Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·1·1.11
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे दशमः सर्गः ॥ १,१० ॥ इति पृष्टो मुनीन्द्रेण समाश्वास्य च राघवः । उवाच वचनं चारु धीरपूर्णार्थमन्थरम्
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe daśamaḥ sargaḥ || 1,10 || iti pṛṣṭo munīndreṇa samāśvāsya ca rāghavaḥ / uvāca vacanaṃ cāru dhīrapūrṇārthamantharam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतः परं वैराग्यप्रकरणारम्भः । स्मृत्वा तत्त्वम् परमगहनं स्वस्वरूपाख्यम् आद्यं स्पृष्ट्वा मूर्ध्ना गुरुचरणयोर् धूलिपुञ्जम् प्रयत्नात् * कृत्वा देवं शरणम् अनिशं विघ्नराजं च टीका वैराग्याख्ये प्रकरणवरे तन्यते भास्करेण ** १४ ** समाश्वासनपरं श्रीवसिष्ठश्रीविश्वामित्रयोर् वाक्यं श्रुत्वा श्रीरामो हृद्गतं वैराग्यम् प्रकटीकरोति भगवन् भवता पृष्टो यथावद् अधुना किल । कथयाम्य् अहम् अज्ञो ऽपि को लङ्घयति सद्वचः
itaḥ paraṃ vairāgyaprakaraṇārambhaḥ | smṛtvā tattvam paramagahanaṃ svasvarūpākhyam ādyaṃ spṛṣṭvā mūrdhnā gurucaraṇayor dhūlipuñjam prayatnāt * kṛtvā devaṃ śaraṇam aniśaṃ vighnarājaṃ ca ṭīkā vairāgyākhye prakaraṇavare tanyate bhāskareṇa ** 14 ** samāśvāsanaparaṃ śrīvasiṣṭhaśrīviśvāmitrayor vākyaṃ śrutvā śrīrāmo hṛdgataṃ vairāgyam prakaṭīkaroti bhagavan bhavatā pṛṣṭo yathāvad adhunā kila / kathayāmy aham ajño 'pi ko laṅghayati sadvacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं कृताम् प्रतिज्ञां सम्पादयति अहं तावद् अयं जातो निजे ऽस्मिन् पितृसद्मनि । क्रमेण वृद्धिं सम्प्राप्तः प्राप्तविद्यश् च संस्थितः
svayaṃ kṛtām pratijñāṃ sampādayati ahaṃ tāvad ayaṃ jāto nije 'smin pitṛsadmani / krameṇa vṛddhiṃ samprāptaḥ prāptavidyaś ca saṃsthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सदाचारपरो भूत्वाहम् मुनिनायक । विहृतस् तीर्थयात्रार्थम् उर्वीम् अम्बुधिमेखलाम्
tataḥ sadācāraparo bhūtvāham munināyaka / vihṛtas tīrthayātrārtham urvīm ambudhimekhalām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावताथ कालेन संसारास्थाम् इमाम् मम । स्वविवेको जहारान्तर् ओघस् तटलताम् इव
etāvatātha kālena saṃsārāsthām imām mama / svaviveko jahārāntar oghas taṭalatām iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेकेन परीतात्मा तेनाहं तद् अनु स्वयम् । भोगनीरसया बुद्ध्या प्रविचारितवान् इदम्
vivekena parītātmā tenāhaṃ tad anu svayam / bhoganīrasayā buddhyā pravicāritavān idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं त्वया प्रविचारितम् इत्य् । अत्राह किं नामेदं वत सुखं यो ऽयं संसारसंसृतिः । जायते मृतये लोको म्रियते जननाय च
kiṃ tvayā pravicāritam ity | atrāha kiṃ nāmedaṃ vata sukhaṃ yo 'yaṃ saṃsārasaṃsṛtiḥ / jāyate mṛtaye loko mriyate jananāya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृतिजननरूपस्य संसरणस्य दुःखत्वम् उक्त्वा तदाश्रयभूतानाम् भावानां दुःखयुक्तत्वं कथयति स्वस्थिताः सर्व एवेमे सचराचरचेष्टिताः । आपदाम् पतयः पापा भावा विभवभूमयः
mṛtijananarūpasya saṃsaraṇasya duḥkhatvam uktvā tadāśrayabhūtānām bhāvānāṃ duḥkhayuktatvaṃ kathayati svasthitāḥ sarva eveme sacarācaraceṣṭitāḥ / āpadām patayaḥ pāpā bhāvā vibhavabhūmayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कथम् भावाः स्वस्थिताः भवन्ति । परस्परं तेषां नानाविधसम्बन्धदर्शनाद् इत्य् । अत्राह अयःशलाकासदृशाः परस्परम् असङ्गिनः । श्लिष्यन्ते केवलम् भावा मनःकल्पनया स्वया
nanu katham bhāvāḥ svasthitāḥ bhavanti | parasparaṃ teṣāṃ nānāvidhasambandhadarśanād ity | atrāha ayaḥśalākāsadṛśāḥ parasparam asaṅginaḥ / śliṣyante kevalam bhāvā manaḥkalpanayā svayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु मनसः कथम् एतावती शक्तिर् अस्तीत्य् । अत्राह मनःसमायत्तम् इदं जगद् आभोगि दृश्यते । मनश् चासद् इहाभाति केन स्मः परिमोहिताः
nanu manasaḥ katham etāvatī śaktir astīty | atrāha manaḥsamāyattam idaṃ jagad ābhogi dṛśyate / manaś cāsad ihābhāti kena smaḥ parimohitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असतैव वयं कष्टं विक्रीता मूढबुद्धयः । मृगतृष्णाम्भसा दूरे वने मुग्धमृगा इव
asataiva vayaṃ kaṣṭaṃ vikrītā mūḍhabuddhayaḥ / mṛgatṛṣṇāmbhasā dūre vane mugdhamṛgā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न केनचिच् च विक्रीता विक्रीता इव संस्थिताः । वत मूढा वयं सर्वे जनाना अपि शम्बरम्
na kenacic ca vikrītā vikrītā iva saṃsthitāḥ / vata mūḍhā vayaṃ sarve janānā api śambaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् एतेषु प्रपञ्चेषु भोगा नाम सुदुर्भगाः । मुधैव हि वयम् मोहात् संस्थिता बद्धभावनाः
kim eteṣu prapañceṣu bhogā nāma sudurbhagāḥ / mudhaiva hi vayam mohāt saṃsthitā baddhabhāvanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञाते बहुकालेन व्यर्थ एव वयं घने । मोहे निपतिता मुग्धाः श्वभ्रे मुग्धमृगा इव
ajñāte bahukālena vyartha eva vayaṃ ghane / mohe nipatitā mugdhāḥ śvabhre mugdhamṛgā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं मे राज्येन किं भोगैः को ऽहं किम् इदम् आगतम् । यन् मिथ्यैवास्तु तन् मिथ्या कस्य नाम किम् आगतम्
kiṃ me rājyena kiṃ bhogaiḥ ko 'haṃ kim idam āgatam / yan mithyaivāstu tan mithyā kasya nāma kim āgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवान्तरम् उपसंहारं करोति एवं विमृशतो ब्रह्मन् सर्वेष्व् एव ततो मम । भावेष्व् अरतिर् आयाता पथिकस्य मरुष्व् इव
avāntaram upasaṃhāraṃ karoti evaṃ vimṛśato brahman sarveṣv eva tato mama / bhāveṣv aratir āyātā pathikasya maruṣv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाभिमतम् आविष्करोति तद् एतद् भगवन् ब्रूहि किम् इदम् परिनश्यति । किम् इदं जायते भूयः किम् इदम् परिवर्धते
svābhimatam āviṣkaroti tad etad bhagavan brūhi kim idam parinaśyati / kim idaṃ jāyate bhūyaḥ kim idam parivardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरामरणम् आपच् च जननं सम्पदस् तथा । आविर्भावतिरोभावैर् विवर्तन्ते पुनः पुनः
jarāmaraṇam āpac ca jananaṃ sampadas tathā / āvirbhāvatirobhāvair vivartante punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावैस् तैर् एव तैर् एव तुच्छैर् वयम् इमे किल । पश्य जर्जरतां नीता वातैर् इव गिरिद्रुमाः
bhāvais tair eva tair eva tucchair vayam ime kila / paśya jarjaratāṃ nītā vātair iva giridrumāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचेतना इव जनाः पवनैः प्राणनामभिः । ध्वनन्तः संस्थिता व्यर्थं यथा कीचकवेणवः
acetanā iva janāḥ pavanaiḥ prāṇanāmabhiḥ / dhvanantaḥ saṃsthitā vyarthaṃ yathā kīcakaveṇavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाम्यतीदं कथं दुःखम् इति तप्तो ऽस्मि चिन्तया । जरद्द्रुम इवोग्रेण कोटरस्थेन वह्निना
śāmyatīdaṃ kathaṃ duḥkham iti tapto 'smi cintayā / jaraddruma ivogreṇa koṭarasthena vahninā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारदुःखपाषाणनीरन्ध्रहृदयो ऽप्य् अहम् । निजलोकभयाद् एव गलद्बाष्पैर् न रोदिमि
saṃsāraduḥkhapāṣāṇanīrandhrahṛdayo 'py aham / nijalokabhayād eva galadbāṣpair na rodimi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यसन्मुखवृत्तीस् तु शुष्करोदननीरसाः । विवेक एव हृत्संस्थो ममैकान्तेषु पश्यति
śūnyasanmukhavṛttīs tu śuṣkarodananīrasāḥ / viveka eva hṛtsaṃstho mamaikānteṣu paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृशम् मुह्यामि संस्मृत्य भावाभावमयीं स्थितिम् । दारिद्र्येणेव सुभगो दूरे संसारचिन्तया
bhṛśam muhyāmi saṃsmṛtya bhāvābhāvamayīṃ sthitim / dāridryeṇeva subhago dūre saṃsāracintayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सामान्येन संसारपदार्थानां दुःखदताम् उक्त्वा तद् विशेषेषु प्रधानभूतायाः श्रियः कथयति मोहयन्ति मनोवृत्तिं खण्डयन्ति गुणानलम् । दुःखजालम् प्रयच्छन्ति विप्रलम्भपराः श्रियः
evaṃ sāmānyena saṃsārapadārthānāṃ duḥkhadatām uktvā tad viśeṣeṣu pradhānabhūtāyāḥ śriyaḥ kathayati mohayanti manovṛttiṃ khaṇḍayanti guṇānalam / duḥkhajālam prayacchanti vipralambhaparāḥ śriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं श्रियः दुःखदत्वम् उक्त्वा तत् प्रधानावयवभूतस्य धनस्यापि दुःखदत्वं कथयति चिन्तानिचयवक्राणि नानन्दाय धनानि मे । सम्प्रसूतकलत्राणि गृहाण्य् उग्रापदां यथा
evaṃ śriyaḥ duḥkhadatvam uktvā tat pradhānāvayavabhūtasya dhanasyāpi duḥkhadatvaṃ kathayati cintānicayavakrāṇi nānandāya dhanāni me / samprasūtakalatrāṇi gṛhāṇy ugrāpadāṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्ग्रहेण स्वास्वास्थ्यं कथयति विविधदोषदशापरिचिन्तनैः सततभङ्गुरकारणकल्पितैः । मम न निर्वृतिम् एति मनो मुने निगडितस्य यथा वनहस्तिनः
saṅgraheṇa svāsvāsthyaṃ kathayati vividhadoṣadaśāparicintanaiḥ satatabhaṅgurakāraṇakalpitaiḥ / mama na nirvṛtim eti mano mune nigaḍitasya yathā vanahastinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदोषमूलकारणभूतान् विषयान् सर्गान्तश्लोकेन निन्दति खलाः काले काले निशि निशितमोहैकमिहिका गतालोके लोके विषयहठचौराः सुचतुराः । प्रवृत्ताः प्रोद्युक्ता दिशि दिशि विवेकैकहरणे रणे शक्तास् तेषां वदत विबुधाः के ऽद्य सुभटाः
sarvadoṣamūlakāraṇabhūtān viṣayān sargāntaślokena nindati khalāḥ kāle kāle niśi niśitamohaikamihikā gatāloke loke viṣayahaṭhacaurāḥ sucaturāḥ / pravṛttāḥ prodyuktā diśi diśi vivekaikaharaṇe raṇe śaktās teṣāṃ vadata vibudhāḥ ke 'dya subhaṭāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.