ॐ स्वातन्त्र्याख्यगुणेरितेन सततं सङ्क्षोभ्यमाणान् निजाद् इच्छामन्दरकेण सारभरिताद् रूपाद् अलोलात् सदा । स्वान्तःस्थं स्वमयं स्वभिन्नसदृशं तत्त्वालिरत्नोच्चयम् बोधाह्वः प्रतिभासयन् परसरिन्नाथो जयत्य् अद्भुतः ॥ *१ ॥ शुद्धं स्फाटिकदर्पणेन सदृशं नित्यं स्वशक्त्युत्थितैर् अच्छत्वात् स्वमयीकृतम् बहुविधैर् बाह्यान्तरैः स्वैर् मलैः । शक्त्यैतान् अपि सर्वदात्मनि लयीकुर्वाणम् आद्यं शिवम् बोधाह्वम् प्रणतो ऽस्मि देवम् अनघं षट्कोशदावानलम् ॥ *२ ॥ बोधाबोधविभेदभासनपरम् बोधान्वितैर् बोधितम् बोधाबोधविहीनमूर्तिम् अमलम् बोधैकसारं विभुम् । बोधाबोधविभेदगोपनकरं स्वस्मिंस् तु तस्याप्य् अनु बोधं तं शरणं श्रयामि सततं सद्बोधसम्प्राप्तये ॥ *३ ॥ स्वच्छत्वाश्रयमातृभावभजनाद् वैडूर्यनामार्हताम् आसाद्यान्व् अवतारनामकलनाम् एत्याच्छमेयास्पदाम् । तत्त्वं स्वम् प्रकटं विधाय च ततः स्वम् भावम् एवागतो यस् तस्मै सततं स्वभावगुरवे नैर्गुण्यधाम्ने नमः ॥ *४ ॥ अच्छाच्छस्वविमर्शने ऽपि कुशलो वैडूर्यनाम्नाश्रितो यातो ऽतो ऽन्व् अवतारभावम् अमलं तत्त्वोपदेशेच्छया । शिष्याणाम् उपदिश्य तत्त्वम् अथ यः स्वं रूपम् एवागतस् तस्मै श्रीनिधये प्रकाशगुरवे सद्बोधदात्रे नमः ॥ *५ ॥ देहाद्रिस्थमनोद्रुमोत्थकलनाशाखालिसन्ध्यन्तराद् द्रष्टुं जाड्यहरं विमर्शविभवाद् उन्मेषरूपं रविम् । लग्ना ये सततं तदेकमयताम् पश्यन्त आत्मन्य् अथो संसारे ऽपि च तत्प्रकाशवशतो भाते ऽस्तु तेभ्यो नमः ॥ *६ ॥ अपूर्वं सामर्थ्यं किम् अपि हृदयागोचर इदम् परिच्छेदातीतं जयति लघुमुख्यम् भगवतः । विवृत्त्याख्ये कर्मण्य् अतिमहति वाक्पत्यविषये यदाविष्टो ऽमुष्मिन्न् अपि भजति मूको ऽप्य् अधिकृतिम् ॥ *७ ॥ स्वतःसिद्धाल् लब्धम् परमगहनं यत् स्वजनकाद् रहस्यं सङ्क्षेपान् निरतिशयम् आभ्यन्तरम् अलम् । तद् एतत् सर्वेषु प्रकटयितुम् एवात्र विहितो मयासाव् उद्योगो न निजधिषणाख्यापनधिया ॥ *८ ॥ स्वभावेनैवान्धाः कतिचिद् अपरे रोषतमसा परेषां नापेक्षा भवति च निजालोकविभवात् । अतो व्याख्यादीपे ऽप्रकट इव नात्रास्त्य् अधिकृतो भवेद् वा को ऽपीति भ्रमत इह यत्नस् तु रचितः ॥ *९ ॥ अवतारकण्ठपुत्रः पौत्रो वैडूर्यकण्ठपादानाम् । भास्करकण्ठो रचयति विद्वत्कण्ठे विभूषणं व्याख्याम् ॥ *१० ॥ शक्त्यादीनाम् अभावे मे प्रवृत्तस्य पदे पदे । स्खलितानि भविष्यन्ति सन्तु सन्तो ऽवलम्बनम् ॥ *११ ॥ नुत्वा गणेशं विबुधेशवन्द्यं वाग्देवतां च प्रतिभास्वरूपाम् । गुरूंस् तथा कौलनरोत्तमादीन् करोमि टीकां श्रुतिपात्रपेयाम् ॥ *१२ ॥ गुरूणां चरणौ स्मृत्वा कृत्वा स्वात्मार्चनं स्वतः । मोक्षोपायाभिधे ग्रन्थे व्याख्यां कुर्वे समासतः ॥ *१३ ॥ इह खलु कश्चिन् महापुरुषः श्रीवाल्मीकिनिबद्धश्रीमहारामायणाख्यसागरादिकाण्डस्थश्रीरामज्ञानोत्पादकश्रीवसिष्ठोपदेशरत्नैः स्वयम् आसादितसम्यग्ज्ञानाख्यप्रकाशः अथान्यान् प्रति दयया प्रकटीकरणार्थम् प्रोक्तसागरात् तान्य् उद्धर्तुकामस् तदुद्धृतिनिर्विघ्नसमाप्तिगमनाय परदेवतास्वरूपम् परमात्मानं स्तौति दिवि भूमौ तथाकाशे बहिर् अन्तश् च मे विभुः । यो ऽवभात्य् अवभासात्मा तस्मै विश्वात्मने नमः
oṃ svātantryākhyaguṇeritena satataṃ saṅkṣobhyamāṇān nijād icchāmandarakeṇa sārabharitād rūpād alolāt sadā / svāntaḥsthaṃ svamayaṃ svabhinnasadṛśaṃ tattvāliratnoccayam bodhāhvaḥ pratibhāsayan parasarinnātho jayaty adbhutaḥ // *1 // śuddhaṃ sphāṭikadarpaṇena sadṛśaṃ nityaṃ svaśaktyutthitair acchatvāt svamayīkṛtam bahuvidhair bāhyāntaraiḥ svair malaiḥ / śaktyaitān api sarvadātmani layīkurvāṇam ādyaṃ śivam bodhāhvam praṇato 'smi devam anaghaṃ ṣaṭkośadāvānalam // *2 // bodhābodhavibhedabhāsanaparam bodhānvitair bodhitam bodhābodhavihīnamūrtim amalam bodhaikasāraṃ vibhum / bodhābodhavibhedagopanakaraṃ svasmiṃs tu tasyāpy anu bodhaṃ taṃ śaraṇaṃ śrayāmi satataṃ sadbodhasamprāptaye // *3 // svacchatvāśrayamātṛbhāvabhajanād vaiḍūryanāmārhatām āsādyānv avatāranāmakalanām etyācchameyāspadām / tattvaṃ svam prakaṭaṃ vidhāya ca tataḥ svam bhāvam evāgato yas tasmai satataṃ svabhāvagurave nairguṇyadhāmne namaḥ // *4 // acchācchasvavimarśane 'pi kuśalo vaiḍūryanāmnāśrito yāto 'to 'nv avatārabhāvam amalaṃ tattvopadeśecchayā / śiṣyāṇām upadiśya tattvam atha yaḥ svaṃ rūpam evāgatas tasmai śrīnidhaye prakāśagurave sadbodhadātre namaḥ // *5 // dehādristhamanodrumotthakalanāśākhālisandhyantarād draṣṭuṃ jāḍyaharaṃ vimarśavibhavād unmeṣarūpaṃ ravim / lagnā ye satataṃ tadekamayatām paśyanta ātmany atho saṃsāre 'pi ca tatprakāśavaśato bhāte 'stu tebhyo namaḥ // *6 // apūrvaṃ sāmarthyaṃ kim api hṛdayāgocara idam paricchedātītaṃ jayati laghumukhyam bhagavataḥ / vivṛttyākhye karmaṇy atimahati vākpatyaviṣaye yadāviṣṭo 'muṣminn api bhajati mūko 'py adhikṛtim // *7 // svataḥsiddhāl labdham paramagahanaṃ yat svajanakād rahasyaṃ saṅkṣepān niratiśayam ābhyantaram alam / tad etat sarveṣu prakaṭayitum evātra vihito mayāsāv udyogo na nijadhiṣaṇākhyāpanadhiyā // *8 // svabhāvenaivāndhāḥ katicid apare roṣatamasā pareṣāṃ nāpekṣā bhavati ca nijālokavibhavāt / ato vyākhyādīpe 'prakaṭa iva nātrāsty adhikṛto bhaved vā ko 'pīti bhramata iha yatnas tu racitaḥ // *9 // avatārakaṇṭhaputraḥ pautro vaiḍūryakaṇṭhapādānām / bhāskarakaṇṭho racayati vidvatkaṇṭhe vibhūṣaṇaṃ vyākhyām // *10 // śaktyādīnām abhāve me pravṛttasya pade pade / skhalitāni bhaviṣyanti santu santo 'valambanam // *11 // nutvā gaṇeśaṃ vibudheśavandyaṃ vāgdevatāṃ ca pratibhāsvarūpām / gurūṃs tathā kaulanarottamādīn karomi ṭīkāṃ śrutipātrapeyām // *12 // gurūṇāṃ caraṇau smṛtvā kṛtvā svātmārcanaṃ svataḥ / mokṣopāyābhidhe granthe vyākhyāṃ kurve samāsataḥ // *13 // iha khalu kaścin mahāpuruṣaḥ śrīvālmīkinibaddhaśrīmahārāmāyaṇākhyasāgarādikāṇḍasthaśrīrāmajñānotpādakaśrīvasiṣṭhopadeśaratnaiḥ svayam āsāditasamyagjñānākhyaprakāśaḥ athānyān prati dayayā prakaṭīkaraṇārtham proktasāgarāt tāny uddhartukāmas taduddhṛtinirvighnasamāptigamanāya paradevatāsvarūpam paramātmānaṃ stauti divi bhūmau tathākāśe bahir antaś ca me vibhuḥ / yo 'vabhāty avabhāsātmā tasmai viśvātmane namaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहम् बद्धो विमुक्तः स्याम् इति यस्यास्ति निश्चयः । नात्यन्ततज्ज्ञो नातज्ज्ञः सो ऽस्मिञ् शास्त्रे ऽधिकारवान्
aham baddho vimuktaḥ syām iti yasyāsti niścayaḥ / nātyantatajjño nātajjñaḥ so 'smiñ śāstre 'dhikāravān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथोपायान् विचार्यादौ मोक्षोपायान् इमान् अथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयो ऽभिजायते
kathopāyān vicāryādau mokṣopāyān imān atha / yo vicārayati prājño na sa bhūyo 'bhijāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन् रामायणे राम कथोपायान् महाफलान् । एतांस् तु प्रथमं कृत्वा पुराहम् अरिमर्दन
asmin rāmāyaṇe rāma kathopāyān mahāphalān / etāṃs tu prathamaṃ kṛtvā purāham arimardana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्यायास्मै विनीताय भरद्वाजाय धीमते । एकाग्रो दत्तवान् रम्यान् मणीन् अब्धिर् इवार्थिने
śiṣyāyāsmai vinītāya bharadvājāya dhīmate / ekāgro dattavān ramyān maṇīn abdhir ivārthine
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत एते कथोपाया भरद्वाजेन धीमता । कस्मिंश्चिन् मेरुगहने ब्रह्मणो ऽग्र उदाहृताः
tata ete kathopāyā bharadvājena dhīmatā / kasmiṃścin merugahane brahmaṇo 'gra udāhṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य तुष्टो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । वरम् पुत्र गृहाणेति समुवाच महाशयः
athāsya tuṣṭo bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ / varam putra gṛhāṇeti samuvāca mahāśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाजः कथयति भगवन् भूतभव्येश वरो ऽयम् मे ऽद्य रोचते । येनेयं जनता दुःकान् मुच्यते तद् उदाहर
bharadvājaḥ kathayati bhagavan bhūtabhavyeśa varo 'yam me 'dya rocate / yeneyaṃ janatā duḥkān mucyate tad udāhara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाजवाक्यं श्रुत्वा श्रीब्रह्मा कथयति गुरुं वाल्मीकिम् अत्राशु प्रार्थयस्व प्रयत्नतः । तेनेदं यत् समारब्धं रामायणम् अनिन्दितम्
bharadvājavākyaṃ śrutvā śrībrahmā kathayati guruṃ vālmīkim atrāśu prārthayasva prayatnataḥ / tenedaṃ yat samārabdhaṃ rāmāyaṇam aninditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिञ् ज्ञाते नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति । सेतुनेवाम्बुधेः पारम् अपारगुणशालिना
tasmiñ jñāte naro mohāt samagrāt santariṣyati / setunevāmbudheḥ pāram apāraguṇaśālinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा स भरद्वाजम् परमेष्ठी ममाश्रमम् । अभ्यागमत् समं तेन भरद्वाजेन भूतकृत्
ity uktvā sa bharadvājam parameṣṭhī mamāśramam / abhyāgamat samaṃ tena bharadvājena bhūtakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तूर्णं सम्पूजितो देवस् सो ऽर्घ्यपाद्यादिना मया । अवोचन् मां महासत्त्वस् सर्वभूतहिते रतः
tūrṇaṃ sampūjito devas so 'rghyapādyādinā mayā / avocan māṃ mahāsattvas sarvabhūtahite rataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा कथयति रामस्वभावकथनाद् अस्माद् वरमुने त्वया । नोद्योगः सम्परित्याज्य आ समाप्तेर् अनिन्दितात्
brahmā kathayati rāmasvabhāvakathanād asmād varamune tvayā / nodyogaḥ samparityājya ā samāpter aninditāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किमर्थम् उद्योगं न त्यजामीत्य् । अत्राह ज्ञातेनानेन लोको ऽयम् अस्मात् संसारसङ्कटात् । समुत्तरिष्यति क्षिप्रम् पोतेनेवाथ सागरात्
nanu kimartham udyogaṃ na tyajāmīty | atrāha jñātenānena loko 'yam asmāt saṃsārasaṅkaṭāt / samuttariṣyati kṣipram potenevātha sāgarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्तुं तवैतम् एवार्थम् अहम् आगतवान् अयम् । कुरु लोकहितार्थं त्वं शास्त्रम् इत्य् उक्तवान् अजः
vaktuṃ tavaitam evārtham aham āgatavān ayam / kuru lokahitārthaṃ tvaṃ śāstram ity uktavān ajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राम पुण्याश्रमात् तस्मात् क्षणाद् अन्तर्धिम् आगतः । मुहूर्ताद् उद्यतः प्रोच्चैस् तरङ्ग इव वारिणः
rāma puṇyāśramāt tasmāt kṣaṇād antardhim āgataḥ / muhūrtād udyataḥ proccais taraṅga iva vāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् प्रयाते भगवत्य् अहं विस्मयम् आगतः । पुनस् तत्र भरद्वाजम् अपृच्छं स्वच्छया धिया
tasmin prayāte bhagavaty ahaṃ vismayam āgataḥ / punas tatra bharadvājam apṛcchaṃ svacchayā dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् अपृच्छ इत्य् । अत्राह किम् एतद् ब्रह्मणा प्रोक्तम् भरद्वाज वदाशु मे । इत्य् उक्तेन पुनः प्रोक्तम् भरद्वाजेन मे ऽनघ
kim apṛccha ity | atrāha kim etad brahmaṇā proktam bharadvāja vadāśu me / ity uktena punaḥ proktam bharadvājena me 'nagha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाजः कथयति एतद् उक्तम् भगवता यथा रामायणं कुरु । सर्वलोकहितायाशु संसारार्णवपोतकम्
bharadvājaḥ kathayati etad uktam bhagavatā yathā rāmāyaṇaṃ kuru / sarvalokahitāyāśu saṃsārārṇavapotakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु ततस् तव किम् इत्य् । अत्राह मह्यं च भगवन् ब्रूहि कथं संसारसङ्कटे । रामो व्यवहृतो ऽप्य् अस्मिन् भरतश् च महामनाः
nanu tatas tava kim ity | atrāha mahyaṃ ca bhagavan brūhi kathaṃ saṃsārasaṅkaṭe / rāmo vyavahṛto 'py asmin bharataś ca mahāmanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रुघ्नो लक्ष्मणश् चापि सीता चापि यशस्विनी । रामानुयायिनस् ते वा मन्त्रिपुत्रा महाधियः
śatrughno lakṣmaṇaś cāpi sītā cāpi yaśasvinī / rāmānuyāyinas te vā mantriputrā mahādhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्दुःखतां यथैते तु प्राप्तास् तद् ब्रूहि मे स्फुटम् । तथैवाहं तरिष्यामि ततो जनतया सह
nirduḥkhatāṃ yathaite tu prāptās tad brūhi me sphuṭam / tathaivāhaṃ tariṣyāmi tato janatayā saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवाल्मीकिः श्रीरामम् प्रति कथयति भरद्वाजेन राजेन्द्र यदेत्य् उक्तो ऽस्मि सादरम् । तदा कर्तुं विभोर् आज्ञाम् अहं वक्तुम् प्रवृत्तवान्
śrīvālmīkiḥ śrīrāmam prati kathayati bharadvājena rājendra yadety ukto 'smi sādaram / tadā kartuṃ vibhor ājñām ahaṃ vaktum pravṛttavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवृत्तिम् एव स्फुटयति शृणु वत्स भरद्वाज यथापृष्टं वदामि ते । श्रुतेन येन सम्मोहम् अलं दूरे करिष्यसि
pravṛttim eva sphuṭayati śṛṇu vatsa bharadvāja yathāpṛṣṭaṃ vadāmi te / śrutena yena sammoham alaṃ dūre kariṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा व्यवहर प्राज्ञ यथा व्यवहृतः सुखी । सर्वासंसक्तया बुद्ध्या रामो राजीवलोचनः
tathā vyavahara prājña yathā vyavahṛtaḥ sukhī / sarvāsaṃsaktayā buddhyā rāmo rājīvalocanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्मणो भरतश् चैव शत्रुघ्नश् च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस् तथा
lakṣmaṇo bharataś caiva śatrughnaś ca mahāmanāḥ / kausalyā ca sumitrā ca sītā daśarathas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतास्थश् चाविरोधश् च बोधपारम् उपागतः । वसिष्ठो वामदेवश् च मन्त्रिणो ऽष्टौ तथेतरे
kṛtāsthaś cāvirodhaś ca bodhapāram upāgataḥ / vasiṣṭho vāmadevaś ca mantriṇo 'ṣṭau tathetare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतर इत्य् अस्यार्थं स्फुटं कथयति घृष्टिर् विकुन्तो भामश् च सत्यवर्धन एव च । विभीषणः सुषेणश् च हनुमान् इन्द्रजित् तथा
itara ity asyārthaṃ sphuṭaṃ kathayati ghṛṣṭir vikunto bhāmaś ca satyavardhana eva ca / vibhīṣaṇaḥ suṣeṇaś ca hanumān indrajit tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते ऽष्टाविंशतिः प्रोक्ताः समनीरागचेतसः । जीवन्मुक्ता महात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः
ete 'ṣṭāviṃśatiḥ proktāḥ samanīrāgacetasaḥ / jīvanmuktā mahātmāno yathāprāptānuvartinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभिर् यथा हृतं दत्तं गृहीतम् उषितं स्मृतम् । तथा चेद् वर्तसे पुत्र मुक्त एवासि सङ्कटात्
ebhir yathā hṛtaṃ dattaṃ gṛhītam uṣitaṃ smṛtam / tathā ced vartase putra mukta evāsi saṅkaṭāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाजस्य प्रश्नावसरदानार्थं सर्गान्तश्लोकेन तावत् स्ववाक्यम् उपसंहरति अपारसंसारसमुद्रपाती लब्ध्वा परां युक्तिम् उदारसत्त्वः । न शोकम् आयाति न दैन्यम् एति गतज्वरस् तिष्ठति नित्यतृप्तः
bharadvājasya praśnāvasaradānārthaṃ sargāntaślokena tāvat svavākyam upasaṃharati apārasaṃsārasamudrapātī labdhvā parāṃ yuktim udārasattvaḥ / na śokam āyāti na dainyam eti gatajvaras tiṣṭhati nityatṛptaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.