक्त्या तत्प्रसिद्धेः । ऽ उद्भिद्यते भूमिरनेन ऽ इति व्युत्पत्त्या खनित्रवाच्यसौ शब्दः । न चात्र पशुफलकः कश्चिद्यागो विधीयत इति वाच्यम् । पशूनां गुणफलत्वात् । यथा"गोदोहनेन पशुकामस्य"इत्यत्र पशवो गोदोहनगुणस्य फलम् । तथेह खनित्रगुणस्य फलमस्तु । यदि"चमसेनापः प्रणयेत्"इति विहितं प्रकृतमपां प्रणयनमाश्रित्य गोदोहनं विधीयते, तर्ह्यत्रापि"ज्योतिष्टोमेन यजेत ऽ इति विहितं प्रकृतं ज्योतिष्टोममाश्रित्य खनित्रं विधीयताम् । तस्माद्गुणविधिरिति प्राप्ते , ---- ब्रूमः- "पशुकामो यजेत"इत्यस्य पदद्वयस्यायमर्थः-- ऽ पशुरुपं फलं यागेन कुर्यात् ऽ इति । तत्र ऽकेन यागेनऽ इत्यपेक्षायाम् ऽ उद्भिदा ऽ इति तृतीयान्तं पदं यागनामत्वेनान्वेति । ऽउद्भिद्यते पशुफलमनेन यागेन ऽ इति निरुक्त्या नामत्वमुद्भित्पदस्योपपद्यते । एवमपि गुणविधिनामधेयत्वयोः शब्दनिर्वचनसाम्यान्न निर्णय इति चेत् । मैवम् । सामानाधिकरण्यस्य निर्णायकत्वात् । ऽउद्भिन्नामकेन यागेन फलं कुर्यात् ऽ इत्युक्ते सामानाधिकरण्यं लभ्यते । गुणत्वे तु ऽ खनित्रेण साध्यो यो यागः, तेन ऽ- इत्येवं वैयधिकरण्यं स्यात् । यदि ऽखनित्रवता यागेन ऽ इति सामानाधिकरण्यं योज्येत तदा मत्वर्थलक्षणा प्रसज्येत । तस्मादुद्भिदादिपदं नामधेयम् । ऽ दध्ना जुहोति ऽ ऽ व्रीहिभिर्यजेत ऽ इत्यादिषु द्रव्यविशेषे दध्यादिशब्दानामत्यन्तरूढतया यागनामत्वासंभवादगत्या गुणत्वमाश्रितम् । ऽ सोमेन यजेत ऽ इत्यत्रापि ऽ अप्रसिद्धार्थनामधेयत्वकल्पनातो वरं प्रसिद्धार्थद्वारेण लक्षणाश्रयणम् ऽ इत्यभिप्रेत्य ऽ सोमद्रव्यवता यागेन ऽ इति मत्वर्थलक्षणा स्वीकृता । उद्भिच्छब्दस्य तु लोकप्रसिद्धार्थाभावादुक्तरीत्या नामत्वं युक्तम् । प्रयोजनं तु नाम्नः सर्वत्र व्यवहार एव । न ह्यन्तरेण नामधेयमृत्विग्वरणादिषु ऽ अनेनाहं यक्ष्ये ऽ इत्याख्यानोपायो लघुः कश्चिदस्ति । तस्मात् - उद्भिदादीकं नामधेयम्

"udbhidā yajeta paśukāmaḥ"ityatra tṛtīyāntenodbhitpadena yor'tho vivakṣitaḥ so 'yaṃ yāge kaścidguṇaḥ syāt | "daghnājuhoti"ityanena guṇavidhinā samānatvāt | athocyeta - ' dadhiśabdārtho lokaprasiddhaḥ, udbhicchabdārthastvaprasiddhaḥ ' iti | tanna | rūḍhyabhāve 'pyavayavārthaniruktyā tatprasiddheḥ | ' udbhidyate bhūmiranena ' iti vyutpattyā khanitravācyasau śabdaḥ | na cātra paśuphalakaḥ kaścidyāgo vidhīyata iti vācyam | paśūnāṃ guṇaphalatvāt | yathā"godohanena paśukāmasya"ityatra paśavo godohanaguṇasya phalam | tatheha khanitraguṇasya phalamastu | yadi"camasenāpaḥ praṇayet"iti vihitaṃ prakṛtamapāṃ praṇayanamāśritya godohanaṃ vidhīyate, tarhyatrāpi"jyotiṣṭomena yajeta ' iti vihitaṃ prakṛtaṃ jyotiṣṭomamāśritya khanitraṃ vidhīyatām | tasmādguṇavidhiriti prāpte , ---- brūmaḥ- "paśukāmo yajeta"ityasya padadvayasyāyamarthaḥ-- ' paśurupaṃ phalaṃ yāgena kuryāt ' iti | tatra 'kena yāgena' ityapekṣāyām ' udbhidā ' iti tṛtīyāntaṃ padaṃ yāganāmatvenānveti | 'udbhidyate paśuphalamanena yāgena ' iti niruktyā nāmatvamudbhitpadasyopapadyate | evamapi guṇavidhināmadheyatvayoḥ śabdanirvacanasāmyānna nirṇaya iti cet | maivam | sāmānādhikaraṇyasya nirṇāyakatvāt | 'udbhinnāmakena yāgena phalaṃ kuryāt ' ityukte sāmānādhikaraṇyaṃ labhyate | guṇatve tu ' khanitreṇa sādhyo yo yāgaḥ, tena '- ityevaṃ vaiyadhikaraṇyaṃ syāt | yadi 'khanitravatā yāgena ' iti sāmānādhikaraṇyaṃ yojyeta tadā matvarthalakṣaṇā prasajyeta | tasmādudbhidādipadaṃ nāmadheyam | ' dadhnā juhoti ' ' vrīhibhiryajeta ' ityādiṣu dravyaviśeṣe dadhyādiśabdānāmatyantarūḍhatayā yāganāmatvāsaṃbhavādagatyā guṇatvamāśritam | ' somena yajeta ' ityatrāpi ' aprasiddhārthanāmadheyatvakalpanāto varaṃ prasiddhārthadvāreṇa lakṣaṇāśrayaṇam ' ityabhipretya ' somadravyavatā yāgena ' iti matvarthalakṣaṇā svīkṛtā | udbhicchabdasya tu lokaprasiddhārthābhāvāduktarītyā nāmatvaṃ yuktam | prayojanaṃ tu nāmnaḥ sarvatra vyavahāra eva | na hyantareṇa nāmadheyamṛtvigvaraṇādiṣu ' anenāhaṃ yakṣye ' ityākhyānopāyo laghuḥ kaścidasti | tasmāt - udbhidādīkaṃ nāmadheyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽउद्भिदा यजेत ऽ इत्ययं गुणविधिः । न चास्य कश्चिच्छ्रौत आश्रयो लभ्यते । ततो लौकिको मातृगणयागादिराश्रयत्वेनापेक्षणीयः । तस्मिन्योगे मैवम् । पूर्वोक्तनिरुक्त्या श्रौतयागनामत्वे सति निरपेक्षत्वात्

------------------ 'udbhidā yajeta ' ityayaṃ guṇavidhiḥ | na cāsya kaścicchrauta āśrayo labhyate | tato laukiko mātṛgaṇayāgādirāśrayatvenāpekṣaṇīyaḥ | tasminyoge maivam | pūrvoktaniruktyā śrautayāganāmatve sati nirapekṣatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमर्थः --- ऽ सूक्तत्रयपठितानां नवानामृचां गानान्त्रिभिः पर्यायैः -कर्तव्यम् । तत्र प्रथमे पर्याये - त्रिषु सूक्तेष्वाद्यास्तुस्त्र क्रचः , द्वितीये पर्याये -- मध्यमाः, तृतीये पर्याये चोत्तमाः । तिसृभ्य इति तृतीयार्थे पञ्चमी । हिं करोति गायति ऽ इत्यर्थः । सेयं यथोक्तप्रकारोपेता गीतिस्त्रिवृत्स्तोमस्य विष्टुतिः स्तुतिप्रकारविशेषः । तस्या विष्टुतेरुद्यती नाम, इति । एवं परिवर्तिनी कुलायिनीति द्वे विष्टुती । तयोः परिवर्तिन्येवमाम्नायते -"तिसृभ्यो हिं करोति स पराचीभिः, तिसृभ्यो हिं करोति स पराचीभिः , तिसृभ्यो हिं करोति स पराचीभिः, परिवर्तिनी त्रिवृतो विष्टुतिः"इति । पराचीभिरनुक्रमेणाऽम्नाताभिरित्यर्थः । कुलायिन्येवमाम्नायते --"तिसृभ्यो हिं करोति स पराचीभिस्तिसृभ्यो हिं करोति, या मध्यमा सा प्रथमा, पोत्तमा सा मध्यमा, या प्रथमा सोत्तमा, तिसृभ्यो हिं करोति योत्तमा सा प्रथमा, या प्रथमा, सा मध्यमा या मध्यमा सोत्तमा, कुलायिनी त्रिवृत्तो विष्टुतिः"इति । अत्र प्रथमसूक्ते पाठक्रम एव । द्वितीये मध्यमोत्तमप्रथमाः । तृतीयेतूत्तमप्रथममध्यमा इत्येवं व्यत्ययेन मन्त्रा गातव्याः । तदिदं विष्टुतित्रयं विकल्पितम् । त्रिवृच्छब्दस्येदृशं स्तोमस्वरूपमर्थो, न तु त्रैगुण्यमिति पूर्वपादे निर्णीतम् । उत्तराग्रन्थे बहिष्पवमानसूक्तेभ्यस्त्रिभ्य ऊर्ध्वे चत्वारि सूक्तान्याम्नातानि --"अग्न आ याहि वीतये"इत्याद्यं सूक्तम् । "आ नो मित्रावरुण" --इति द्वितीयम् । "आ याहि सुषुमा हि ते" ---इति तृतीयम् । "इन्द्राग्नी आ गतं सुतम्" ---इति चतुर्थम् । तान्येतानि प्रातः सवने गायत्रसाम्ना गीयमानानि चत्वार्याज्यस्तोत्राणीत्युच्यन्ते । तन्निर्वचनं च श्रूयते --"यदाजिमीयुः, तदाज्यानामाज्यत्वम्"इति । तेष्वाज्यस्तोत्रेषु पञ्चदशनामकः स्तोमो भवति । तस्य स्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते -"पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया, पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स एकया स तिसृभिः"इति । एकं सूक्तं त्रिरावर्तनीयम् । तत्र प्रथमावृत्तौ प्रथमाया ऋचस्त्रिरभ्यासः । द्वितीयावृत्तौ मध्यमायाः । तृतीयावृत्तावृत्तमायाः । सो ऽयं पञ्चदशस्तोमः । उक्तेभ्यश्चतुर्भ्यः सूक्तेभ्य ऊर्ध्वमुत्तराग्रन्थे त्रीणि माध्यन्दिनपवमानसूक्तान्याम्नाय तत ऊर्ध्वे चत्वारि सूक्तान्याम्नातानि - तेषु"अभि त्वा शूर नोनुम" -इत्याद्यम् ,"कया नश्चित्र आभुवत्"इति द्वितीयम् । "तं वो दस्ममृतीषहम्"इति तृतीयम् । "तरोभिर्वो विदद्वसुम्"इति चतुर्थम् । एतानि क्रमें रथन्तरवामदेव्यनौधसकालेयसामभिर्माध्यन्दिनसवने गीयमानानि पृष्ठस्तोत्राणीत्युच्यन्ते । "स्पर्शनात्पृष्ठानि"इत्येव निरुक्तिर्द्रष्टव्या । तेषु स्तोत्रेषु सप्तदशस्तोमो भवति । तस्य स्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते -"पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया, पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया स एकया, पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया, सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिः"इति । अत्र प्रथमावृत्तौ प्रथमाया ऋचस्त्रिरभ्यासः, द्वितीयावृत्तौ मध्यमायाः , तृतीयावृत्तौ मध्यमोत्तमयोः सो ऽयं सप्तदशस्तोमः । अत्र त्रिष्वपि वाक्येषु त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशशब्दा गुणविधायकत्वेन संमताः । यदि बहिष्पवमानाज्यपृष्ठशब्दा अपि गुणविधायकाः स्युस्तदा प्रत्युदाहरणम् । गुणद्वयीवधानाद्वाक्यभेदः स्यात् । तस्माद्वहिष्पवमानादिशब्दाः स्तोत्रनामधेयानि । तैर्नामभिः कर्माण्यनूद्य त्रिवृदादिगुणा विधीयन्ते

ayamarthaḥ --- ' sūktatrayapaṭhitānāṃ navānāmṛcāṃ gānāntribhiḥ paryāyaiḥ -kartavyam | tatra prathame paryāye - triṣu sūkteṣvādyāstustra kracaḥ , dvitīye paryāye -- madhyamāḥ, tṛtīye paryāye cottamāḥ | tisṛbhya iti tṛtīyārthe pañcamī | hiṃ karoti gāyati ' ityarthaḥ | seyaṃ yathoktaprakāropetā gītistrivṛtstomasya viṣṭutiḥ stutiprakāraviśeṣaḥ | tasyā viṣṭuterudyatī nāma, iti | evaṃ parivartinī kulāyinīti dve viṣṭutī | tayoḥ parivartinyevamāmnāyate -"tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ, tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ , tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ, parivartinī trivṛto viṣṭutiḥ"iti | parācībhiranukrameṇā'mnātābhirityarthaḥ | kulāyinyevamāmnāyate --"tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhistisṛbhyo hiṃ karoti, yā madhyamā sā prathamā, pottamā sā madhyamā, yā prathamā sottamā, tisṛbhyo hiṃ karoti yottamā sā prathamā, yā prathamā, sā madhyamā yā madhyamā sottamā, kulāyinī trivṛtto viṣṭutiḥ"iti | atra prathamasūkte pāṭhakrama eva | dvitīye madhyamottamaprathamāḥ | tṛtīyetūttamaprathamamadhyamā ityevaṃ vyatyayena mantrā gātavyāḥ | tadidaṃ viṣṭutitrayaṃ vikalpitam | trivṛcchabdasyedṛśaṃ stomasvarūpamartho, na tu traiguṇyamiti pūrvapāde nirṇītam | uttarāgranthe bahiṣpavamānasūktebhyastribhya ūrdhve catvāri sūktānyāmnātāni --"agna ā yāhi vītaye"ityādyaṃ sūktam | "ā no mitrāvaruṇa" --iti dvitīyam | "ā yāhi suṣumā hi te" ---iti tṛtīyam | "indrāgnī ā gataṃ sutam" ---iti caturtham | tānyetāni prātaḥ savane gāyatrasāmnā gīyamānāni catvāryājyastotrāṇītyucyante | tannirvacanaṃ ca śrūyate --"yadājimīyuḥ, tadājyānāmājyatvam"iti | teṣvājyastotreṣu pañcadaśanāmakaḥ stomo bhavati | tasya stomasya viṣṭutirevamāmnāyate -"pañcabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa ekayā pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa ekayā sa tisṛbhiḥ"iti | ekaṃ sūktaṃ trirāvartanīyam | tatra prathamāvṛttau prathamāyā ṛcastrirabhyāsaḥ | dvitīyāvṛttau madhyamāyāḥ | tṛtīyāvṛttāvṛttamāyāḥ | so 'yaṃ pañcadaśastomaḥ | uktebhyaścaturbhyaḥ sūktebhya ūrdhvamuttarāgranthe trīṇi mādhyandinapavamānasūktānyāmnāya tata ūrdhve catvāri sūktānyāmnātāni - teṣu"abhi tvā śūra nonuma" -ityādyam ,"kayā naścitra ābhuvat"iti dvitīyam | "taṃ vo dasmamṛtīṣaham"iti tṛtīyam | "tarobhirvo vidadvasum"iti caturtham | etāni krameṃ rathantaravāmadevyanaudhasakāleyasāmabhirmādhyandinasavane gīyamānāni pṛṣṭhastotrāṇītyucyante | "sparśanātpṛṣṭhāni"ityeva niruktirdraṣṭavyā | teṣu stotreṣu saptadaśastomo bhavati | tasya stomasya viṣṭutirevamāmnāyate -"pañcabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa ekayā, saptabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa tisṛbhiḥ"iti | atra prathamāvṛttau prathamāyā ṛcastrirabhyāsaḥ, dvitīyāvṛttau madhyamāyāḥ , tṛtīyāvṛttau madhyamottamayoḥ so 'yaṃ saptadaśastomaḥ | atra triṣvapi vākyeṣu trivṛtpañcadaśasaptadaśaśabdā guṇavidhāyakatvena saṃmatāḥ | yadi bahiṣpavamānājyapṛṣṭhaśabdā api guṇavidhāyakāḥ syustadā pratyudāharaṇam | guṇadvayīvadhānādvākyabhedaḥ syāt | tasmādvahiṣpavamānādiśabdāḥ stotranāmadheyāni | tairnāmabhiḥ karmāṇyanūdya trivṛdādiguṇā vidhīyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "अग्निहोत्रं जुहोति" "आघारमाघारयति"इत्यत्राग्निहोत्रशब्दस्य कमनामत्वे द्रव्यदेवतयोरभावाद्यागस्य स्वरुपमेव न सिध्येत् । तस्मादग्निदेवतारूपोगुणो ऽनेन दर्विहोमे विधीयते । आघारशब्दश्च"घृ क्षरणदीप्त्योः"इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नः क्षरद्घृतमातष्टे । तस्मिंश्च घृते द्वितीयाविभक्त्वा संस्कार्यत्वं प्रतीयते । तच्च संस्कृतं घृतमुपांशुयाजे (गे) द्रव्यं भवति । तस्मात् ऽ अग्निहोत्राघारशब्दौ गुणसंस्कारयोर्विधायकौ ऽ इति प्राप्ते --- ब्रूमः-"अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोति, सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातः"इति विहितेन मन्त्रेण प्राप्तत्वाद्देवता न विधेया । ततो ऽग्निसूर्यदेवताकस्य सायंप्रातः कालयोर्नियमेनानुष्ठेयस्य कर्मणः ऽ अग्निहोत्रम् ऽ इति यौगिकं नामधेयम् । योगश्च बहुव्रीहिणा दर्शितः । "चतुर्गृहीतं वा एतदभूत्तस्याऽघारमाघार्यः"इत्यनेनैवाऽज्यद्रव्यस्य प्रप्ततया क्षरद्धृतसंस्कारस्याविधेयत्वादाघारशब्दो ऽपि यौगिकं कर्मनामधेयम् । ऽयस्मिन्कर्माणि नैरृतीं दिशमारभ्यैशानीं दिशमवधिं कृत्वा संतत्या घृतं क्षार्यते ऽ तस्य कर्मण एतंन्नाम । ननु नामधेयत्वे सति"उद्भिदा यजेत" "ज्योतिष्टोमेन यजेत"इत्यादाविव धात्वर्थेन करणेन सामानाधिकरण्याय ऽअग्निहोत्रेण जुहोति ऽ ऽआघारेणाऽघारयति ऽ इति तृतीयया भवितव्यम् । नैष दोषः । अनुष्ठानादूर्ध्वे चात्वर्थस्य सिद्धत्वाकारेण करणत्वे ऽपि ततः पूर्वे साध्यत्वाकारं वक्तुम् ऽअग्निहोत्रम् ऽ ऽ आघारम् ऽ इति द्वितीयाया युक्तत्वात् । न चात्र द्वितीयानुसारेण ऽव्रीहीन्प्रोक्षति ऽ इत्रयदाविद्य संस्कारः शङ्कनीयः । व्रीहिशब्दवदग्निहोत्राघारशब्दयोः प्रसिद्धद्रव्यवाचकत्वाभावेन क्रियावाचित्वाभ्युपगमात् । तस्मात् - अग्निहोत्राघारशब्दौ दर्विहोमोपांशुयाजयोर्गुणसंस्कारविधायिनौ न भवतः, किन्तु कर्मान्तरयोर्नामनी

------------------ "agnihotraṃ juhoti" "āghāramāghārayati"ityatrāgnihotraśabdasya kamanāmatve dravyadevatayorabhāvādyāgasya svarupameva na sidhyet | tasmādagnidevatārūpoguṇo 'nena darvihome vidhīyate | āghāraśabdaśca"ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ"ityasmāddhātorutpannaḥ kṣaradghṛtamātaṣṭe | tasmiṃśca ghṛte dvitīyāvibhaktvā saṃskāryatvaṃ pratīyate | tacca saṃskṛtaṃ ghṛtamupāṃśuyāje (ge) dravyaṃ bhavati | tasmāt ' agnihotrāghāraśabdau guṇasaṃskārayorvidhāyakau ' iti prāpte --- brūmaḥ-"agnirjyotirjyotiragniḥ svāheti sāyaṃ juhoti, sūryo jyotirjyotiḥ sūryaḥ svāheti prātaḥ"iti vihitena mantreṇa prāptatvāddevatā na vidheyā | tato 'gnisūryadevatākasya sāyaṃprātaḥ kālayorniyamenānuṣṭheyasya karmaṇaḥ ' agnihotram ' iti yaugikaṃ nāmadheyam | yogaśca bahuvrīhiṇā darśitaḥ | "caturgṛhītaṃ vā etadabhūttasyā'ghāramāghāryaḥ"ityanenaivā'jyadravyasya praptatayā kṣaraddhṛtasaṃskārasyāvidheyatvādāghāraśabdo 'pi yaugikaṃ karmanāmadheyam | 'yasminkarmāṇi nairṛtīṃ diśamārabhyaiśānīṃ diśamavadhiṃ kṛtvā saṃtatyā ghṛtaṃ kṣāryate ' tasya karmaṇa etaṃnnāma | nanu nāmadheyatve sati"udbhidā yajeta" "jyotiṣṭomena yajeta"ityādāviva dhātvarthena karaṇena sāmānādhikaraṇyāya 'agnihotreṇa juhoti ' 'āghāreṇā'ghārayati ' iti tṛtīyayā bhavitavyam | naiṣa doṣaḥ | anuṣṭhānādūrdhve cātvarthasya siddhatvākāreṇa karaṇatve 'pi tataḥ pūrve sādhyatvākāraṃ vaktum 'agnihotram ' ' āghāram ' iti dvitīyāyā yuktatvāt | na cātra dvitīyānusāreṇa 'vrīhīnprokṣati ' itrayadāvidya saṃskāraḥ śaṅkanīyaḥ | vrīhiśabdavadagnihotrāghāraśabdayoḥ prasiddhadravyavācakatvābhāvena kriyāvācitvābhyupagamāt | tasmāt - agnihotrāghāraśabdau darvihomopāṃśuyājayorguṇasaṃskāravidhāyinau na bhavataḥ, kintu karmāntarayornāmanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "श्येनेनाभिचरन्यजेत"इत्यत्र कर्मनामत्वे द्रव्यदेवतयोरभावाद्यागस्वरूपमपि न सिध्येत् । ततः सोमयागे नित्यं सोमद्रव्यं बाधित्वा सोमस्य स्थाने पक्षिद्रव्यरूपो गुणः काम्यो विधीयते । तथा सति श्येन शब्दस्य पक्षिणि लोकसिद्धा रूढिरनुगृह्यते । न च गुणविधित्वे चित्रायामिव वाक्यभेद आपादयितुं शक्यः । चित्रत्वस्त्रीत्ववद्गुणद्वयाभावादिति प्राप्ते -- ब्रूमः-"यथा वै श्योनो निपत्याऽदत्ते, एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्याऽदत्ते यमभिचरति श्येनेन"इति वाक्येनोक्त उपमानोपमेयभावः पक्षिण्येकस्मिन्न युज्यते । तस्मात्पक्षिण उपमानस्य गुण उपमेये कर्मण्यस्तीति श्येवशब्दस्याभिचारकर्मनामत्वम् । "संदंशेवनाभिचन्यजेत" " । गवाभिचर्यमाणो यजेत"इत्यत्र संदंशगोशब्दयोर्नामत्वं श्येनशब्दवद्द्रष्टव्यम् । "यथा संदंशेन दुरादानमादत्ते" "यथा गावो गोपायन्ति"इति वाक्यशेषाभ्यामुपमानोपमेयभावाभिधानात्

------------------ "śyenenābhicaranyajeta"ityatra karmanāmatve dravyadevatayorabhāvādyāgasvarūpamapi na sidhyet | tataḥ somayāge nityaṃ somadravyaṃ bādhitvā somasya sthāne pakṣidravyarūpo guṇaḥ kāmyo vidhīyate | tathā sati śyena śabdasya pakṣiṇi lokasiddhā rūḍhiranugṛhyate | na ca guṇavidhitve citrāyāmiva vākyabheda āpādayituṃ śakyaḥ | citratvastrītvavadguṇadvayābhāvāditi prāpte -- brūmaḥ-"yathā vai śyono nipatyā'datte, evamayaṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nipatyā'datte yamabhicarati śyenena"iti vākyenokta upamānopameyabhāvaḥ pakṣiṇyekasminna yujyate | tasmātpakṣiṇa upamānasya guṇa upameye karmaṇyastīti śyevaśabdasyābhicārakarmanāmatvam | "saṃdaṃśevanābhicanyajeta" " | gavābhicaryamāṇo yajeta"ityatra saṃdaṃśagośabdayornāmatvaṃ śyenaśabdavaddraṣṭavyam | "yathā saṃdaṃśena durādānamādatte" "yathā gāvo gopāyanti"iti vākyaśeṣābhyāmupamānopameyabhāvābhidhānāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -"यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायाम्, पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति"इति । तत्र यथाग्निहोत्रशब्दः ऽ अग्नये होत्रमत्र ऽ इत्यमुपर्थे निमित्तीकृत्य कर्मनामधेयम्, तथाऽग्नेयशब्दो ऽग्निसंबन्धं निमित्तीकृत्य कर्मनाम स्यादिति चेत् । मैवम् । नामत्वे देवताराहित्यप्रसङ्गात् । अग्निहोत्रे तु"अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोति"इत्यनेन वचनेन विहितो मन्त्रः प्रत्यक्षविहित इति मान्त्रवर्णिकी देवता लभ्यते । इह तु न तादृशो मन्त्रो ऽस्ति । आग्नेयशब्दस्तु देवतां विधातुं शक्नोति । ऽ अग्निर्देवतास्य ऽ इत्रयस्मिन्नर्थे तद्धितस्योत्पन्नत्वात् । न च द्रव्यदेवतयोरुभयोर्गुणविधानाद्वाक्यभेद इति शङ्कनीयम् । कर्मणो ऽप्राप्तत्वेन गुणद्वयविशिष्टस्य कर्मण एकेन वाक्येन विधानात् । तस्मात् - आग्नेयशब्देन देवतागुणो विधीयते

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyām, paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavati"iti | tatra yathāgnihotraśabdaḥ ' agnaye hotramatra ' ityamuparthe nimittīkṛtya karmanāmadheyam, tathā'gneyaśabdo 'gnisaṃbandhaṃ nimittīkṛtya karmanāma syāditi cet | maivam | nāmatve devatārāhityaprasaṅgāt | agnihotre tu"agnirjyotirjyotiragniḥ svāheti sāyaṃ juhoti"ityanena vacanena vihito mantraḥ pratyakṣavihita iti māntravarṇikī devatā labhyate | iha tu na tādṛśo mantro 'sti | āgneyaśabdastu devatāṃ vidhātuṃ śaknoti | ' agnirdevatāsya ' itrayasminnarthe taddhitasyotpannatvāt | na ca dravyadevatayorubhayorguṇavidhānādvākyabheda iti śaṅkanīyam | karmaṇo 'prāptatvena guṇadvayaviśiṣṭasya karmaṇa ekena vākyena vidhānāt | tasmāt - āgneyaśabdena devatāguṇo vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ उदाहृतवाक्ये देवताराहित्यप्रसङ्गेन नामत्वाभावाद्गुणयोर्विधौ वाक्कयभेदाञ्च विध्यसंभवादप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः । गुणद्वयविशिष्टकर्मविधिसंभवात्प्रामाण्यमिति सिद्धान्तः

------------------ udāhṛtavākye devatārāhityaprasaṅgena nāmatvābhāvādguṇayorvidhau vākkayabhedāñca vidhyasaṃbhavādaprāmāṇyamiti pūrvapakṣaḥ | guṇadvayaviśiṣṭakarmavidhisaṃbhavātprāmāṇyamiti siddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -"बर्हिर्लुनाति" "आज्यं विलापयति" "पुरोडाशं पर्याग्नि करोति" इति । अत्र बर्हिरादिशब्दानां शास्त्रे सर्वर्त्र संस्कृतेषु तृणादिषु प्रयोगात्, पील्वादिशब्देषु शास्त्रीयरूढिप्राबल्यस्योक्तत्वात्, यूपाहवनीयादिशब्दवत्संस्कारवाचिनो बर्हिरादिशब्दा इति चेत् । मैवम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वात् । यत्र यत्र बर्हिरादिशब्दप्रयोगः, तत्र तत्र जातिः ऽ इत्यस्या व्याप्तेर्लोके वेदे च नास्ति व्यभिचारः । संस्कारव्याप्तेर्लौकिकप्रयोगे व्यभिचारो दृश्यते । क्वचिद्देशविशेषे लौकिकव्यवहारो जातिमात्रमुपजीव्य विना संस्कारं ते शब्दाः प्रयुज्यन्ते - ऽ बर्हिरादाय गावो गताः ऽ इति, ऽ क्तय्यमाज्यम् ऽ इति, ऽ पुरोडाशेन मे माता प्रहेलकं ददाति ऽ इति च । तस्माज्जातिवाचिनः । प्रयोजनं तु"बर्हिषा यूपावटमवस्तृणाति"इत्यत्र विना संस्कारेण स्तरणसिद्धिः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"barhirlunāti" "ājyaṃ vilāpayati" "puroḍāśaṃ paryāgni karoti" iti | atra barhirādiśabdānāṃ śāstre sarvartra saṃskṛteṣu tṛṇādiṣu prayogāt, pīlvādiśabdeṣu śāstrīyarūḍhiprābalyasyoktatvāt, yūpāhavanīyādiśabdavatsaṃskāravācino barhirādiśabdā iti cet | maivam | anvayavyatirekābhyāṃ jātivācitvāt | yatra yatra barhirādiśabdaprayogaḥ, tatra tatra jātiḥ ' ityasyā vyāpterloke vede ca nāsti vyabhicāraḥ | saṃskāravyāpterlaukikaprayoge vyabhicāro dṛśyate | kvaciddeśaviśeṣe laukikavyavahāro jātimātramupajīvya vinā saṃskāraṃ te śabdāḥ prayujyante - ' barhirādāya gāvo gatāḥ ' iti, ' ktayyamājyam ' iti, ' puroḍāśena me mātā prahelakaṃ dadāti ' iti ca | tasmājjātivācinaḥ | prayojanaṃ tu"barhiṣā yūpāvaṭamavastṛṇāti"ityatra vinā saṃskāreṇa staraṇasiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ स्पष्टोर्ऽथः

------------------ spaṣṭor'thaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -"प्रोक्षणीरासादय"इति । तत्र प्रोक्षणीशब्दस्याभिमन्त्रणासादमादिसंस्कृतिः प्रवृत्तिनिमितम् । कुतः- सर्वेषु वैदिकप्रयोगप्रदेशेषु संस्कृतानामेवापां प्रोक्षणीशब्देनोच्यमानत्वादित्येकः पक्षः । लोके जलक्रीडायां ऽ प्रोक्षणीभिरुद्वेजिताः स्मः ऽ इत्यसंस्कृतास्वप्सु प्रयोगाद्वर्हिरादिशब्दवज्जातौ रूढत्वादुदकत्वजातिः प्रवृत्तिनिमित्तम् । न च ऽ प्रकर्षेणोक्ष्यत आभिः ऽ इति योगो ऽत्र शङ्कनीयः । रूढेः प्रबलत्वादिति पक्षान्तरम् । तत्र न तावत्संस्कारो युक्तः । अन्योन्याश्रयत्वात् । विहितेष्वभिमन्त्रणादिषु संस्कारेष्वनुष्ठितेषु पश्चात्संस्कृतास्वप्सु प्रोक्षणीशब्दप्रवृत्तिः । तत्प्रवृत्तौ सत्यां प्रोक्षणीशब्देनापो ऽमूद्याभिमन्त्रणसिद्धिरिति । नापि जातिपक्षो युक्तः । उदकजातौ प्रोक्षणी शब्दस्य वृद्धव्य वहारे पूर्वमकॢप्तत्वेनेतः परं शक्तेः कल्पनीयत्वात् । ततो गोशब्दवदश्वकर्णशब्दवच्च रूढो न भवति । योगस्तु व्याकरणेन कॢप्तः । सोपसर्गाद्धातोः करणे ल्युट्प्रत्ययेन व्युत्पादनात् । तस्मात् -- प्रोक्षणीशब्दो यौगिकः । घृतादेः प्रोक्षणत्वं प्रयोजनम्

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"prokṣaṇīrāsādaya"iti | tatra prokṣaṇīśabdasyābhimantraṇāsādamādisaṃskṛtiḥ pravṛttinimitam | kutaḥ- sarveṣu vaidikaprayogapradeśeṣu saṃskṛtānāmevāpāṃ prokṣaṇīśabdenocyamānatvādityekaḥ pakṣaḥ | loke jalakrīḍāyāṃ ' prokṣaṇībhirudvejitāḥ smaḥ ' ityasaṃskṛtāsvapsu prayogādvarhirādiśabdavajjātau rūḍhatvādudakatvajātiḥ pravṛttinimittam | na ca ' prakarṣeṇokṣyata ābhiḥ ' iti yogo 'tra śaṅkanīyaḥ | rūḍheḥ prabalatvāditi pakṣāntaram | tatra na tāvatsaṃskāro yuktaḥ | anyonyāśrayatvāt | vihiteṣvabhimantraṇādiṣu saṃskāreṣvanuṣṭhiteṣu paścātsaṃskṛtāsvapsu prokṣaṇīśabdapravṛttiḥ | tatpravṛttau satyāṃ prokṣaṇīśabdenāpo 'mūdyābhimantraṇasiddhiriti | nāpi jātipakṣo yuktaḥ | udakajātau prokṣaṇī śabdasya vṛddhavya vahāre pūrvamakḷptatvenetaḥ paraṃ śakteḥ kalpanīyatvāt | tato gośabdavadaśvakarṇaśabdavacca rūḍho na bhavati | yogastu vyākaraṇena kḷptaḥ | sopasargāddhātoḥ karaṇe lyuṭpratyayena vyutpādanāt | tasmāt -- prokṣaṇīśabdo yaugikaḥ | ghṛtādeḥ prokṣaṇatvaṃ prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्निचयने श्रूयते -"निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्ति"इति । तत्र निर्मन्थ्यशब्दस्य स्वार्थे कीदृशी वृत्तिः, इति संशये बर्हिरादिशब्दवल्लौकिकवैदिकसाधारण्यादूवह्निजातौ रूढिरित्येकः पक्षः । प्रोक्षणीशब्दवद्गूढेरकॢप्तत्वादरणिनिर्मन्थनजन्यसाच्च योग इति पक्षान्तरम् । लौकिकनिर्मन्थनेन चिरनिर्मन्थनेन च जन्यं वारयितुं योगरूढिः पङ्कजादिवदाश्रयणीया । आधानकाले निर्मथ्य गार्हपत्ये नित्यं धृतो ऽग्निश्चिरनिर्मथितः । चयनकाले निर्मथ्योखासु धृतो ऽग्निरचिरनिर्मथितः । सद्य एव लौकिकमथनेन जातो ऽग्निरचिरनिर्मथितः । तेनेष्टकाः पच्यन्ते । यथा पुराणमूतमयोर्घृतयोर्नवनीतजन्यत्वे समाने ऽपि योगरूढ्या नूतनमेव ऽ नावनीतम् ऽ इति व्यवह्रियते तद्वत्

------------------ agnicayane śrūyate -"nirmanthyeneṣṭakāḥ pacanti"iti | tatra nirmanthyaśabdasya svārthe kīdṛśī vṛttiḥ, iti saṃśaye barhirādiśabdavallaukikavaidikasādhāraṇyādūvahnijātau rūḍhirityekaḥ pakṣaḥ | prokṣaṇīśabdavadgūḍherakḷptatvādaraṇinirmanthanajanyasācca yoga iti pakṣāntaram | laukikanirmanthanena ciranirmanthanena ca janyaṃ vārayituṃ yogarūḍhiḥ paṅkajādivadāśrayaṇīyā | ādhānakāle nirmathya gārhapatye nityaṃ dhṛto 'gniściranirmathitaḥ | cayanakāle nirmathyokhāsu dhṛto 'gniraciranirmathitaḥ | sadya eva laukikamathanena jāto 'gniraciranirmathitaḥ | teneṣṭakāḥ pacyante | yathā purāṇamūtamayorghṛtayornavanītajanyatve samāne 'pi yogarūḍhyā nūtanameva ' nāvanītam ' iti vyavahriyate tadvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि --- वैश्वदेवः , वरुणप्रघासः , साकमेधः , शुनासारीयश्चेति । तेषु प्रथमे पर्वण्यष्टौ यागा विहिताः --- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति, सौम्यं चरुम्, सावित्रं द्वादशकपालम्, सारस्वतं चरुम्, पौष्णं चरुम् , मारुतं सप्तकपालकम्, वैश्वदेवीमामिक्षाम्, द्यावापृथिव्यमेककपालम्, इति । तेषामष्ठानां यागानां संनिधाविदमाम्नायते ---"वैश्वदेवेन यजेत"इति । तत्राऽग्नेयादीन्यागान् ऽ यजेत ऽ इत्यनूद्य वैश्वदेवशब्देन देवतारूपो गुणस्तेषु विधीयते । यद्यपि वैश्वदेव्यामिक्षायां विश्वे देवाः प्राप्ताः, तथाप्याग्नेयादिषु सप्तसु यागेष्वप्राप्तस्वाद्विधीयन्ते । तेष्वप्यग्न्यादिदेवताः सन्तीति चेत्, तर्हि गत्यभावात्तेषु देवता विकल्प्यन्ताम् । नामधेयत्वे तु नाममात्रस्याभिधेयत्वाद्द्रव्यदेवतयोरभावेन यागस्यात्र स्वरूपासंभवाच्छूयमाणो विधिरनर्थकः स्यात् -- तस्मात् ऽ गुणविधिः ऽ -- इति प्राप्ते - ऽ ब्रूमः- उत्पत्तिवाक्यैर्विहितानाग्नेयादीनष्टौ यागान् ऽयजेतऽ इत्यनूद्याष्टानां संघे वैश्वदेवशब्दो नामत्वेनोपवर्ण्यते । न च विधित्वासंभवे ऽपि नामोपदेशवैयर्थ्यम्, ऽप्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत ऽ इत्यादिषु वैश्वदेवशब्देनैकेनैवाष्टानां संघस्य व्यवहर्तव्यत्वात् । नामप्रवृत्तिनिमित्तभूता निरुक्तिर्द्विधा - आमिक्षायागे विश्वेषां देवानामिज्यमानतया तत्सहचरितार्थानां सर्वेषां छत्रिन्यायेन वैश्वदेवत्वम् । अथवा ऽ विश्वे देवा अष्टानां कर्तारः ऽ इति वैश्वदेवत्वम् । तथा च ब्राह्मणम् -"यद्विश्वे देवाः समयजन्त, तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम्"इति । देवताविकल्पस्तु समानबलत्वाभावान्न युज्यते । आग्न्यादय उत्पत्तिशिष्टत्वात्प्रबलाः, विश्वे देवा उत्पन्नशिष्टत्वाददुर्बलाः । तस्मात् -- वैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयम्

------------------ cāturmāsyayāgasya catvāri parvāṇi --- vaiśvadevaḥ , varuṇapraghāsaḥ , sākamedhaḥ , śunāsārīyaśceti | teṣu prathame parvaṇyaṣṭau yāgā vihitāḥ --- āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapati, saumyaṃ carum, sāvitraṃ dvādaśakapālam, sārasvataṃ carum, pauṣṇaṃ carum , mārutaṃ saptakapālakam, vaiśvadevīmāmikṣām, dyāvāpṛthivyamekakapālam, iti | teṣāmaṣṭhānāṃ yāgānāṃ saṃnidhāvidamāmnāyate ---"vaiśvadevena yajeta"iti | tatrā'gneyādīnyāgān ' yajeta ' ityanūdya vaiśvadevaśabdena devatārūpo guṇasteṣu vidhīyate | yadyapi vaiśvadevyāmikṣāyāṃ viśve devāḥ prāptāḥ, tathāpyāgneyādiṣu saptasu yāgeṣvaprāptasvādvidhīyante | teṣvapyagnyādidevatāḥ santīti cet, tarhi gatyabhāvātteṣu devatā vikalpyantām | nāmadheyatve tu nāmamātrasyābhidheyatvāddravyadevatayorabhāvena yāgasyātra svarūpāsaṃbhavācchūyamāṇo vidhiranarthakaḥ syāt -- tasmāt ' guṇavidhiḥ ' -- iti prāpte - ' brūmaḥ- utpattivākyairvihitānāgneyādīnaṣṭau yāgān 'yajeta' ityanūdyāṣṭānāṃ saṃghe vaiśvadevaśabdo nāmatvenopavarṇyate | na ca vidhitvāsaṃbhave 'pi nāmopadeśavaiyarthyam, 'prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajeta ' ityādiṣu vaiśvadevaśabdenaikenaivāṣṭānāṃ saṃghasya vyavahartavyatvāt | nāmapravṛttinimittabhūtā niruktirdvidhā - āmikṣāyāge viśveṣāṃ devānāmijyamānatayā tatsahacaritārthānāṃ sarveṣāṃ chatrinyāyena vaiśvadevatvam | athavā ' viśve devā aṣṭānāṃ kartāraḥ ' iti vaiśvadevatvam | tathā ca brāhmaṇam -"yadviśve devāḥ samayajanta, tadvaiśvadevasya vaiśvadevatvam"iti | devatāvikalpastu samānabalatvābhāvānna yujyate | āgnyādaya utpattiśiṣṭatvātprabalāḥ, viśve devā utpannaśiṣṭatvādadurbalāḥ | tasmāt -- vaiśvadevaśabdaḥ karmanāmadheyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ स्पष्टोर्ऽथः

------------------ spaṣṭor'thaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम्येष्टिकाण्डे श्रूयते -"वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जाते" "यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति, यन्नवकपालस्त्रिवृतैवास्मिंस्तेजो दधाति, यद्दशकपालो विराजैवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति, यदेकादशकपालस्त्रिष्टुमैवास्मिन्निन्द्रियं दधाति, यद्द्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन्पशून्दधाति, यस्मिञ्जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव स तेजस्व्यन्नाद इन्द्रीयावी पशुमान्भवति"इति । अत्राष्टत्वादिसंख्यासामान्यात्पुरोडाशादीनां गायत्र्यादिरूपत्वकल्पना कृता । इष्टि विधायके वाक्ये येयं द्वादशसंख्या तस्यामष्टत्वादिसंख्यानामन्तर्भावात्ताः संख्या निमित्तीकृत्याग्निहोत्रशब्दवदष्टाकपालादिशब्दाः कर्मनामधेयानीत्येकः पक्षः । नात्र द्वादशकपालशब्दः संख्यापरः , किन्तु पुरोडोशद्रव्यपरः । ऽ द्वादशसु कपालेषु संस्कृतः ऽ इति व्युत्पत्तेः । एवमष्टाकपालादिशब्दा अपि । तथा सति द्रव्यस्य द्रव्यान्तरे ऽनन्तर्भावान्नामधेयस्य निमित्तं नास्तीति चेत् , एवं तर्हि पुरोडाशब्दव्यरूपो गुणो विधीयताम् । न चोत्पत्तिशिष्टद्वादशकपालपुरोडाशावरुद्धत्वादष्टकपालाद्रनवकाश इति वाच्यम् । ब्रह्मवर्चसादिफलाय तद्विध्युपपत्तेरित्यपरः पक्षः । अयमप्युपपन्नः । बहूनां गुणानां विधौ वाक्यभेदापत्तेः । न च भिन्नान्येवैतानि वाक्यानीति वाच्यम् । "वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्"इति विहितस्य"यस्मिञ्जात एताम्" -इत्युपसंहारेण वाक्यैकत्वावगमात् । तस्मादंशैरष्टाकपालादिभिरंशी द्वादशकपालः स्तूयते

kāmyeṣṭikāṇḍe śrūyate -"vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapetputre jāte" "yadaṣṭākapālo bhavati gāyatryaivainaṃ brahmavarcasena punāti, yannavakapālastrivṛtaivāsmiṃstejo dadhāti, yaddaśakapālo virājaivāsminnannādyaṃ dadhāti, yadekādaśakapālastriṣṭumaivāsminnindriyaṃ dadhāti, yaddvādaśakapālo jagatyaivāsminpaśūndadhāti, yasmiñjāta etāmiṣṭiṃ nirvapati pūta eva sa tejasvyannāda indrīyāvī paśumānbhavati"iti | atrāṣṭatvādisaṃkhyāsāmānyātpuroḍāśādīnāṃ gāyatryādirūpatvakalpanā kṛtā | iṣṭi vidhāyake vākye yeyaṃ dvādaśasaṃkhyā tasyāmaṣṭatvādisaṃkhyānāmantarbhāvāttāḥ saṃkhyā nimittīkṛtyāgnihotraśabdavadaṣṭākapālādiśabdāḥ karmanāmadheyānītyekaḥ pakṣaḥ | nātra dvādaśakapālaśabdaḥ saṃkhyāparaḥ , kintu puroḍośadravyaparaḥ | ' dvādaśasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ ' iti vyutpatteḥ | evamaṣṭākapālādiśabdā api | tathā sati dravyasya dravyāntare 'nantarbhāvānnāmadheyasya nimittaṃ nāstīti cet , evaṃ tarhi puroḍāśabdavyarūpo guṇo vidhīyatām | na cotpattiśiṣṭadvādaśakapālapuroḍāśāvaruddhatvādaṣṭakapālādranavakāśa iti vācyam | brahmavarcasādiphalāya tadvidhyupapatterityaparaḥ pakṣaḥ | ayamapyupapannaḥ | bahūnāṃ guṇānāṃ vidhau vākyabhedāpatteḥ | na ca bhinnānyevaitāni vākyānīti vācyam | "vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet"iti vihitasya"yasmiñjāta etām" -ityupasaṃhāreṇa vākyaikatvāvagamāt | tasmādaṃśairaṣṭākapālādibhiraṃśī dvādaśakapālaḥ stūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ उक्तरीत्या गुणत्वं नामत्वं च न संभवति । उत्तमपुरुषामन्त्रणाद्यभावान्नमन्त्रत्वम् । अतो ऽष्टाकपालदीनामनन्वयादप्रामाण्यं वाक्यस्येति चेत् । मैवम् । स्तावकत्वेनान्वयस्योक्तत्वात्

------------------ uktarītyā guṇatvaṃ nāmatvaṃ ca na saṃbhavati | uttamapuruṣāmantraṇādyabhāvānnamantratvam | ato 'ṣṭākapāladīnāmananvayādaprāmāṇyaṃ vākyasyeti cet | maivam | stāvakatvenānvayasyoktatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते -"यजमानः प्रस्तरः"इति । तत्र यजमानस्य प्रस्तरशब्दो नामधेयम्, प्रस्तरस्य वा यजमानशब्दो नामधेयम् । कुतः - ऽ उद्भिदा यानेन ऽ इत्यादाविव सामानाधिकरण्यादित्येकः पक्षः । गुणविधिरित्यपरः पक्षः । तदापि यजमानकार्ये जपादौ प्रस्तरस्याचेतनस्य सामर्थ्याभावाद्गुणत्वं नास्ति । प्रस्तरकार्ये स्त्रुग्धारणादौ यजमानस्य शक्तत्वाद्यजमानरूपो गुणो विधीयते । एवं सति पश्चाच्छ्रुतस्य प्रस्तरशब्दस्य कार्यलक्षकत्वे ऽपि प्रथमश्रुतो यजमानशब्दो मुख्यवृत्तिर्भवति । न चात्र पूर्वन्यायेन स्तुतिः संभवति । अष्टाकपालद्वादशकपालयोरिव प्रस्तरयजमानयोरंशांशित्वाभावात् । "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता"ऊर्जो ऽवरुध्यै"इत्यादिवत्स्तुतिरिति चेत् । न । क्षिप्रत्वादिधर्मवत्कस्यचिदुत्कर्षस्याप्रतीतेः । तस्मात् - ऽ नामगुणयोरन्यतरत्वम्"इति प्राप्ते , -- ब्रूमः- गोमहिषयोरिवार्थभेदस्यात्यन्तप्रसिद्धत्वान्नामत्वं न युक्तम् । गुणपक्षे तु - अग्नौ प्रहरणस्य प्रस्तरकार्यत्वाद्यजमाने प्रहृते सति कर्मलोपः स्यात् । तस्मात् - विधेयः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते । यथा ऽ सिंहो देवदत्तः ऽ इत्यत्र सिंहगुणेन शौर्यादिनोपेतो देवदत्तः सिंहशब्देन स्तूयते, तथा यजमानगुणेन यागसाधनत्वेन युक्तः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते । एवं"यजमान एककपालः"इत्यादिषु द्रष्टव्यम्

------------------ idamāmnāyate -"yajamānaḥ prastaraḥ"iti | tatra yajamānasya prastaraśabdo nāmadheyam, prastarasya vā yajamānaśabdo nāmadheyam | kutaḥ - ' udbhidā yānena ' ityādāviva sāmānādhikaraṇyādityekaḥ pakṣaḥ | guṇavidhirityaparaḥ pakṣaḥ | tadāpi yajamānakārye japādau prastarasyācetanasya sāmarthyābhāvādguṇatvaṃ nāsti | prastarakārye strugdhāraṇādau yajamānasya śaktatvādyajamānarūpo guṇo vidhīyate | evaṃ sati paścācchrutasya prastaraśabdasya kāryalakṣakatve 'pi prathamaśruto yajamānaśabdo mukhyavṛttirbhavati | na cātra pūrvanyāyena stutiḥ saṃbhavati | aṣṭākapāladvādaśakapālayoriva prastarayajamānayoraṃśāṃśitvābhāvāt | "vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā"ūrjo 'varudhyai"ityādivatstutiriti cet | na | kṣipratvādidharmavatkasyacidutkarṣasyāpratīteḥ | tasmāt - ' nāmaguṇayoranyataratvam"iti prāpte , -- brūmaḥ- gomahiṣayorivārthabhedasyātyantaprasiddhatvānnāmatvaṃ na yuktam | guṇapakṣe tu - agnau praharaṇasya prastarakāryatvādyajamāne prahṛte sati karmalopaḥ syāt | tasmāt - vidheyaḥ prastaro yajamānaśabdena stūyate | yathā ' siṃho devadattaḥ ' ityatra siṃhaguṇena śauryādinopeto devadattaḥ siṃhaśabdena stūyate, tathā yajamānaguṇena yāgasādhanatvena yuktaḥ prastaro yajamānaśabdena stūyate | evaṃ"yajamāna ekakapālaḥ"ityādiṣu draṣṭavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते -"आग्नेयो वै ब्राह्मणः"इति । अत्रात्यन्तप्रसिद्धार्थभेदादाग्नेयशब्दो न ब्राह्यणस्य नामधेयम् । नाप्यग्निदेवतारूपो गुणो विधीयते । ऽ आग्नेयं सूक्तम् ऽ ऽ आग्नेयं हविः, इत्येवं देवतातद्धितस्य सूक्तहविर्विषयत्वात् । नहि ब्राह्मणः सूक्तम्, नापि हविः । अतः संबन्धवाचितद्धितान्ताग्नेयशब्देन ब्राह्मणः स्तूयते । यद्यपि ब्राह्मणे नाग्निसंबन्धः, तथाप्यग्निसंबन्धो मुखजन्यत्वगुणो ब्राह्मणे विद्यते । तथा चाग्निब्राह्मणयोर्मुखजन्यत्वं क्वचिदर्थवादे समाम्नायते -"प्रजापतिरकामयत, प्रजाः सृजेत, इति । स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीत, तमग्निर्देवतान्वयुज्यत, गायत्री छन्दः, रथन्तरं साम, ब्राह्मणो मनुष्याणाम्, अजः पशूनाम्, तस्मात्ते मुख्या मुखतो ह्यसृज्यन्त"इति । तस्मात् - आग्नेयशब्दः स्तावकः । एवम्"ऐन्द्रो राजन्यः" "वैश्यो वैश्वदेवः"इत्यादिषु द्रष्टव्यम्

------------------ idamāmnāyate -"āgneyo vai brāhmaṇaḥ"iti | atrātyantaprasiddhārthabhedādāgneyaśabdo na brāhyaṇasya nāmadheyam | nāpyagnidevatārūpo guṇo vidhīyate | ' āgneyaṃ sūktam ' ' āgneyaṃ haviḥ, ityevaṃ devatātaddhitasya sūktahavirviṣayatvāt | nahi brāhmaṇaḥ sūktam, nāpi haviḥ | ataḥ saṃbandhavācitaddhitāntāgneyaśabdena brāhmaṇaḥ stūyate | yadyapi brāhmaṇe nāgnisaṃbandhaḥ, tathāpyagnisaṃbandho mukhajanyatvaguṇo brāhmaṇe vidyate | tathā cāgnibrāhmaṇayormukhajanyatvaṃ kvacidarthavāde samāmnāyate -"prajāpatirakāmayata, prajāḥ sṛjeta, iti | sa mukhatastrivṛtaṃ niramimīta, tamagnirdevatānvayujyata, gāyatrī chandaḥ, rathantaraṃ sāma, brāhmaṇo manuṣyāṇām, ajaḥ paśūnām, tasmātte mukhyā mukhato hyasṛjyanta"iti | tasmāt - āgneyaśabdaḥ stāvakaḥ | evam"aindro rājanyaḥ" "vaiśyo vaiśvadevaḥ"ityādiṣu draṣṭavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ आदित्ये यच्चक्षुर्गम्यं तेजस्वित्वं तद्यूपे ऽप्यस्ति । घृताक्तस्य यूपस्य तेजस्वित्वाध्यवसायात् । ततः- आदित्यशब्देन यूपः स्तूयते । एवं"यजमानो यूपः"इत्यत्र चक्षुर्गम्यस्योर्ध्वत्वस्य समानत्वाद्यजमानशब्देन यूपः स्तूयते

------------------ āditye yaccakṣurgamyaṃ tejasvitvaṃ tadyūpe 'pyasti | ghṛtāktasya yūpasya tejasvitvādhyavasāyāt | tataḥ- ādityaśabdena yūpaḥ stūyate | evaṃ"yajamāno yūpaḥ"ityatra cakṣurgamyasyordhvatvasya samānatvādyajamānaśabdena yūpaḥ stūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते --"अपशवो वा अन्ये गोश्वेभ्यः, पशवो गोअश्वाः"इति । तत्राजादिषु श्रूयमाणं यदपशुत्वं तस्यार्थवादत्वं न संभवति । पशुत्वनिषेधमात्रेण स्तुतेरप्रतिभानात् । ततः पशुकार्यनिषेधरुमो गुणो विधीयत इति चेत् । मैवम् । अजादिपशुविधिवैयर्थ्थप्रसङ्गेन निषेद्धुमशक्यत्वात् । अपशुशब्दः पशुव्यतिरिक्तं घटादिपदार्थजातमभिदधाति । तस्मिन्घटादौ गवाश्ववत्प्राशस्त्यं नास्ति । सो ऽयं प्राशस्त्याभावो ऽजादिषु पशुष्वस्तीत्यनेनाभिप्रायेण पशव एव सन्तो ऽप्यजादयो घटादिसाम्यादपशुशब्देन लक्ष्यन्ते । पूर्वत्र यजमानादिशब्दानां प्रस्तराद्यर्थेषु प्रवृत्तिनिमित्तम् । तत्प्रवृत्तिफलं प्रस्तरादिप्रशंसा । इह त्वपशुशब्दस्याजादिषु मवृत्तौ गवाश्वयोः प्रशंसैव निमित्तं फलं च । द्विप्रकारा प्रशंसा- वस्तूनिविद्यमानगुणोत्कर्ष एकः प्रकारः । स्तावकेन शब्देन संपादितो गुणोत्कर्षो ऽपरः प्रकारः । गवाश्वयोरजादिभ्य उत्कर्षो लोकसिद्धो यः सो ऽत्र निमित्तम् । ऽ अजादयः स्वभावतः पशवो ऽपि सन्तो गवाश्वौ प्रत्यपशवः संपन्नाः । ईदृशो गवाश्वयोर्महिमा ऽ इति स्तुतिफलम् । तस्मात् --"अपशवो वै"इत्ययमर्थवादः । अयमेव न्याय उदाहरणान्तरे ऽपि योजनीयः-"अयज्ञो वा एष यो ऽसाम"इत्येकमुदाहरणम् । "असत्रं वा एतद्यच्छन्दोगम्"इत्यपरमुदाहरणम् । "अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिर्यज्ञो ऽपि सामहीनत्वादयज्ञो भवति । ईदृशः साम्नो महिमा । छन्दोगशब्देन चतुर्विशः, चतुश्चत्वारिंशः, अष्टचत्वारिंश इत्येते त्रयः स्तोमा उच्यन्ते । अक्षरसंख्यासाम्येन गायत्रीत्रिष्टुब्जगरीछन्दोभिर्गीयमानत्वात् । तेषां च विष्टुतिः सामब्राह्मणे द्रष्टव्या । अतः सत्रमपि चतुर्दशरात्रादिकं छन्दोगरहितत्वादसत्रं भवति । ईदृशश्छन्दोगानां महिमा । इत्येवं स्तावकत्वादर्थवादत्वम्

------------------ idamāmnāyate --"apaśavo vā anye gośvebhyaḥ, paśavo goaśvāḥ"iti | tatrājādiṣu śrūyamāṇaṃ yadapaśutvaṃ tasyārthavādatvaṃ na saṃbhavati | paśutvaniṣedhamātreṇa stuterapratibhānāt | tataḥ paśukāryaniṣedharumo guṇo vidhīyata iti cet | maivam | ajādipaśuvidhivaiyarththaprasaṅgena niṣeddhumaśakyatvāt | apaśuśabdaḥ paśuvyatiriktaṃ ghaṭādipadārthajātamabhidadhāti | tasminghaṭādau gavāśvavatprāśastyaṃ nāsti | so 'yaṃ prāśastyābhāvo 'jādiṣu paśuṣvastītyanenābhiprāyeṇa paśava eva santo 'pyajādayo ghaṭādisāmyādapaśuśabdena lakṣyante | pūrvatra yajamānādiśabdānāṃ prastarādyartheṣu pravṛttinimittam | tatpravṛttiphalaṃ prastarādipraśaṃsā | iha tvapaśuśabdasyājādiṣu mavṛttau gavāśvayoḥ praśaṃsaiva nimittaṃ phalaṃ ca | dviprakārā praśaṃsā- vastūnividyamānaguṇotkarṣa ekaḥ prakāraḥ | stāvakena śabdena saṃpādito guṇotkarṣo 'paraḥ prakāraḥ | gavāśvayorajādibhya utkarṣo lokasiddho yaḥ so 'tra nimittam | ' ajādayaḥ svabhāvataḥ paśavo 'pi santo gavāśvau pratyapaśavaḥ saṃpannāḥ | īdṛśo gavāśvayormahimā ' iti stutiphalam | tasmāt --"apaśavo vai"ityayamarthavādaḥ | ayameva nyāya udāharaṇāntare 'pi yojanīyaḥ-"ayajño vā eṣa yo 'sāma"ityekamudāharaṇam | "asatraṃ vā etadyacchandogam"ityaparamudāharaṇam | "agnihotradarśapūrṇamāsādiryajño 'pi sāmahīnatvādayajño bhavati | īdṛśaḥ sāmno mahimā | chandogaśabdena caturviśaḥ, catuścatvāriṃśaḥ, aṣṭacatvāriṃśa ityete trayaḥ stomā ucyante | akṣarasaṃkhyāsāmyena gāyatrītriṣṭubjagarīchandobhirgīyamānatvāt | teṣāṃ ca viṣṭutiḥ sāmabrāhmaṇe draṣṭavyā | ataḥ satramapi caturdaśarātrādikaṃ chandogarahitatvādasatraṃ bhavati | īdṛśaśchandogānāṃ mahimā | ityevaṃ stāvakatvādarthavādatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्निचयने श्रूयते --"सृष्टीरुपदधाति"इति । सृष्टिशब्दोपेता मन्त्रा यासामिष्टकानामुपधाने विद्यन्ते ता इष्टकाः सृष्टय उच्यन्ते । ऽ सृष्टिमानासामुपधानो मन्त्रः ऽ इति विगृह्य"तद्वामासामुपधानः" [पा। सू। ४।४।१२५] इत्यादिव्याकरणसूत्रसिद्धप्रक्रियया तन्निष्पादनात् । सृष्टिशब्दोपेताश्चोपधानमन्त्राः"एकयास्तुवत"इत्यस्मिन्ननुवाके समाम्नाताः । "ब्रह्मासृज्यत, भूतान्यसृज्यन्त"इत्यादिना सृजतिधातोस्तेषु प्रयुक्तत्वात् । ते मन्त्रा अत्र सृष्टिशब्देनोपधाने गुणत्वेन विधीयन्ते । कुतः- ऽ उपदधाति ऽ इत्यनेनाऽख्यातेनाभिसंबन्धात् । न चार्थवादत्वमस्य संभवति । विध्यन्तरेण सहैकवाक्यत्वाभावादिति प्राप्ते, -- ब्रूमः- अग्निचयनप्रकरणे पठितत्वात्तेषां मन्त्राणां सामान्यतश्चयनसंबन्धो ऽवगन्यते । विशेषसंबन्धः सृजतिलिङ्गादवगन्तव्यः । तथासति प्राप्तत्वान्न ते मन्त्रा अत्र विधीयन्ते, किन्तु - तान्मन्त्राननूद्येष्टकोपधानं विधीयते । सृष्टिशब्देनानुवादस्तु वक्ष्यमाणार्थवादोपपत्त्यर्थः । "यथासृष्टमेवावरून्धे"इति हि वक्ष्यर्माणोर्ऽथवादः । यदि विधिवाक्ये मन्त्राणामनुवादकः सृष्टिशब्दो न स्यात् , तदानीमर्थवादे सृष्टिशब्दप्रयोगाद्विध्यर्थवादयोर्वैयधिकरण्यभ्रमः स्यात् । तस्मान्मन्त्रानुवादी सृष्टीशब्दो न गुणविधायकः , किन्त्वर्थवादः । ननु प्रथममन्त्रे सृजतिधातुर्न प्रयुक्तः , किन्तु दधातिधातुः प्रयुक्तः । "एकयास्तुवत" "प्रजाअधीयन्त"इति तत्पाठात् । बाढम् । तथापि द्वितीयतृतीयादिषु बहुषु मन्त्रेषु सृजतिधातुप्रयोगाद्धूमरूपं सादृश्यमस्ति । यत्र सर्वाणि वाक्यानि सृष्टिशब्दोपेतानि तत्र यथा सृष्टिशब्दप्रयोगः

------------------ agnicayane śrūyate --"sṛṣṭīrupadadhāti"iti | sṛṣṭiśabdopetā mantrā yāsāmiṣṭakānāmupadhāne vidyante tā iṣṭakāḥ sṛṣṭaya ucyante | ' sṛṣṭimānāsāmupadhāno mantraḥ ' iti vigṛhya"tadvāmāsāmupadhānaḥ" [pā. sū. 4.4.125] ityādivyākaraṇasūtrasiddhaprakriyayā tanniṣpādanāt | sṛṣṭiśabdopetāścopadhānamantrāḥ"ekayāstuvata"ityasminnanuvāke samāmnātāḥ | "brahmāsṛjyata, bhūtānyasṛjyanta"ityādinā sṛjatidhātosteṣu prayuktatvāt | te mantrā atra sṛṣṭiśabdenopadhāne guṇatvena vidhīyante | kutaḥ- ' upadadhāti ' ityanenā'khyātenābhisaṃbandhāt | na cārthavādatvamasya saṃbhavati | vidhyantareṇa sahaikavākyatvābhāvāditi prāpte, -- brūmaḥ- agnicayanaprakaraṇe paṭhitatvātteṣāṃ mantrāṇāṃ sāmānyataścayanasaṃbandho 'vaganyate | viśeṣasaṃbandhaḥ sṛjatiliṅgādavagantavyaḥ | tathāsati prāptatvānna te mantrā atra vidhīyante, kintu - tānmantrānanūdyeṣṭakopadhānaṃ vidhīyate | sṛṣṭiśabdenānuvādastu vakṣyamāṇārthavādopapattyarthaḥ | "yathāsṛṣṭamevāvarūndhe"iti hi vakṣyarmāṇor'thavādaḥ | yadi vidhivākye mantrāṇāmanuvādakaḥ sṛṣṭiśabdo na syāt , tadānīmarthavāde sṛṣṭiśabdaprayogādvidhyarthavādayorvaiyadhikaraṇyabhramaḥ syāt | tasmānmantrānuvādī sṛṣṭīśabdo na guṇavidhāyakaḥ , kintvarthavādaḥ | nanu prathamamantre sṛjatidhāturna prayuktaḥ , kintu dadhātidhātuḥ prayuktaḥ | "ekayāstuvata" "prajāadhīyanta"iti tatpāṭhāt | bāḍham | tathāpi dvitīyatṛtīyādiṣu bahuṣu mantreṣu sṛjatidhātuprayogāddhūmarūpaṃ sādṛśyamasti | yatra sarvāṇi vākyāni sṛṣṭiśabdopetāni tatra yathā sṛṣṭiśabdaprayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "प्राणभृत उपदधाति"इत्यत्रापि सृष्टिन्यायेन मन्त्रविधिरिति पूर्वपक्षः । लिङ्गप्रकरणप्राप्तमन्त्रानुवादेनेष्टकोपधानविधिः । "एतस्यैव प्राणान्दधाति"इत्यस्य वक्ष्यमाणार्थवादस्योपपत्तये प्राणभृच्छब्देन मन्त्रानुवादः । पूर्वत्र - द्वितीया - दिमन्त्रेषु सृष्टिलिङ्गानां बाहुल्यम् । इह तु - प्रथममन्त्र एव प्राणभृल्लिङ्गमाम्नायते -"अयं पुरोभुवस्तस्य प्राणो भौवायनः"इति । एकस्यैव मन्त्रस्य प्राणभृत्त्वे ऽपि ऽ छत्रिणो गच्छन्ति ऽ इतिवत्तत्सहचरिताः सर्वे मन्त्राः प्राणभृच्छब्देन लक्ष्यन्ते । तदेवं यजमानकार्यसिद्ध्यादयो गुणवृत्तिहेतवो निर्णीताः । तथा चोक्तम् --- "तत्सिद्धिजातिसारूप्यप्रशंसालिङ्गभूमभिः । षड्भिः सर्वत्र शब्दानां गौणी वृत्तिः प्रकल्पिता" ॥ इति ।

------------------ "prāṇabhṛta upadadhāti"ityatrāpi sṛṣṭinyāyena mantravidhiriti pūrvapakṣaḥ | liṅgaprakaraṇaprāptamantrānuvādeneṣṭakopadhānavidhiḥ | "etasyaiva prāṇāndadhāti"ityasya vakṣyamāṇārthavādasyopapattaye prāṇabhṛcchabdena mantrānuvādaḥ | pūrvatra - dvitīyā - dimantreṣu sṛṣṭiliṅgānāṃ bāhulyam | iha tu - prathamamantra eva prāṇabhṛlliṅgamāmnāyate -"ayaṃ purobhuvastasya prāṇo bhauvāyanaḥ"iti | ekasyaiva mantrasya prāṇabhṛttve 'pi ' chatriṇo gacchanti ' itivattatsahacaritāḥ sarve mantrāḥ prāṇabhṛcchabdena lakṣyante | tadevaṃ yajamānakāryasiddhyādayo guṇavṛttihetavo nirṇītāḥ | tathā coktam --- "tatsiddhijātisārūpyapraśaṃsāliṅgabhūmabhiḥ | ṣaḍbhiḥ sarvatra śabdānāṃ gauṇī vṛttiḥ prakalpitā" || iti |

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "अक्ताः शर्करा उपदधाति" "तेजो वै घृतम्"इति श्रूयते । मृत्तिकामिश्राः क्षुदापाषाणाः शर्कराः । ताश्च घृततैलवसादीनामन्यतमेन द्रव्येणाञ्जनीयाः । कुतः । अञ्जनसामान्यबोधकस्य विधिवाक्यस्य घृतविशेषबोधकादर्थबादात्प्रबलत्वात् । तत्प्राबल्ये च मुख्यत्वादयस्त्रयो हेतवः । स्वार्थतया विधेर्मुख्यत्वम् , प्रथमश्रुतत्वाच्चासंजातविरोधित्वम् , अनधिगतार्थबोधकत्वादप्राप्तार्थत्वम्, अर्थवादस्तु - विधिस्तावकत्वान्न मुख्यः, चरमश्रुतत्वात्संजातविरोधी, ज्ञातार्थानुवादित्वात्प्राप्तार्थः । तस्मात् - ऽ येन केनाप्यञ्जनम् ऽ इति प्राप्ते, -- ब्रूमः- विधिवाक्येन किमञ्जनसाधनसामान्यं विधीयते, तद्विशेषो वा । नाऽद्यः । सामान्यस्याननुष्ठेयत्वात् । न द्वितीयः । घृततैलादिविशेषवाचकशब्दाभावात् । तत उक्तरीत्या प्रबलमपि विधिवाक्यमनुष्ठानयोग्ये विशेषे संदेहजनकतया निर्णयहेतुमर्थवादमपेक्षते, न तु तेन सह विरुध्यते । अर्थवादे ऽपि घृतस्य विधिर्नास्तीति चेत् । न । विधेरुन्नेयत्वात् । ऽ तेजो वै घृतम् ऽ इत्येवं तेजस्त्वेन घृतस्य स्तूयमानत्वाद्विधेयत्वं गम्यते । "स्तूयते स विधीयते"इति न्यायात् । तेन च विधेयत्वेन विधायकः शब्दः कल्प्यते - घृतेनाक्ता इति । तस्मात् - घृतेनैवाञ्जनम्

------------------ "aktāḥ śarkarā upadadhāti" "tejo vai ghṛtam"iti śrūyate | mṛttikāmiśrāḥ kṣudāpāṣāṇāḥ śarkarāḥ | tāśca ghṛtatailavasādīnāmanyatamena dravyeṇāñjanīyāḥ | kutaḥ | añjanasāmānyabodhakasya vidhivākyasya ghṛtaviśeṣabodhakādarthabādātprabalatvāt | tatprābalye ca mukhyatvādayastrayo hetavaḥ | svārthatayā vidhermukhyatvam , prathamaśrutatvāccāsaṃjātavirodhitvam , anadhigatārthabodhakatvādaprāptārthatvam, arthavādastu - vidhistāvakatvānna mukhyaḥ, caramaśrutatvātsaṃjātavirodhī, jñātārthānuvāditvātprāptārthaḥ | tasmāt - ' yena kenāpyañjanam ' iti prāpte, -- brūmaḥ- vidhivākyena kimañjanasādhanasāmānyaṃ vidhīyate, tadviśeṣo vā | nā'dyaḥ | sāmānyasyānanuṣṭheyatvāt | na dvitīyaḥ | ghṛtatailādiviśeṣavācakaśabdābhāvāt | tata uktarītyā prabalamapi vidhivākyamanuṣṭhānayogye viśeṣe saṃdehajanakatayā nirṇayahetumarthavādamapekṣate, na tu tena saha virudhyate | arthavāde 'pi ghṛtasya vidhirnāstīti cet | na | vidherunneyatvāt | ' tejo vai ghṛtam ' ityevaṃ tejastvena ghṛtasya stūyamānatvādvidheyatvaṃ gamyate | "stūyate sa vidhīyate"iti nyāyāt | tena ca vidheyatvena vidhāyakaḥ śabdaḥ kalpyate - ghṛtenāktā iti | tasmāt - ghṛtenaivāñjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "स्त्रुवेणावद्यति" "स्वधितिनाद्यति" "हस्तेनावद्यति"इति श्रूयते । तत्रावदेयेष्वाज्यमांसपुरोडाशेषु हविःष्वमी स्त्रुवाद्या अवदानहेतवः संकीर्णाः । कुतः । व्यवस्थापकस्य शब्दस्याभावादिति चेत् । मैवम् । शक्तेर्व्यवस्थापकत्वात् । "आख्यातानामर्थे ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणी" इति न्यायात् । ऽ कटे भुङ्क्ते ऽ ऽ कांस्यपात्र्यां भुङ्क्ते ऽ इत्यत्र लौकिकास्तत्तद्वस्तुशक्त्यनुसारेण व्यवस्थां कल्पयन्ति --ऽ कट आसीनः , ऽ कांस्यपात्र्यामोदनं निधाय ऽ इति । वेदे ऽपि -"अञ्जलिना सक्तून्प्रदाय जुहुयात्"इत्यत्र यद्यपि द्विहस्तसंयोगो ऽञ्जलिः, तथापि गुरुदेवतादिप्रसादनार्थाञ्जलिवन्निश्छिद्रसंयोगो न भवति । तादृशे ऽञ्जलौ सक्तूनामवकाशाभावात् । अतः सापर्थ्यात्संयुक्तप्रसृतिद्वयात्मको मध्यगतावकाशोपेतो ऽञ्जलिर्गृहीतः । एवमत्रापि द्रवद्रव्यस्याऽज्यस्य स्त्रुवो योग्यः, छेदनीयमांसस्य शस्त्रविशेषः स्वधितिः । संहतस्य पुरोडाशस्य हस्तः, इत्येनेन प्रकारेण स्त्रुवाद्या व्यवस्थिताः

------------------ "struveṇāvadyati" "svadhitinādyati" "hastenāvadyati"iti śrūyate | tatrāvadeyeṣvājyamāṃsapuroḍāśeṣu haviḥṣvamī struvādyā avadānahetavaḥ saṃkīrṇāḥ | kutaḥ | vyavasthāpakasya śabdasyābhāvāditi cet | maivam | śaktervyavasthāpakatvāt | "ākhyātānāmarthe bruvatāṃ śaktiḥ sahakāriṇī" iti nyāyāt | ' kaṭe bhuṅkte ' ' kāṃsyapātryāṃ bhuṅkte ' ityatra laukikāstattadvastuśaktyanusāreṇa vyavasthāṃ kalpayanti --' kaṭa āsīnaḥ , ' kāṃsyapātryāmodanaṃ nidhāya ' iti | vede 'pi -"añjalinā saktūnpradāya juhuyāt"ityatra yadyapi dvihastasaṃyogo 'ñjaliḥ, tathāpi gurudevatādiprasādanārthāñjalivanniśchidrasaṃyogo na bhavati | tādṛśe 'ñjalau saktūnāmavakāśābhāvāt | ataḥ sāparthyātsaṃyuktaprasṛtidvayātmako madhyagatāvakāśopeto 'ñjalirgṛhītaḥ | evamatrāpi dravadravyasyā'jyasya struvo yogyaḥ, chedanīyamāṃsasya śastraviśeṣaḥ svadhitiḥ | saṃhatasya puroḍāśasya hastaḥ, ityenena prakāreṇa struvādyā vyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.