* ६।२९२: ए१,६; ए२: चेतरयोर् * * ६।२९३: ए१,६; ए२: वर्णानाम् अधिकार इति * वचनाद् इति चेत्
* 6/292: E1,6; E2: cetarayor * * 6/293: E1,6; E2: varṇānām adhikāra iti * vacanād iti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Jaimini: Mimamsasutra, with Sabara's Bhasya·6
Jaimini: Mimamsasutra, with Sabara's Bhasya 6
* ६।२९४: ए१,६; ए२: सत्रफलं * * ६।२९५: ए१,६; ए२: ब्राह्मणानां शक्यम् * * ६।२९६: ए२: ५,३३३; ए६: २,१९२ * न स्वामित्वं हि विधीयते
* 6/294: E1,6; E2: satraphalaṃ * * 6/295: E1,6; E2: brāhmaṇānāṃ śakyam * * 6/296: E2: 5,333; E6: 2,192 * na svāmitvaṃ hi vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।२९७: ए१,६; ए२: उद्देश्यपदम् * * ६।२९८: ए२: ५,३३४; ए६: २,१९३ * गार्हपते *६।२९९* वा स्याताम् अविप्रतिषेधात्
* 6/297: E1,6; E2: uddeśyapadam * * 6/298: E2: 5,334; E6: 2,193 * gārhapate *6/299* vā syātām avipratiṣedhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।२९९: ए२ (व्ल्।): गार्हपत्ये * * ६।३००: ए२ (व्ल्।): गार्हपत्ये * न वा कल्पविरोधात्
* 6/299: E2 (v.l.): gārhapatye * * 6/300: E2 (v.l.): gārhapatye * na vā kalpavirodhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३०१: ए१,६; ए२: फलचमसमय * स्वामित्वाद् इतरेषाम् अहीने लिङ्गदर्शनम्
* 6/301: E1,6; E2: phalacamasamaya * svāmitvād itareṣām ahīne liṅgadarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यद् उक्तम्, लिङ्गदर्शनाद् इति। तत् परिहर्तव्यम्। अत्रोच्यते, अहीनम् एव सत्रशब्देन वक्ष्यति, यतः स्वामित्वम् ऋत्विजां विधीयते। अत ऋत्विजां स्वामित्वाद् राजन्यवैश्यानां सत्रं नावकल्पत इति। तस्माद् अहीने लिङ्गदर्शनम्। वासिष्ठानां वा ब्रह्मत्वनियमात्
atha yad uktam, liṅgadarśanād iti. tat parihartavyam. atrocyate, ahīnam eva satraśabdena vakṣyati, yataḥ svāmitvam ṛtvijāṃ vidhīyate. ata ṛtvijāṃ svāmitvād rājanyavaiśyānāṃ satraṃ nāvakalpata iti. tasmād ahīne liṅgadarśanam. vāsiṣṭhānāṃ vā brahmatvaniyamāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३०२: ए२: ५,३३४; ए६: २,१९३ * सर्वेषां वा प्रतिप्रसवात्
* 6/302: E2: 5,334; E6: 2,193 * sarveṣāṃ vā pratiprasavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषां वा सत्रं स्यात्, अविशेषात्। ननु वासिष्ठो ब्रह्मेत्य् उच्यते। नेत्य् आह। पुनः प्रतिसूयते, य एव कश्चन स्तोमभागम् अधीयीत स एव ब्रह्मा भवेद् इति। वासिष्ठोपदेश इदानीं किम् अर्थ इति चेत्। स्तोमभागप्रशंसार्थः, स्तोमभागान् अधीयानो ऽवासिष्ठो ऽपि वासिष्ठकार्यं समर्थः कर्तुम् इति। विश्वामित्रस्य हौत्रनियमाद् भृगुशुनकवसिष्ठानाम् अनधिकारः
sarveṣāṃ vā satraṃ syāt, aviśeṣāt. nanu vāsiṣṭho brahmety ucyate. nety āha. punaḥ pratisūyate, ya eva kaścana stomabhāgam adhīyīta sa eva brahmā bhaved iti. vāsiṣṭhopadeśa idānīṃ kim artha iti cet. stomabhāgapraśaṃsārthaḥ, stomabhāgān adhīyāno 'vāsiṣṭho 'pi vāsiṣṭhakāryaṃ samarthaḥ kartum iti. viśvāmitrasya hautraniyamād bhṛguśunakavasiṣṭhānām anadhikāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३०३: ए२: ५,३३५; ए६: २,१९४ * विहारस्य प्रभुत्वाद् अनग्नीनाम् अपि स्यात्
* 6/303: E2: 5,335; E6: 2,194 * vihārasya prabhutvād anagnīnām api syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३०४: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: क्रत्वर्थो * सारस्वते च दर्शनात्
* 6/304: E1,6,E2 (v.l.); E2: kratvartho * sārasvate ca darśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारस्वते च सत्रे भवति दर्शनम्। पररथैर् वा एते स्वर्गं लोकं यन्ति, ये ऽनाहिताग्नयः सत्रम् आसत इति। अनाहिताग्नीनां सत्रं दर्शयति। तस्माद् अपि सर्वेषाम्। प्रायश्चित्तविधानाच् च
sārasvate ca satre bhavati darśanam. pararathair vā ete svargaṃ lokaṃ yanti, ye 'nāhitāgnayaḥ satram āsata iti. anāhitāgnīnāṃ satraṃ darśayati. tasmād api sarveṣām. prāyaścittavidhānāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायश्चित्तं विधीयते, अग्नये विविचये ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेत्, यस्याहिताग्नेर् अन्यैर् अग्निभिर् अग्नयः संसृज्येरन्न् इति, संसर्गे ऽग्नीनां प्रायश्चित्तं दर्शयति। स एवं स्याद् अनाहितैः, नान्यथा। तस्माद् अप्य् अनग्नीनां सत्राणीति। साग्नीनां वेष्टिपूर्वत्वात्
prāyaścittaṃ vidhīyate, agnaye vivicaye 'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapet, yasyāhitāgner anyair agnibhir agnayaḥ saṃsṛjyerann iti, saṃsarge 'gnīnāṃ prāyaścittaṃ darśayati. sa evaṃ syād anāhitaiḥ, nānyathā. tasmād apy anagnīnāṃ satrāṇīti. sāgnīnāṃ veṣṭipūrvatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३०५: ए२: ५,३३६; ए६: २,१९५ * स्वार्थेन च प्रयुक्तत्वात्
* 6/305: E2: 5,336; E6: 2,195 * svārthena ca prayuktatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वार्थेन चाग्नयः प्रयुक्ताः। कथम्। उपग्रहविशेषात्, उपग्रहविशेषो हि भवति, अग्नीन् आदधीतेति। तस्माद् अन्यस्याग्निभिर् अन्यस्य न सिद्धिः, यद्य् अपि क्रत्वर्था अग्नय इति। संनिवापं च दर्शयति
svārthena cāgnayaḥ prayuktāḥ. katham. upagrahaviśeṣāt, upagrahaviśeṣo hi bhavati, agnīn ādadhīteti. tasmād anyasyāgnibhir anyasya na siddhiḥ, yady api kratvarthā agnaya iti. saṃnivāpaṃ ca darśayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सावित्राणि होष्यन्तः संनिवपेरन्न् इति, तेनापि साग्नयः सत्राण्य् उपासत इति गम्यते। एवं लिङ्गपरिहाराव् अशिष्टे ऽधिकरणे ऽन्यच् चिन्त्यते। जुह्वादीनाम् अप्रयुक्तत्वात् संदेहे यथाकामी प्रतीयेत
sāvitrāṇi hoṣyantaḥ saṃnivaperann iti, tenāpi sāgnayaḥ satrāṇy upāsata iti gamyate. evaṃ liṅgaparihārāv aśiṣṭe 'dhikaraṇe 'nyac cintyate. juhvādīnām aprayuktatvāt saṃdehe yathākāmī pratīyeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३०६: ए१,६; ए२: कर्तव्यानीति। अस्मिन् संशये, उच्यते। किं * * ६।३०७: ए१,६; ए२: प्राप्तम् जुह्वादिषु यथाकामी भवेत्। यस्य * अपि वान्यानि पात्राणि साधारणानि कुर्वीरन् विप्रतिषेधाच् छास्त्रकृतत्वात्
* 6/306: E1,6; E2: kartavyānīti. asmin saṃśaye, ucyate. kiṃ * * 6/307: E1,6; E2: prāptam juhvādiṣu yathākāmī bhavet. yasya * api vānyāni pātrāṇi sādhāraṇāni kurvīran vipratiṣedhāc chāstrakṛtatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३०८: ए१,६; ए२: विप्रतिषेधो हि भवति * * ६।३०९: ए१ (व्ल्।): तं पक्षं समवर्धेयुर् * * ६।३१०: ए२: शरीरसंस्कारः परिलुप्येत; ए२ (व्ल्।), ए१,६: शरीरसंस्काराः परिलुप्येरन् * * ६।३११: ए१ (व्ल्।): न तथा कार्यम् * प्रायश्चित्तम् आपदि स्यात्
* 6/308: E1,6; E2: vipratiṣedho hi bhavati * * 6/309: E1 (v.l.): taṃ pakṣaṃ samavardheyur * * 6/310: E2: śarīrasaṃskāraḥ parilupyeta; E2 (v.l.), E1,6: śarīrasaṃskārāḥ parilupyeran * * 6/311: E1 (v.l.): na tathā kāryam * prāyaścittam āpadi syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३१२: ए२: ५,३३७; ए६: २,१९६ * पुरुषकल्पेन वा विकृतौ कर्तृनियमः स्याद् यज्ञस्य तद्गुणत्वाद् अभावाद् इतरान् प्रत्येकस्मिन्न् अधिकारः स्यात्
* 6/312: E2: 5,337; E6: 2,196 * puruṣakalpena vā vikṛtau kartṛniyamaḥ syād yajñasya tadguṇatvād abhāvād itarān pratyekasminn adhikāraḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३१३: ए१,६; ए२: अध्वरकल्पा * * ६।३१४: ए१,६; ए२: कुतः। यज्ञस्य तद्गुणत्वात्। यज्ञो * * ६।३१५: ए१,६; ए२: वैश्यस्योक्ता, सप्तदशानुब्रूयाद् वैश्यस्येति। तेन * लिङ्गाच् चेज्याविशेषवत्
* 6/313: E1,6; E2: adhvarakalpā * * 6/314: E1,6; E2: kutaḥ. yajñasya tadguṇatvāt. yajño * * 6/315: E1,6; E2: vaiśyasyoktā, saptadaśānubrūyād vaiśyasyeti. tena * liṅgāc cejyāviśeṣavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३१६: ए१,६; ए२: सप्तदशो वै वैश्य * * ६।३१७: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: नावैश्यस्य * न वा संयोगपृथक्त्वाद् गुणस्येज्याप्रधानत्वाद् असंयुक्ता हि चोदना
* 6/316: E1,6; E2: saptadaśo vai vaiśya * * 6/317: E1,6,E2 (v.l.); E2: nāvaiśyasya * na vā saṃyogapṛthaktvād guṇasyejyāpradhānatvād asaṃyuktā hi codanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३१८: ए२: ५,३३८; ए६: २,१९६ * * ६।३१९: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: आकर्षतीति * * ६।३२०: ए२ (व्ल्।): अपि च या गुणस्यापरा चोदना * इज्यायां तद्गुणत्वाद् विशेषेण नियम्येत
* 6/318: E2: 5,338; E6: 2,196 * * 6/319: E1,6,E2 (v.l.); E2: ākarṣatīti * * 6/320: E2 (v.l.): api ca yā guṇasyāparā codanā * ijyāyāṃ tadguṇatvād viśeṣeṇa niyamyeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३२१: ए२: ५,३३९; ए६: २,१९७ * स्वदाने सर्वम् अविशेषात्
* 6/321: E2: 5,339; E6: 2,197 * svadāne sarvam aviśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३२२: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: अपि तत् सर्वं * * ६।३२३: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: दानं ददातेर् अर्थः। अर्थाच् * यस्य वा प्रभुः स्याद् इतरस्याशक्यत्वात्
* 6/322: E1,6,E2 (v.l.); E2: api tat sarvaṃ * * 6/323: E1,6,E2 (v.l.); E2: dānaṃ dadāter arthaḥ. arthāc * yasya vā prabhuḥ syād itarasyāśakyatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३२४: ए२: ५,३४०; ए६: २,१९८ * * ६।३२५: ए२ (व्ल्।): नाशक्यज्ञातिषु * * ६।३२६: ए२ (व्ल्।): मातापित्रादयो * न भूमिः स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात्
* 6/324: E2: 5,340; E6: 2,198 * * 6/325: E2 (v.l.): nāśakyajñātiṣu * * 6/326: E2 (v.l.): mātāpitrādayo * na bhūmiḥ syāt sarvān pratyaviśiṣṭatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३२७: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: पृथिवीगोलकं नाम, न * * ६।३२८: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: स्वस्वतं * * ६।३२९: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: भूमिभोगेन * * ६।३३०: ए१,६; ए२: सार्वभौमम् अस्य * * ६।३३१: ए२: ५,३४१; ए६: २,१९९ * * ६।३३२: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: धारणं चक्रमणादि * अकार्यत्वाच् च ततः पुनर् विशेषः स्यात्
* 6/327: E1,6,E2 (v.l.); E2: pṛthivīgolakaṃ nāma, na * * 6/328: E1,6,E2 (v.l.); E2: svasvataṃ * * 6/329: E1,6,E2 (v.l.); E2: bhūmibhogena * * 6/330: E1,6; E2: sārvabhaumam asya * * 6/331: E2: 5,341; E6: 2,199 * * 6/332: E1,6,E2 (v.l.); E2: dhāraṇaṃ cakramaṇādi * akāryatvāc ca tataḥ punar viśeṣaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वजित्य् एव संदेहः। किम् अश्वादयो देयाः, नेति। किं प्राप्तम्। सर्वस्य विहितत्वात्, देया अश्वा इति। एवं प्राप्ते ब्रूमः, यस्य च दानम् अकार्यम्, तच् च न देयम्, यथाश्वानाम्। तेषां हि दानम् अकार्यम्। एष हि विशेषो ऽश्वानाम्, अन्येभ्यो द्रव्येभ्यः, यद् एषां दानं प्रतिषिध्यते, न केसरिणो ददाति नोभयतोदतः प्रतिगृह्णातीति विश्वजित्य् एव समाम्नायते। तस्मान् नाश्वा देया इति। नित्यत्वाच् चानित्यैर् नास्ति संबन्धः
viśvajity eva saṃdehaḥ. kim aśvādayo deyāḥ, neti. kiṃ prāptam. sarvasya vihitatvāt, deyā aśvā iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, yasya ca dānam akāryam, tac ca na deyam, yathāśvānām. teṣāṃ hi dānam akāryam. eṣa hi viśeṣo 'śvānām, anyebhyo dravyebhyaḥ, yad eṣāṃ dānaṃ pratiṣidhyate, na kesariṇo dadāti nobhayatodataḥ pratigṛhṇātīti viśvajity eva samāmnāyate. tasmān nāśvā deyā iti. nityatvāc cānityair nāsti saṃbandhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३३३: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: कृतभाण्डकानि * * ६।३३४: ए२: ५,३४१; ए६: २,१९९ * * ६।३३५: ए१,६; ए२: सर्वतो * * ६।३३६: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: कृतभाण्डकानीति * * ६।३३७: ए१,६; ए२: विश्वजिति दानं प्रतीक्षेत। नैमित्तिकं तस्मान् न * शूद्रश् च धर्मशास्त्रत्वात्
* 6/333: E1,6,E2 (v.l.); E2: kṛtabhāṇḍakāni * * 6/334: E2: 5,341; E6: 2,199 * * 6/335: E1,6; E2: sarvato * * 6/336: E1,6,E2 (v.l.); E2: kṛtabhāṇḍakānīti * * 6/337: E1,6; E2: viśvajiti dānaṃ pratīkṣeta. naimittikaṃ tasmān na * śūdraś ca dharmaśāstratvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३३८: ए२ (व्ल्।): सर्वस्वस्य * * ६।३३९: ए२: ५,३४२; ए६: २,१९९ * * ६।३४०: ए२ (व्ल्।): धर्मशासेनोपनतत्वात् * दक्षिणाकाले यत् स्वं तत् प्रतीयेत तद् दानसंयोगात्
* 6/338: E2 (v.l.): sarvasvasya * * 6/339: E2: 5,342; E6: 2,199 * * 6/340: E2 (v.l.): dharmaśāsenopanatatvāt * dakṣiṇākāle yat svaṃ tat pratīyeta tad dānasaṃyogāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३४१: ए१,६; ए२: दक्षिणाकाले दातुं विधातव्यम् * * ६।३४२: ए२: ५,३४३; ए६: २,२०० * अशेषत्वात् तदन्तः *६।३४३* स्यात् कर्मणो द्रव्यसिद्धित्वात् *६।३४४*
* 6/341: E1,6; E2: dakṣiṇākāle dātuṃ vidhātavyam * * 6/342: E2: 5,343; E6: 2,200 * aśeṣatvāt tadantaḥ *6/343* syāt karmaṇo dravyasiddhitvāt *6/344*
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३४३: ए१,६; ए२: अशेषत्वाद् अन्तः * * ६।३४४: ए२ (व्ल्।): द्रव्यसिद्धत्वात् * * ६।३४५: ए१,६; ए२: एव सर्वस्वं दत्त्वा विश्वजिद् * * ६।३४६: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: सर्वस्यं * अपि वा शेषकर्म स्यात् क्रतोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात्
* 6/343: E1,6; E2: aśeṣatvād antaḥ * * 6/344: E2 (v.l.): dravyasiddhatvāt * * 6/345: E1,6; E2: eva sarvasvaṃ dattvā viśvajid * * 6/346: E1,6,E2 (v.l.); E2: sarvasyaṃ * api vā śeṣakarma syāt kratoḥ pratyakṣaśiṣṭatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः। शेषकर्म स्यात्, न सर्वस्वं दक्षिणाकाले देयम्, यावता तत्कर्म परिसमाप्यते, तावच् छेषयितव्यम्। कुतः। क्रतोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात्। क्रतोः परिसमाप्तिः प्रत्यक्षशिष्टा, विश्वजिता यजेतेति विश्वजितम् उपक्रम्य, परिसमापयेद् इत्य् अर्थः। परिसमापयता यच् छक्यते दातुम्, तावत् सर्वम् इत्य् अर्थः। तस्मान् न तदन्तम् उत्स्रष्टव्यम् इति। तथा चान्यार्थदर्शनम्
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. śeṣakarma syāt, na sarvasvaṃ dakṣiṇākāle deyam, yāvatā tatkarma parisamāpyate, tāvac cheṣayitavyam. kutaḥ. kratoḥ pratyakṣaśiṣṭatvāt. kratoḥ parisamāptiḥ pratyakṣaśiṣṭā, viśvajitā yajeteti viśvajitam upakramya, parisamāpayed ity arthaḥ. parisamāpayatā yac chakyate dātum, tāvat sarvam ity arthaḥ. tasmān na tadantam utsraṣṭavyam iti. tathā cānyārthadarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं च कृत्वान्यार्थदर्शनम् उपपद्यते, अवभृथाद् उदेत्य वत्सत्वचमाच् छादयतीति शेषे सत्य् अवकल्पते। अशेषं तु समञ्जसादानेन शेषकर्म स्यात्
evaṃ ca kṛtvānyārthadarśanam upapadyate, avabhṛthād udetya vatsatvacamāc chādayatīti śeṣe saty avakalpate. aśeṣaṃ tu samañjasādānena śeṣakarma syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३४७: ए२: ५,३४४; ए६: २,२०१ * नादानस्य नित्यत्वात्
* 6/347: E2: 5,344; E6: 2,201 * nādānasya nityatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदानं त्व् अनुइत्यम्, नित्यं च शेषकर्म। न हि तयोः संबन्धो ऽवकल्पते। तस्माच् छेषयितव्यं किंचिद् इति। दीक्षासु तु विनिर्देशाद् अक्रत्वर्थेन संयोगस् तस्माद् अविरोधः स्यात्
ādānaṃ tv anuityam, nityaṃ ca śeṣakarma. na hi tayoḥ saṃbandho 'vakalpate. tasmāc cheṣayitavyaṃ kiṃcid iti. dīkṣāsu tu vinirdeśād akratvarthena saṃyogas tasmād avirodhaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३४८: ए२ (व्ल्।): इदं मे क्रत्वर्थम् * * ६।३४९: ए२ (व्ल्।): सर्वता * * ६।३५०: ए१,६; ए२: भक्षार्थं; ए२ (व्ल्।): मुक्त्यर्थं * अहर्गणे च तद्धर्मा स्यत् सर्वेषाम् अविशेषात्
* 6/348: E2 (v.l.): idaṃ me kratvartham * * 6/349: E2 (v.l.): sarvatā * * 6/350: E1,6; E2: bhakṣārthaṃ; E2 (v.l.): muktyarthaṃ * ahargaṇe ca taddharmā syat sarveṣām aviśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३५१: ए१,६; ए२: दक्षिणाः * * ६।३५२: ए१,६; ए२: आहोस्वित् * द्वादशशतं वा प्रकृतिवत्
* 6/351: E1,6; E2: dakṣiṇāḥ * * 6/352: E1,6; E2: āhosvit * dvādaśaśataṃ vā prakṛtivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वादशशातं वा देयम् इति। प्रकृतिवत् कर्तव्यम्। ज्योतिष्टोमश् च प्रकृतिः। तत्र धर्मा विहिताः, न विश्वजिति कृत्स्नाः प्रतीयन्ते। तस्माद् द्वादशशतम् अत्र देयम् इति। अतद्गुणत्वात् तु नैवं स्यात्
dvādaśaśātaṃ vā deyam iti. prakṛtivat kartavyam. jyotiṣṭomaś ca prakṛtiḥ. tatra dharmā vihitāḥ, na viśvajiti kṛtsnāḥ pratīyante. tasmād dvādaśaśatam atra deyam iti. atadguṇatvāt tu naivaṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३५३: ए१,६; ए२: नैष * * ६।३५४: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: ग्रहीष्यति * लिङ्गदर्शनाच् च
* 6/353: E1,6; E2: naiṣa * * 6/354: E1,6,E2 (v.l.); E2: grahīṣyati * liṅgadarśanāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३५५: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: सर्वस्वं * * ६।३५६: ए२: ५,३४६; ए६: २,२०२ * विकारः सन्न् उभयतो ऽविशेषात्
* 6/355: E1,6,E2 (v.l.); E2: sarvasvaṃ * * 6/356: E2: 5,346; E6: 2,202 * vikāraḥ sann ubhayato 'viśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३५७: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: विश्वजित्य् अधिकारः * * ६।३५८: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: विश्वजित्य् अधिकार * अधिकं वा प्रतिप्रसवात्
* 6/357: E1,6,E2 (v.l.); E2: viśvajity adhikāraḥ * * 6/358: E1,6,E2 (v.l.); E2: viśvajity adhikāra * adhikaṃ vā pratiprasavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३५९: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: विश्वजित्य् अधिकार * * ६।३६०: ए२ ओम्। नेच्छन्ति * अनुग्रहाच् च पादवत्
* 6/359: E1,6,E2 (v.l.); E2: viśvajity adhikāra * * 6/360: E2 om. necchanti * anugrahāc ca pādavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३६१: ए२: ५,३४६; ए६: २,२०३ * अपरिमिते शिष्टस्य संख्याप्रतिषेधस् तच् छ्रुतित्वात्
* 6/361: E2: 5,346; E6: 2,203 * aparimite śiṣṭasya saṃkhyāpratiṣedhas tac chrutitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधाने श्रूयते, एका देया, षड् देयाः, द्वादश देयाः, चतुर्विंशतिर् देयाः, शतं देयम्, सहस्रं देयम्, अपरिमितं देयम् इति। तत्र संदेहः। किं यत् परिमितम् एका देयेत्येवमादि, तन् न दातव्यम् इति प्रतिषेधो विधीयते, उतापरिमितं नाम किंचित्, तस्य दानं विधीयत इति। किं प्राप्तम्। अपरिमिते श्रूयमाने ब्रूमः, शिष्टस्यैकादेः संख्येयस्य या संख्या, सा प्रतिषिध्यते। कुतः। तच्छ्रुतित्वात्, परिमितशब्दश्रवणाद् गणितम् अवगम्यते। तच् चैकादिकम्, तस्य नशब्देन प्रतिषेधः क्रियते। तत्र श्रुतो ऽर्थः कृतो भवति, इतरथापरिमितशब्दे प्रसिद्धिस् त्यज्येत। लक्षणया बहुत्वम् अस्यार्थः कल्प्येत। तस्मात् अप्रिमितस्य प्रतिषेध इति। कल्पान्तरं वा तुल्यवत् प्रसंख्यानात्
ādhāne śrūyate, ekā deyā, ṣaḍ deyāḥ, dvādaśa deyāḥ, caturviṃśatir deyāḥ, śataṃ deyam, sahasraṃ deyam, aparimitaṃ deyam iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ yat parimitam ekā deyetyevamādi, tan na dātavyam iti pratiṣedho vidhīyate, utāparimitaṃ nāma kiṃcit, tasya dānaṃ vidhīyata iti. kiṃ prāptam. aparimite śrūyamāne brūmaḥ, śiṣṭasyaikādeḥ saṃkhyeyasya yā saṃkhyā, sā pratiṣidhyate. kutaḥ. tacchrutitvāt, parimitaśabdaśravaṇād gaṇitam avagamyate. tac caikādikam, tasya naśabdena pratiṣedhaḥ kriyate. tatra śruto 'rthaḥ kṛto bhavati, itarathāparimitaśabde prasiddhis tyajyeta. lakṣaṇayā bahutvam asyārthaḥ kalpyeta. tasmāt aprimitasya pratiṣedha iti. kalpāntaraṃ vā tulyavat prasaṃkhyānāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३६२: ए१,६; ए२: स्यात्, तुल्यवत् प्रसंख्यानात्। तेन * * ६।३६३: ए२: ५,३४७; ए६: २,२०३ * * ६।३६४: ए२ (व्ल्।): श्रवणेन * * ६।३६५: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: वाक्यं * * ६।३६६: ए२ (व्ल्।): श्रुतेः * * ६।३६७: ए१,६; ए२: कुशलशब्दप्रयोगाद् रूढिशब्द * अनियमो ऽविशेषात्
* 6/362: E1,6; E2: syāt, tulyavat prasaṃkhyānāt. tena * * 6/363: E2: 5,347; E6: 2,203 * * 6/364: E2 (v.l.): śravaṇena * * 6/365: E1,6,E2 (v.l.); E2: vākyaṃ * * 6/366: E2 (v.l.): śruteḥ * * 6/367: E1,6; E2: kuśalaśabdaprayogād rūḍhiśabda * aniyamo 'viśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३६८: ए१,६; ए२: अथेदानीम् इदं संदिह्यते * * ६।३६९: ए२ (व्ल्।): कश्चिद् अत्र बहुत्वविशेष * * ६।३७०: ए२ (व्ल्।): यथाकामं स्यात्, यथाकृतं साधु * * ६।३७१: ए२: ५,३४८; ए६: २,२०४ * अधिकं वा स्याद् बह्वर्थत्वाद् इतरेषां *६।३७२* संनिधानात्
* 6/368: E1,6; E2: athedānīm idaṃ saṃdihyate * * 6/369: E2 (v.l.): kaścid atra bahutvaviśeṣa * * 6/370: E2 (v.l.): yathākāmaṃ syāt, yathākṛtaṃ sādhu * * 6/371: E2: 5,348; E6: 2,204 * adhikaṃ vā syād bahvarthatvād itareṣāṃ *6/372* saṃnidhānāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३७२: ए२ (व्ल्।): इतरैर् * अर्थवादश् च तद्वत्
* 6/372: E2 (v.l.): itarair * arthavādaś ca tadvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथम् एवम्। तत्रोत्कृष्टं वै अपरिमितम् इति तदूनतां सहस्रस्य दर्शयति। परकृतिपुराकल्पं च मनुष्यधर्मः स्याद् अर्थाय ह्य् अनुकीर्तनम्
katham evam. tatrotkṛṣṭaṃ vai aparimitam iti tadūnatāṃ sahasrasya darśayati. parakṛtipurākalpaṃ ca manuṣyadharmaḥ syād arthāya hy anukīrtanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३७३: ए२: ५,३४९; ए६: २,२०५ * तद् उक्ते च प्रतिषेधात्
* 6/373: E2: 5,349; E6: 2,205 * tad ukte ca pratiṣedhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३७४: ए२ ओम्। उ * निर्देशाद् वा तद्धर्मः स्यात् पञ्चावत्तवत्
* 6/374: E2 om. u * nirdeśād vā taddharmaḥ syāt pañcāvattavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३७५: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: जामदग्नीनाम् * विधौ तु वेदसंयोगाद् उपदेशः स्यात्
* 6/375: E1,6,E2 (v.l.); E2: jāmadagnīnām * vidhau tu vedasaṃyogād upadeśaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३७६: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: व्यावर्त्यते * * ६।३७७: ए२: ५,३५०; ए६: २,२०५ * * ६।३७८: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: तच् च * अर्थवादो वा विधिशेषत्वात् तस्मान् *६।३७९* नित्यानुवादः स्यात्
* 6/376: E1,6,E2 (v.l.); E2: vyāvartyate * * 6/377: E2: 5,350; E6: 2,205 * * 6/378: E1,6,E2 (v.l.); E2: tac ca * arthavādo vā vidhiśeṣatvāt tasmān *6/379* nityānuvādaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३७९: ए१ (व्ल्।): तस्मिन् * * ६।३८०: ए२ (व्ल्।): निर्वर्तते * * ६।३८१: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: वेति। अर्थवादस् * सहस्रसंवत्सरं तदायुषाम् असंभावान् मनुष्येषु
* 6/379: E1 (v.l.): tasmin * * 6/380: E2 (v.l.): nirvartate * * 6/381: E1,6,E2 (v.l.); E2: veti. arthavādas * sahasrasaṃvatsaraṃ tadāyuṣām asaṃbhāvān manuṣyeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३८२: ए१,६; ए२: सहस्रसंवत्सरम् सत्रं विश्वसृजामयनम्, पञ्चपञ्चाशतस् * * ६।३८३: ए२: ५,३५०; ए६: २,२०६ * * ६।३८४: ए१ हत् यदापि मनुष्याणाम्, तदापि बहवो विकल्पा वक्ष्यमानाः इन् क्लम्मेर्न् * अपि वा तदधिकारान् मनुष्यधर्मः स्यात्
* 6/382: E1,6; E2: sahasrasaṃvatsaram satraṃ viśvasṛjāmayanam, pañcapañcāśatas * * 6/383: E2: 5,350; E6: 2,206 * * 6/384: E1 hat yadāpi manuṣyāṇām, tadāpi bahavo vikalpā vakṣyamānāḥ in Klammern * api vā tadadhikārān manuṣyadharmaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः। न गन्धर्वादीनाम्, मनुष्याणाम् एवाधिकार इति। कुतः। तदधिकारात्, मनुष्याधिकारं शास्त्रं समधिगतम् इति। ते हि शक्नुवन्ति कार्त्स्न्येन यथोदितं विधिम् उपसंहर्तुम् इति। आह, ननु नैतावद् आयुषो मनुष्याः। उच्यते, रसायनैर् आयुर् दीर्घं प्राप्स्यन्तीति। नासामर्थ्यात्
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. na gandharvādīnām, manuṣyāṇām evādhikāra iti. kutaḥ. tadadhikārāt, manuṣyādhikāraṃ śāstraṃ samadhigatam iti. te hi śaknuvanti kārtsnyena yathoditaṃ vidhim upasaṃhartum iti. āha, nanu naitāvad āyuṣo manuṣyāḥ. ucyate, rasāyanair āyur dīrghaṃ prāpsyantīti. nāsāmarthyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३८५: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: एतावत् * * ६।३८६: ए२ (व्ल्।): बलीपलितनाशकानि * * ६।३८७: ए१: ज्योग्जीवनं चिरकालं जीवनम् (ग्लोस्से एइनेर् ह्स्) * * ६।३८८: ए२: ५,३५१; ए६: २,२०७ * * ६।३८९: ए२ ओम्। स * * ६।३९०: ए१,६; ए२: ज्योग्जीवेन * संबन्धादर्शनात्
* 6/385: E1,6,E2 (v.l.); E2: etāvat * * 6/386: E2 (v.l.): balīpalitanāśakāni * * 6/387: E1: jyogjīvanaṃ cirakālaṃ jīvanam (Glosse einer HS) * * 6/388: E2: 5,351; E6: 2,207 * * 6/389: E2 om. sa * * 6/390: E1,6; E2: jyogjīvena * saṃbandhādarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ह्य् एतावद् आयुषा रसायनानां संबन्धो दृष्टपूर्वः, न च संबन्धादर्शने ऽनुमानम् अस्ति। ननु सामान्यतोदृष्टं भविष्यति। दृश्यन्ते तावद् अल्पस्य स्थिरभावस्य कारकाणि। एवम् अभ्यस्यमानानि वीर्यवत्तमानि स्थिरशरीरताम् उत्पादयिष्यन्ति। शतायुः पुरुष इति सत्य् अपि वचने, अधिकं जीवनं दृश्यत एवेति। अत्रोच्यते, नायम् एकान्तः, कदाचिद्याम् च यावन्तीं च शरीरस्थिरताम् उत्पादयेयुः, न प्राग् अप्य् अदृष्टकालाम्, यथा प्रक्रामन्तो ऽभ्यासात् प्रक्रमाणां वृद्धेर् यां च यावन्तीं च मात्रां प्राप्नुवन्ति, न त्व् अभ्यस्यन्तः पुरुषायुषेणापि योजनमात्रं प्रक्रमेयुः। एवम् इहापि संबन्धाभावात् सहस्रायुष्ट्वं प्राप्नुयुर् न वेति संदिग्धम्। संदिग्धं चेत्, सामान्यतोदृष्टं न प्रमाणम्, न चादृष्टो ऽर्थः प्रमाणम् अन्त्रेण शक्यो ऽभ्युपगन्तुम्। तस्माद् असंशयं नैतावद् आयुषः सन्तीति पुरुषवचनेनोक्तम्। कथं तर्हीति। स कुलकल्पः स्याद् इति कार्ष्णाजिनिर् एकस्मिन्न् असंभवात्
na hy etāvad āyuṣā rasāyanānāṃ saṃbandho dṛṣṭapūrvaḥ, na ca saṃbandhādarśane 'numānam asti. nanu sāmānyatodṛṣṭaṃ bhaviṣyati. dṛśyante tāvad alpasya sthirabhāvasya kārakāṇi. evam abhyasyamānāni vīryavattamāni sthiraśarīratām utpādayiṣyanti. śatāyuḥ puruṣa iti saty api vacane, adhikaṃ jīvanaṃ dṛśyata eveti. atrocyate, nāyam ekāntaḥ, kadācidyām ca yāvantīṃ ca śarīrasthiratām utpādayeyuḥ, na prāg apy adṛṣṭakālām, yathā prakrāmanto 'bhyāsāt prakramāṇāṃ vṛddher yāṃ ca yāvantīṃ ca mātrāṃ prāpnuvanti, na tv abhyasyantaḥ puruṣāyuṣeṇāpi yojanamātraṃ prakrameyuḥ. evam ihāpi saṃbandhābhāvāt sahasrāyuṣṭvaṃ prāpnuyur na veti saṃdigdham. saṃdigdhaṃ cet, sāmānyatodṛṣṭaṃ na pramāṇam, na cādṛṣṭo 'rthaḥ pramāṇam antreṇa śakyo 'bhyupagantum. tasmād asaṃśayaṃ naitāvad āyuṣaḥ santīti puruṣavacanenoktam. kathaṃ tarhīti. sa kulakalpaḥ syād iti kārṣṇājinir ekasminn asaṃbhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मनुष्याधिकारपक्षे कुलकल्पो भविष्यतीत्य् एवं कार्ष्णाजिनिर् आचार्यो मन्यते स्म। कुतः। एकस्मिन्न् असंभवात्, पुरुषाणाम् इदम् अनुशासनम्, न चैतद् एकः शक्नोति पारयितुम्। यथा शक्यते, तथा पारयितव्यम् इति गम्यमाने, बहवः शक्नुवन्तः प्रवर्तेरन्। अन्ये ऽपि तत्कुलीना अन्येनारब्धं समापयेयुर् इति। अपि वा कृत्स्नसंयोगाद् एकस्यैव प्रयोगः स्यात्
sa manuṣyādhikārapakṣe kulakalpo bhaviṣyatīty evaṃ kārṣṇājinir ācāryo manyate sma. kutaḥ. ekasminn asaṃbhavāt, puruṣāṇām idam anuśāsanam, na caitad ekaḥ śaknoti pārayitum. yathā śakyate, tathā pārayitavyam iti gamyamāne, bahavaḥ śaknuvantaḥ pravarteran. anye 'pi tatkulīnā anyenārabdhaṃ samāpayeyur iti. api vā kṛtsnasaṃyogād ekasyaiva prayogaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३९१: ए२: प्रयोक्तरीति * * ६।३९२: व्ग्ल्। म्स् ३।७।१८ फ़्फ़् * * ६।३९३: ए१,६; ए२: फलकल्पनम् * * ६।३९४: ए१,६; ए२: समाप्यत * * ६।३९५: ए१; ए२,६: हीयते * * ६।३९६: ए२: ५,३५४; ए६: २,२०८ * विप्रतिषेधात् तु गुण्यन्यतरः *६।३९७* स्याद् इति लावुकायनः
* 6/391: E2: prayoktarīti * * 6/392: Vgl. MS 3.7.18 ff * * 6/393: E1,6; E2: phalakalpanam * * 6/394: E1,6; E2: samāpyata * * 6/395: E1; E2,6: hīyate * * 6/396: E2: 5,354; E6: 2,208 * vipratiṣedhāt tu guṇyanyataraḥ *6/397* syād iti lāvukāyanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३९७: ए१ (व्ल्।): गुणाद् अन्यतरः * * ६।३९८: ए१,६; ए२: नात्मीयमतप्रतिषेधार्थम् * संवत्सरो विचालित्वात्
* 6/397: E1 (v.l.): guṇād anyataraḥ * * 6/398: E1,6; E2: nātmīyamatapratiṣedhārtham * saṃvatsaro vicālitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।३९९: ए१,६; ए२: अन्यतरद् वचनं गौणम् * * ६।४००: ए१ (व्ल्।): उक्तपरिमाणस्यार्थस्य * सा प्रकृतिः स्याद् अधिकारात्
* 6/399: E1,6; E2: anyatarad vacanaṃ gauṇam * * 6/400: E1 (v.l.): uktaparimāṇasyārthasya * sā prakṛtiḥ syād adhikārāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४०१: ए२: ५,३५४; ए२: २,२०८ * * ६।४०२: ए१,६; ए२: गुणेनावकल्पिष्यते * * ६।४०३: ए१,२ (व्ल्।): अवरुध्येत * * ६।४०४: ए१,६; ए२: एवास्यायुः * * ६।४०५: ए१ (व्ल्।): न ह्य् अत्र संवत्सरशब्दः साक्षात्, प्रतिमाशब्देन संयोगात्; नैवम्, न ह्य् अत्र रात्रिशब्दः संवत्सरशब्दस्यापेक्ष्यः प्रतिमाशब्देन संयोगात् * अहानि वाभिसंख्यत्वात्
* 6/401: E2: 5,354; E2: 2,208 * * 6/402: E1,6; E2: guṇenāvakalpiṣyate * * 6/403: E1,2 (v.l.): avarudhyeta * * 6/404: E1,6; E2: evāsyāyuḥ * * 6/405: E1 (v.l.): na hy atra saṃvatsaraśabdaḥ sākṣāt, pratimāśabdena saṃyogāt; naivam, na hy atra rātriśabdaḥ saṃvatsaraśabdasyāpekṣyaḥ pratimāśabdena saṃyogāt * ahāni vābhisaṃkhyatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४०६: ए२ (व्ल्।): पक्षं * * ६।४०७: ए१; ए२,६: यदैवोदेत्यथ * * ६।४०८: ए२: ५,३५५; ए६: २,२०९ * * ६।४०९: ए२: ५,३५७; ए६: २,२१० * इष्टिपूर्वत्वाद् अक्रतुशेषो होमः संस्कृतेष्व् अग्निषु स्याद् अपूर्वो अप्य् आधानस्य सर्वशेषत्वात्
* 6/406: E2 (v.l.): pakṣaṃ * * 6/407: E1; E2,6: yadaivodetyatha * * 6/408: E2: 5,355; E6: 2,209 * * 6/409: E2: 5,357; E6: 2,210 * iṣṭipūrvatvād akratuśeṣo homaḥ saṃskṛteṣv agniṣu syād apūrvo apy ādhānasya sarvaśeṣatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४१०: ए१ (व्ल्।): उत्तरेणार्धम् * * ६।४११: ए१,६; ए२: इति * * ६।४१२: ए१ (व्ल्।): होमादीनाकाङ्क्ष्यन्ते * * ६।४१३: ए१ (व्ल्।): संस्कृताग्निनिर्वर्त्यत्वम् * इष्टित्वेन तु संस्तवश् चतुर्होतॄन् असंस्कृतेषु दर्शयति
* 6/410: E1 (v.l.): uttareṇārdham * * 6/411: E1,6; E2: iti * * 6/412: E1 (v.l.): homādīnākāṅkṣyante * * 6/413: E1 (v.l.): saṃskṛtāgninirvartyatvam * iṣṭitvena tu saṃstavaś caturhotṝn asaṃskṛteṣu darśayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४१४: ए२: ५,३५७; ए६: २,२१० * उपदेशस् त्व् अपूर्वत्वात्
* 6/414: E2: 5,357; E6: 2,210 * upadeśas tv apūrvatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४१५: ए१,६; ए२: एष; ए२ (व्ल्।): एव * * ६।४१६: ए१,६; ए२: एषा वानाहिताग्नेर् * स सर्वेषाम् अविशेषात्
* 6/415: E1,6; E2: eṣa; E2 (v.l.): eva * * 6/416: E1,6; E2: eṣā vānāhitāgner * sa sarveṣām aviśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४१७: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: अविशेषात्। चतुर्होतॄणाम् अयं धर्म * * ६।४१८: ए१,६; ए२: न विशेषः क्रतुशेषाणाम् अक्रतुशेषाणां चेति। तस्मात् * अपि वा क्रत्वभावाद् अनाहिताग्नेर् अशेषभूतनिर्देशः
* 6/417: E1,6,E2 (v.l.); E2: aviśeṣāt. caturhotṝṇām ayaṃ dharma * * 6/418: E1,6; E2: na viśeṣaḥ kratuśeṣāṇām akratuśeṣāṇāṃ ceti. tasmāt * api vā kratvabhāvād anāhitāgner aśeṣabhūtanirdeśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४१९: ए२ (व्ल्।): चास्मात् फलं कल्प्येत * * ६।४२०: ए२: ५,३५८; ए६: २,२११ * जपो वानग्निसंयोगात्
* 6/419: E2 (v.l.): cāsmāt phalaṃ kalpyeta * * 6/420: E2: 5,358; E6: 2,211 * japo vānagnisaṃyogāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४२१: ए२ (व्ल्।): सर्वशेषत्वाद् एव * * ६।४२२: ए१,६; ए२: वानाहिताग्नेर् * * ६।४२३: ए२ (व्ल्।): ये जपस् तेषाम् अयम् अनुवादः * इष्टित्वेन तु संस्तुते होमः स्याद् अनारभ्याग्निसंयोगाद् इतरेषाम् अवाच्यत्वात्
* 6/421: E2 (v.l.): sarvaśeṣatvād eva * * 6/422: E1,6; E2: vānāhitāgner * * 6/423: E2 (v.l.): ye japas teṣām ayam anuvādaḥ * iṣṭitvena tu saṃstute homaḥ syād anārabhyāgnisaṃyogād itareṣām avācyatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४२४: ए१,६; ए२: न। कथम्। नैषा * उभयोः पिटृयज्ञवत्
* 6/424: E1,6; E2: na. katham. naiṣā * ubhayoḥ piṭṛyajñavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४२५: ए२: ५,३५९; ए२: २,२११ * निर्देशो वानाहिताग्नेर् अनारभ्याग्निसंयोगात्
* 6/425: E2: 5,359; E2: 2,211 * nirdeśo vānāhitāgner anārabhyāgnisaṃyogāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४२६: ए१,६; ए२: अस्ति, पितृयज्ञवद् उभयोश् * पितृयज्ञे संयुक्तस्य पुनर्वचनम्
* 6/426: E1,6; E2: asti, pitṛyajñavad ubhayoś * pitṛyajñe saṃyuktasya punarvacanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४२७: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: अनाहिताग्निनान्वाचयं करोति * उपनयन्न् आदधीत होमसंयोगात्
* 6/427: E1,6,E2 (v.l.); E2: anāhitāgninānvācayaṃ karoti * upanayann ādadhīta homasaṃyogāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४२८: ए२: ५,३६०; ए२: २,२१२ * * ६।४२९: ए१,६; ए२: आदधीतेति। संस्कृतेष्व् इति। कुतः * * ६।४३०: ए२ ओम्। स्थितिः * स्थपतीष्टिवल् लौकिके वा विद्याकर्मानुपूर्वत्वात्
* 6/428: E2: 5,360; E2: 2,212 * * 6/429: E1,6; E2: ādadhīteti. saṃskṛteṣv iti. kutaḥ * * 6/430: E2 om. sthitiḥ * sthapatīṣṭival laukike vā vidyākarmānupūrvatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४३१: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: चाधानाधिकारः * आधानं च भार्यासंयुक्तम्
* 6/431: E1,6,E2 (v.l.); E2: cādhānādhikāraḥ * ādhānaṃ ca bhāryāsaṃyuktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधानं च भार्यासंयुक्तं श्रूयते। विद्याग्रहणोत्तरकालश् च दारसंग्रहः। तस्माद् अपि नावकल्पते पूर्वकालताधानस्य। अकर्म चोर्ध्वम् आधानात् तत्समवायो हि कर्मभिः
ādhānaṃ ca bhāryāsaṃyuktaṃ śrūyate. vidyāgrahaṇottarakālaś ca dārasaṃgrahaḥ. tasmād api nāvakalpate pūrvakālatādhānasya. akarma cordhvam ādhānāt tatsamavāyo hi karmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४३२: ए१,६; ए२: दारक्रियाया आधानोत्तरकाले * * ६।४३३: ए२: ५,३६१; ए६: २,२१३ * श्राद्धवद् इतित् चेत्
* 6/432: E1,6; E2: dārakriyāyā ādhānottarakāle * * 6/433: E2: 5,361; E6: 2,213 * śrāddhavad itit cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवम्, श्रुतिविप्रतिषेधो हि भवति, एवं क्रियमाणे दारकर्मणि विद्याग्रहणोत्तरकालं श्रूयमाणम्, पूर्वं क्रियत इति विप्रतिषिद्धम्। अर्थाद् अन्यद् एवेदम् इति चेत्। न, अर्थप्राप्तस्यैव कालनियम एषः। उपनयनं च कर्मार्थम्। तद् द्वितीयस्यां विप्रतिषिध्येत। सर्वार्थत्वाच् च पुत्रार्थो न प्रयोजयेत्
naivam, śrutivipratiṣedho hi bhavati, evaṃ kriyamāṇe dārakarmaṇi vidyāgrahaṇottarakālaṃ śrūyamāṇam, pūrvaṃ kriyata iti vipratiṣiddham. arthād anyad evedam iti cet. na, arthaprāptasyaiva kālaniyama eṣaḥ. upanayanaṃ ca karmārtham. tad dvitīyasyāṃ vipratiṣidhyeta. sarvārthatvāc ca putrārtho na prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४३४: ए१,६; २: अतो ऽपि न * * ६।४३५: ए२: ५,३६१; ए६: २,२१३ * सोमपानात् तु प्रापणं द्वितीयस्य तस्माद् उपयच्छेत् *६।४३६*
* 6/434: E1,6; 2: ato 'pi na * * 6/435: E2: 5,361; E6: 2,213 * somapānāt tu prāpaṇaṃ dvitīyasya tasmād upayacchet *6/436*
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४३६: ए१ (व्ल्।): उपयच्छेत * पितृयज्ञे तु दर्शनात् प्रागाधानात् प्रतीयेत
* 6/436: E1 (v.l.): upayaccheta * pitṛyajñe tu darśanāt prāgādhānāt pratīyeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ कथं पितृयज्ञस्य द्वौ कालाव् इति। उच्यते, वचनं हि तत्र दृश्यते। अप्यनाहिताग्निना कार्य् इति। तस्मात् प्रागाधानात् पितृयज्ञ इति। स्थपतीष्टिः प्रयाजवद् अग्न्याधेयं प्रयोजयेत् तादर्थ्याच् चापवृज्येत
atha kathaṃ pitṛyajñasya dvau kālāv iti. ucyate, vacanaṃ hi tatra dṛśyate. apyanāhitāgninā kāry iti. tasmāt prāgādhānāt pitṛyajña iti. sthapatīṣṭiḥ prayājavad agnyādheyaṃ prayojayet tādarthyāc cāpavṛjyeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४३७: ए२: ५,३६३; ए६: २,२१४ * * ६।४३८: ए१,६; ए२: अप्रवृक्तायाम् * अपि वा लौकिके ऽग्नौ स्याद् आधानस्यासर्वशेषत्वात्
* 6/437: E2: 5,363; E6: 2,214 * * 6/438: E1,6; E2: apravṛktāyām * api vā laukike 'gnau syād ādhānasyāsarvaśeṣatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः। लौकिकेष्व् अग्निषु स्यान् न संस्कृतेषु। कुतः। आधानस्यासर्वशेषत्वात्। सर्वकर्मशेषभूता अग्नयः, तदङ्गम् आधानम्, न कर्माङ्गम्। श्रुत्यादीनाम् अभावान् न कर्मप्रयुक्ताधानस्य, वाक्यसामर्थ्याच् चाग्निप्रयुक्तत्वम्। यच् च दर्शपूर्णमासप्रयुक्तम्, तच् चोदकेन प्राप्यते, न द्रव्यप्रयुक्तम्। तस्माल् लौकिकेष्व् अग्निषु स्थपतीष्टिर् इति। अवकीर्णिपशुश् च तद्वद् आधानस्याप्राप्तकालत्वात्
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. laukikeṣv agniṣu syān na saṃskṛteṣu. kutaḥ. ādhānasyāsarvaśeṣatvāt. sarvakarmaśeṣabhūtā agnayaḥ, tadaṅgam ādhānam, na karmāṅgam. śrutyādīnām abhāvān na karmaprayuktādhānasya, vākyasāmarthyāc cāgniprayuktatvam. yac ca darśapūrṇamāsaprayuktam, tac codakena prāpyate, na dravyaprayuktam. tasmāl laukikeṣv agniṣu sthapatīṣṭir iti. avakīrṇipaśuś ca tadvad ādhānasyāprāptakālatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४३९: ए२: ५,३६४; ए६: २,२१५ * * ६।४४०: ए१,६; ए२: पूर्वपक्षः * उदगयनपूर्वपक्षाहः पुण्याहेषु दैवानि स्मृतिरूपान्यार्थदर्शनात्
* 6/439: E2: 5,364; E6: 2,215 * * 6/440: E1,6; E2: pūrvapakṣaḥ * udagayanapūrvapakṣāhaḥ puṇyāheṣu daivāni smṛtirūpānyārthadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४४१: ए१ (व्ल्।): एतद् वा * * ६।४४२: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: पूर्वपक्षाहर् इति * * ६।४४३: ए१,६; ए२: तद् एतेन * अहनि च कर्मसाकल्यम्
* 6/441: E1 (v.l.): etad vā * * 6/442: E1,6,E2 (v.l.); E2: pūrvapakṣāhar iti * * 6/443: E1,6; E2: tad etena * ahani ca karmasākalyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४४४: ए२: ५,३६५; ए६: २,२१५ * इतरेषु तु पित्राणि *६।४४५*
* 6/444: E2: 5,365; E6: 2,215 * itareṣu tu pitrāṇi *6/445*
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४४५: ए१; ए२,६: पित्र्याणि * याञ्चाक्रयणम् अविद्यमाने लोकवत्
* 6/445: E1; E2,6: pitryāṇi * yāñcākrayaṇam avidyamāne lokavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४४६: ए१,६; ए२: उतोभयथापि; ए२ (व्ल्।): उतोभयम् अपि * * ६।४४७: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: द्रव्यसंभवार्थं * * ६।४४८: ए१,६; ए२: याञ्चाक्रयणम् अर्थवद् भविष्यति। तद् * * ६।४४९: ए१,६; ए२: तथा * नियतं वार्थवत्त्वात् स्यात्
* 6/446: E1,6; E2: utobhayathāpi; E2 (v.l.): utobhayam api * * 6/447: E1,6,E2 (v.l.); E2: dravyasaṃbhavārthaṃ * * 6/448: E1,6; E2: yāñcākrayaṇam arthavad bhaviṣyati. tad * * 6/449: E1,6; E2: tathā * niyataṃ vārthavattvāt syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४५०: ए२ (व्ल्।): भविष्यति * * ६।४५१: ए२: ५,३६६; ए२: २,२१६ * तथा भक्षप्रैषाच् छादनसंज्ञप्तहोमद्वेषम्
* 6/450: E2 (v.l.): bhaviṣyati * * 6/451: E2: 5,366; E2: 2,216 * tathā bhakṣapraiṣāc chādanasaṃjñaptahomadveṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४५२: ए१,६; ए२: स्रुवं च स्रूवश् च संमृड्ढि * * ६।४५३: ए१,६; ए२: अकुतोरो * * ६।४५४: ए१,६; ए२: व्रतयेत्, स प्रेषितव्यः, उत * * ६।४५५: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: वा पाद्भिर् हन्यात् * * ६।४५६: ए२: ५,३६७; ए६: २,२१७ * * ६।४५७: म्स् ६।८।२७ * * ६।४५८: व्ग्ल्। श्भ् अद् म्स् ६।८।८ * अनर्थकं त्व् अनित्यं स्यात्
* 6/452: E1,6; E2: sruvaṃ ca srūvaś ca saṃmṛḍḍhi * * 6/453: E1,6; E2: akutoro * * 6/454: E1,6; E2: vratayet, sa preṣitavyaḥ, uta * * 6/455: E1,6,E2 (v.l.); E2: vā pādbhir hanyāt * * 6/456: E2: 5,367; E6: 2,217 * * 6/457: MS 6.8.27 * * 6/458: Vgl. ŚBh ad MS 6.8.8 * anarthakaṃ tv anityaṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४५९: ए१,६; ए२: च * * ६।४६०: ए१,६; ए२: वार्थवत्त्वात् * * ६।४६१: ए१,२,ए२ (व्ल्।); ए२: तदा सर्वतन्त्रलोपः स्यात्। तस्माद् * * ६।४६२: ए१,६; ए२: न नियतं * पशुचोदनायाम् अनियमो ऽविशेषात्
* 6/459: E1,6; E2: ca * * 6/460: E1,6; E2: vārthavattvāt * * 6/461: E1,2,E2 (v.l.); E2: tadā sarvatantralopaḥ syāt. tasmād * * 6/462: E1,6; E2: na niyataṃ * paśucodanāyām aniyamo 'viśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४६३: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: ज्योतिष्टोमे श्रूयते, यो * * ६।४६४: ए२: ५,३६८; ए६: २,२१७ * छागो वा मन्त्रवर्णात्
* 6/463: E1,6,E2 (v.l.); E2: jyotiṣṭome śrūyate, yo * * 6/464: E2: 5,368; E6: 2,217 * chāgo vā mantravarṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४६५: ए१; ए२: मन्त्रवर्णः। छागस्य वपाया; ए६: मन्त्रवर्णः। अग्नये छागस्य वपाया * न, चोदनाविरोधात्
* 6/465: E1; E2: mantravarṇaḥ. chāgasya vapāyā; E6: mantravarṇaḥ. agnaye chāgasya vapāyā * na, codanāvirodhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४६६: ए२: ५,३६९; ए६: २,२१८ * * ६।४६७: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: प्रयोगवचने श्रुतिः * आर्षेयवद् इति चेत्
* 6/466: E2: 5,369; E6: 2,218 * * 6/467: E1,6,E2 (v.l.); E2: prayogavacane śrutiḥ * ārṣeyavad iti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४६८: ए१,६; ए२: त्रित्वविशेषो * न, तत्र ह्य् अचोदितत्वात्
* 6/468: E1,6; E2: tritvaviśeṣo * na, tatra hy acoditatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैतद् एवम्। तत्र ह्य् अचोदितं द्रव्यम् उत्स्रष्टव्यम्, मन्त्रवर्णे। वरणे पुनश् चोदितम्। तत्र त्रित्वसंख्यासंबन्धस्य वरणे चोदितत्वात्, नान्या संख्या क्रियते। आर्षेयशब्दाद् अपि नानार्षेयम्। त्रिशब्दस्य हि तत्सामर्थ्यम्, येनार्षेयशब्दो विशिष्टसंख्याविषयो नियम्यते। इह न मन्त्रस्य सामर्थ्यम्। तस्माद् अनियम इति। नियमो वैकार्यं ह्य् अर्थभेदाद् भेदः पृथक्त्वेनाभिधानात्
naitad evam. tatra hy acoditaṃ dravyam utsraṣṭavyam, mantravarṇe. varaṇe punaś coditam. tatra tritvasaṃkhyāsaṃbandhasya varaṇe coditatvāt, nānyā saṃkhyā kriyate. ārṣeyaśabdād api nānārṣeyam. triśabdasya hi tatsāmarthyam, yenārṣeyaśabdo viśiṣṭasaṃkhyāviṣayo niyamyate. iha na mantrasya sāmarthyam. tasmād aniyama iti. niyamo vaikāryaṃ hy arthabhedād bhedaḥ pṛthaktvenābhidhānāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ६।४६९: ए२: ५,३७०; ए६: २,२१९ * * ६।४७०: ए१,६,ए२ (व्ल्।); ए२: युगवरत्रोपदंशिते * * ६।४७१: ए१,६; ए२: च * * ६।४७२: ए१,२; ए६: अक्षमानयत्य् * * ६।४७३: ए१,६; ए२: उक्ते * अनियमो वार्थान्तरत्वाद् अन्यत्वं व्यतिरेकशब्दभेदाभ्याम्
* 6/469: E2: 5,370; E6: 2,219 * * 6/470: E1,6,E2 (v.l.); E2: yugavaratropadaṃśite * * 6/471: E1,6; E2: ca * * 6/472: E1,2; E6: akṣamānayaty * * 6/473: E1,6; E2: ukte * aniyamo vārthāntaratvād anyatvaṃ vyatirekaśabdabhedābhyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.