Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 2.19

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुप्रकरणे अष्टादशः सर्गः ॥ २,१८ ॥ ॐ पूर्वोक्तम् एवार्थं पुनर् अपि स्पष्टयति विशिष्टांशसधर्मत्वम् उपमानेषु गृह्यते । को भेदः सर्वसादृश्ये तूपमानोपमेययोः

iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe aṣṭādaśaḥ sargaḥ || 2,18 || oṃ pūrvoktam evārthaṃ punar api spaṣṭayati viśiṣṭāṃśasadharmatvam upamāneṣu gṛhyate / ko bhedaḥ sarvasādṛśye tūpamānopameyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टान्तबुद्धाद् एकात्मज्ञानशास्त्रार्थवेदनात् । महावाक्यार्थसंवित्त्या शान्तिर् निर्वाणम् उच्यते

dṛṣṭāntabuddhād ekātmajñānaśāstrārthavedanāt / mahāvākyārthasaṃvittyā śāntir nirvāṇam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसंहारं करोति तस्माद् दृष्टान्तदार्ष्टान्तविकल्पोल्लसितैर् अलम् । यया कयाचिद् युक्त्याशु महावाक्यार्थम् आश्रयेत्

upasaṃhāraṃ karoti tasmād dṛṣṭāntadārṣṭāntavikalpollasitair alam / yayā kayācid yuktyāśu mahāvākyārtham āśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्तिः श्रेयः परं विद्धि तत्प्राप्तौ यत्नवान् भवेत् । भोक्तव्य ओदनः प्राप्तः किं तत्सिद्धिविकल्पितैः

śāntiḥ śreyaḥ paraṃ viddhi tatprāptau yatnavān bhavet / bhoktavya odanaḥ prāptaḥ kiṃ tatsiddhivikalpitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकारणं कारणिभिर् बोधार्थम् उपमीयते । उपमानैस् तूपमेयसदृशैर् एकदेशतः

akāraṇaṃ kāraṇibhir bodhārtham upamīyate / upamānais tūpameyasadṛśair ekadeśataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थातव्यं नेह भोगेषु विवेकविकलात्मना । उपलोदरसंजातपरिपीनान्धभेकवत्

sthātavyaṃ neha bhogeṣu vivekavikalātmanā / upalodarasaṃjātaparipīnāndhabhekavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टान्तैर् युक्तिभिर् यत्नाद् वाञ्छितं त्यजतेतरत् । विचारणवता भाव्यं शान्तिशास्त्रार्थशालिना

dṛṣṭāntair yuktibhir yatnād vāñchitaṃ tyajatetarat / vicāraṇavatā bhāvyaṃ śāntiśāstrārthaśālinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रोपशमसौजन्यप्रज्ञातज्ज्ञसमागमैः । अन्तरान्तरसम्पन्नधर्म्यार्थोपार्जनक्रियः

śāstropaśamasaujanyaprajñātajjñasamāgamaiḥ / antarāntarasampannadharmyārthopārjanakriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावद् विचारयेत् प्राज्ञो यावद् विश्रान्तिम् आत्मनि । सम्प्रयात्य् अपुनर्नाशां शान्तिं तुर्यपदाभिधाम्

tāvad vicārayet prājño yāvad viśrāntim ātmani / samprayāty apunarnāśāṃ śāntiṃ turyapadābhidhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् आत्मनि विश्रान्त्या किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह तुर्यविश्रान्तियुक्तस्य प्रतीर्णस्य भवार्णवात् । जीवतो ऽजीवतश् चैव गृहस्थस्याथ वा यतेः

nanv ātmani viśrāntyā kiṃ setsyatīty | atrāha turyaviśrāntiyuktasya pratīrṇasya bhavārṇavāt / jīvato 'jīvataś caiva gṛhasthasyātha vā yateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कृतेनाकृतेनार्थो न श्रुतिस्मृतिविभ्रमैः । निर्मन्दर इवांभोधिः स तिष्ठति यथास्थितम्

na kṛtenākṛtenārtho na śrutismṛtivibhramaiḥ / nirmandara ivāṃbhodhiḥ sa tiṣṭhati yathāsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकांशेनोपमानानाम् उपमेयसधर्मता । बोद्धव्या बोध्यबोधाय न स्थेयं चोद्यचञ्चुना

ekāṃśenopamānānām upameyasadharmatā / boddhavyā bodhyabodhāya na stheyaṃ codyacañcunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यया कयाचिद् युक्त्याशु बोद्धव्यं बोध्यम् एव ते । मुक्तये तन् न पश्यन्ति व्याकुलाश् चोद्यचञ्चवः

yayā kayācid yuktyāśu boddhavyaṃ bodhyam eva te / muktaye tan na paśyanti vyākulāś codyacañcavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चोद्यचञ्चोः लक्षणं कथयति हृदये संविदाकाशे विश्रान्ते ऽनुभवात्मनि । वस्तुन्य् अनर्थं यः प्रष्टा चोद्यचञ्चुः स उच्यते

codyacañcoḥ lakṣaṇaṃ kathayati hṛdaye saṃvidākāśe viśrānte 'nubhavātmani / vastuny anarthaṃ yaḥ praṣṭā codyacañcuḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिमानविकल्पांशैर् अज्ञो ज्ञप्तिं विकल्पयन् । बोधं मलिनयत्य् अन्तर् मुखं सर्प इवामलम्

abhimānavikalpāṃśair ajño jñaptiṃ vikalpayan / bodhaṃ malinayaty antar mukhaṃ sarpa ivāmalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदेशे उपयोग्यानां प्रमाणां निर्णयं प्रस्तौति सर्वप्रमाणसत्तानां पदम् अब्धिर् अपाम् इव । प्रमाणम् एकम् एवेह प्रत्यक्षं राम तच् छृणु

upadeśe upayogyānāṃ pramāṇāṃ nirṇayaṃ prastauti sarvapramāṇasattānāṃ padam abdhir apām iva / pramāṇam ekam eveha pratyakṣaṃ rāma tac chṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षम् एव कथयति सर्वार्थसारम् अध्यक्षं वेदनं विदुर् उत्तमाः । नूनं तत् प्रति यत् सिद्धं तत् प्रत्यक्षम् उदाहृतम्

pratyakṣam eva kathayati sarvārthasāram adhyakṣaṃ vedanaṃ vidur uttamāḥ / nūnaṃ tat prati yat siddhaṃ tat pratyakṣam udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः किम् इत्य् । अत्राह अनुभूतेर् वेदनस्य प्रतिपत्तेर् यथास्थितम् । प्रत्यक्षम् इति नामेह कृतं जीवः स एव च

tataḥ kim ity | atrāha anubhūter vedanasya pratipatter yathāsthitam / pratyakṣam iti nāmeha kṛtaṃ jīvaḥ sa eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थानाम् एतद्रूपत्वम् एव कथयति स एव संवित् स पुनर् अहंताप्रत्ययात्मकः । स ययोदेति संवित्त्या सा पदार्थ इति स्मृता

padārthānām etadrūpatvam eva kathayati sa eva saṃvit sa punar ahaṃtāpratyayātmakaḥ / sa yayodeti saṃvittyā sā padārtha iti smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थानां जगत्त्वं कथयति स संकल्पविकल्पाद्यैः कृतनानाक्रमो भ्रमैः । जगत्तया स्फुरत्य् अम्बु तरङ्गादितया यथा

padārthānāṃ jagattvaṃ kathayati sa saṃkalpavikalpādyaiḥ kṛtanānākramo bhramaiḥ / jagattayā sphuraty ambu taraṅgāditayā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु शुद्धस्य वेदनस्य कथम् एवंरूपता सम्पन्नेत्य् । अत्राह प्राग् अकारणम् एवाशु सर्गादौ सर्गलीलया । स्फुरित्वा कारणीभूतं प्रत्यक्षं स्वयम् आत्मनि

nanu śuddhasya vedanasya katham evaṃrūpatā sampannety | atrāha prāg akāraṇam evāśu sargādau sargalīlayā / sphuritvā kāraṇībhūtaṃ pratyakṣaṃ svayam ātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु वेदनरूपस्य जीवस्य कारणत्वं किंरूपम् अस्तीत्य् । अत्राह कारणत्वं विचारो ऽस्य जीवस्यासद् अपि स्थितं । सद् इवास्यां जगद्रूपसम्पत्तौ व्यक्तिम् आगतम्

nanu vedanarūpasya jīvasya kāraṇatvaṃ kiṃrūpam astīty | atrāha kāraṇatvaṃ vicāro 'sya jīvasyāsad api sthitaṃ / sad ivāsyāṃ jagadrūpasampattau vyaktim āgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु पुनर् अपि किं तस्य जीवस्य कारणत्वं नश्यत्य् अथ वा नेत्य् । अत्राह स्वयम् एव विचारस् तु सनञर्थं स्वकं वपुः । नाशयित्वा करोत्य् आशु प्रत्यक्षं परमं पदम्

nanu punar api kiṃ tasya jīvasya kāraṇatvaṃ naśyaty atha vā nety | atrāha svayam eva vicāras tu sanañarthaṃ svakaṃ vapuḥ / nāśayitvā karoty āśu pratyakṣaṃ paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु विचारः कथं परमं पदं प्रत्यक्षीकरोतीत्य् अपेक्षायाम् आह विचारयन् विचारो ऽपि नात्मानम् अधिगच्छति । यदा तदा निरुल्लेखं परम् एवावशिष्यते

nanu vicāraḥ kathaṃ paramaṃ padaṃ pratyakṣīkarotīty apekṣāyām āha vicārayan vicāro 'pi nātmānam adhigacchati / yadā tadā nirullekhaṃ param evāvaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु पुरुष एतस्याम् अवस्थायां बुद्धीन्द्रियकर्माणि करोति न वेत्य् । अत्राह मनस्य् अनीहिते शान्ते तैर् बुद्धीन्द्रियकर्मभिः । नेह कैश्चित् कृतैर् अर्थो नाकृतैर् अप्य् अभावनात्

nanu puruṣa etasyām avasthāyāṃ buddhīndriyakarmāṇi karoti na vety | atrāha manasy anīhite śānte tair buddhīndriyakarmabhiḥ / neha kaiścit kṛtair artho nākṛtair apy abhāvanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तदा कर्मेन्द्रियाणां का वार्तेत्य् । अत्राह मनस्य् अनीहिते शान्ते न प्रवर्तन्त एव ते । कर्मेन्द्रियाणि कर्मादाव् असंचारितयन्त्रवत्

nanu tadā karmendriyāṇāṃ kā vārtety | atrāha manasy anīhite śānte na pravartanta eva te / karmendriyāṇi karmādāv asaṃcāritayantravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदनरूपविचारशान्त्यैव मनःशान्तिर् भविष्यतीत्य् अभिप्रायेणाह मनोयन्त्रस्य चलने कारणं वेदनं विदुः । प्राणाली दारुमेषस्य रज्जुर् अन्तर्गता यथा

vedanarūpavicāraśāntyaiva manaḥśāntir bhaviṣyatīty abhiprāyeṇāha manoyantrasya calane kāraṇaṃ vedanaṃ viduḥ / prāṇālī dārumeṣasya rajjur antargatā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु भवतु वेदनशान्त्या मनःशान्तिः । वेदनक्षोभेन मनसः क्षोभे सति जगत् कुतो निर्यातीत्य् । अत्राह रूपालोकमनस्कारपदार्थाद्याकुलं जगत् । विद्यते वेदनस्यान्तर् वाते ऽन्तः स्पन्दनं यथा

nanu bhavatu vedanaśāntyā manaḥśāntiḥ | vedanakṣobhena manasaḥ kṣobhe sati jagat kuto niryātīty | atrāha rūpālokamanaskārapadārthādyākulaṃ jagat / vidyate vedanasyāntar vāte 'ntaḥ spandanaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु स्वभावतः शुद्धस्य वेदनस्यान्तः कथम् एतद् अस्तीत्य् । अत्राह सर्वात्मवेदनं शुद्धं यथोदेति तदात्मकम् । भाति प्रसृतदिक्कालबाह्यान्तारूपदेहकम्

nanu svabhāvataḥ śuddhasya vedanasyāntaḥ katham etad astīty | atrāha sarvātmavedanaṃ śuddhaṃ yathodeti tadātmakam / bhāti prasṛtadikkālabāhyāntārūpadehakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः पुनः श्लोकान्तरेण तद् एव प्रतिपादयति द्रष्टैव दृश्यताभासं स्वं रूपं धारयन् स्थितः । स्वं यथा तत्र यद् रूपं प्रतिभाति तथैव तत्

punaḥ punaḥ ślokāntareṇa tad eva pratipādayati draṣṭaiva dṛśyatābhāsaṃ svaṃ rūpaṃ dhārayan sthitaḥ / svaṃ yathā tatra yad rūpaṃ pratibhāti tathaiva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् आत्मा यथा यत्र संकल्पत्वम् इवागतः । तिष्ठत्य् आशु तथा तत्र तद्रूप इव राजते

sarvam ātmā yathā yatra saṃkalpatvam ivāgataḥ / tiṣṭhaty āśu tathā tatra tadrūpa iva rājate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वात्मकतया द्रष्टुर् दृश्यत्वम् इव युज्यते । द्रष्टृत्वं द्रष्टृसद्भावे दृश्यस्य त्व् अस्ति नासतः

sarvātmakatayā draṣṭur dṛśyatvam iva yujyate / draṣṭṛtvaṃ draṣṭṛsadbhāve dṛśyasya tv asti nāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितं कथयति अकारणकम् एवातो ब्रह्मकल्पम् इदं स्थितम् । प्रत्यक्षम् एव निर्मातृ तस्यांशास् त्व् अनुपाधयः

phalitaṃ kathayati akāraṇakam evāto brahmakalpam idaṃ sthitam / pratyakṣam eva nirmātṛ tasyāṃśās tv anupādhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं प्रासङ्गित्वं परित्यज्य प्रकृतम् एवानुसरति स्वयत्नमात्रेतररूपको यस् तद् दैवशब्दार्थम् अपास्य दूरे । शूरेण साधो पदम् उत्तमं तत् स्वपौरुषेणैव हि लभ्यते ऽन्तः

evaṃ prāsaṅgitvaṃ parityajya prakṛtam evānusarati svayatnamātretararūpako yas tad daivaśabdārtham apāsya dūre / śūreṇa sādho padam uttamaṃ tat svapauruṣeṇaiva hi labhyate 'ntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गान्तश्लोकेन विचारावधिं कथयति विचारयाचार्यपरम्पराणां मतेन सत्येन सितेन तावत् । यावद् विशुद्धां स्वयम् एव बुद्धाम् अनन्तरूपां परताम् उपैषि

sargāntaślokena vicārāvadhiṃ kathayati vicārayācāryaparamparāṇāṃ matena satyena sitena tāvat / yāvad viśuddhāṃ svayam eva buddhām anantarūpāṃ paratām upaiṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.