इत्यादि श्लोकद्वयम् । तत्र अनुत्तरधर्मैश्वर्यसंपदर्जनात्, श्रावकप्रत्येकबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यो ऽपि परमैश्वर्यसंपत्तेः, श्रावकादीनां तदाज्ञावशवर्तित्वाच्च बुद्धा भगवन्तो मुनीन्द्र इति कथ्यन्ते । तेभ्यः श्रावकादीनां जन्म तु तेभ्य उत्पत्तिः । कथम्? बुद्धानां समुत्पादे प्रतीत्यसमुत्पादस्य अविपर्यस्तदेशनायां प्रवेशार्थं श्रुतिचिन्ताभावनानुसारमपि यथाधिमुक्तिवच्छ्रावकत्वादिपरिपूर्त्तिः । यद्यपि कस्यचित् प्रतीत्यसमुत्पादोपदेशश्रवणमात्रेण परमार्थाधिगमवैदुष्ये सत्यपि दृष्टजन्मन्येव निर्वाणप्राप्तिर्न भवति, तथापि उपदेशसाधको विपाकनियतफलवत् परजन्मनि अभीष्टफलपरिपाकं नियतं प्राप्नोति । यथा आर्यदेवेन उक्तम्- इह यद्यपि तत्त्वज्ञो निर्वाणं नाधिगच्छति । प्राप्नोत्ययत्नतो ऽवश्यं पुनर्जन्मनि कर्मवत् ॥ इति ॥ अतएव मध्यमके ऽपि उक्तम्- सम्बुद्धानामनुत्पादे श्रावकाणां पुनः क्षये । ज्ञानं प्रत्येकबुद्धानामसंसर्गात् प्रवर्तते ॥ इति ॥ तर्हि सम्यगववादफलप्राप्तिकारणाच्छ्रावका इति । "कृतं मे करणीयं तस्मान् मे नापरं जन्म" इत्यादि भवति । पुनरपरं, सत्फलम् अनुत्तरसम्यक्संबुद्धमार्गं वा सर्वतथागतेभ्यः श्रुत्वा तदर्थिनः श्रावणत्वाच्छ्रावकाः । यथा- सद्धर्मपुण्डरीकसूत्र उक्तम्- अद्यो वयं श्रावकभूतनाथ संश्रावयिष्यामथ चाग्रबोधिम् । बोधीयशब्दं च प्रकाशयामस्तेनो वयं श्रावकभीष्मकल्पाः ॥ इति ॥ सर्वे बोधिसत्त्वा अपि तथा, किन्तु तथा सन्तो ऽपि श्रावयन्ति एव, अनुरूपं रञ्चमात्रमपि न प्रतिपद्यन्ते, तेषां श्रावकभूतत्वाद् बोधिसत्त्वेषु दोषो न प्रसज्यते । अयं बुद्धशब्दो बुद्धस्वभावः श्रावकप्रत्येकबुद्धानुत्तरसम्यक्संबुद्धान् त्रीनपि समाख्याति, अतो बुद्धशब्देन प्रत्येकबुद्धा आख्याताः । ते पुण्यज्ञानयोरु उत्तरवृद्धिविशेषत्वात्, श्रावकेभ्यो विशिष्ट तरत्वात्, पुण्यज्ञानसम्भारमहाकरुणासर्वाकारताद्यभावात् सर्वसम्यक्सम्बुद्धेभ्यो हीनत्वात् मध्याः । तस्मादेव ते उपदेशं विना ज्ञानोत्पादाद् आत्ममात्रार्थं बुद्धत्वात् प्रत्येकबुद्धा इति । यथोक्तस्वभावत्वात् ते श्रावकाः प्रत्येकबुद्धाश्च तथागतधर्मदेशनातः समुद्भूतत्वात् मुनीन्द्रजा इति । पुनश्च ते मुनीन्द्राः कुतो जाता इति?- बुद्धोद्भवाः खल्वपि बोधिसत्त्वाद् इत्युक्तम् । ननु बोधिसत्त्वा अपि तथागतोपदेशत उत्पत्रभूतत्वात् जिनपुत्रा इति किं नोक्ताः? अतोः कथं बुद्धा भगवन्तो बोधिसत्त्वेभ्यो जाता उक्ता इति? सत्यमिदम्, तथापि हेतुद्वयेन बोधिसत्त्वा बुद्धभगवतां हेतवो भवन्ति- अवस्थाविशेषत्वात्, समादापकावतारत्वाच्च । तत्र अवस्थाविशेषस्तु तथागतावस्थाबोधिसत्त्वावस्थयोः सहेतुकत्वात् । समादापकस्तु यथा आर्यमञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वभूत एव भगवतः शाक्यमुनेः तत्परेषां तथागतानां पूर्व एव काले बोधिचित्तसमादापको मन्यते । अत एवं तन्निष्ठाफलं मुख्यहेतुभूतं दृष्ट्वा तथागता बोधिसत्त्वजाता दिष्टाः । अतएव हेतुसम्पदो ऽतिगरीयस्त्वात् हेतुपूजाकृते ऽपि फलपूजायाम् अर्थापत्तिं मत्त्वा तैर्बुद्धैर्भगवद्भिः निश्चितम् अपरिमितफलदायकमहौषधवृक्षम् अंकुरादिसमुद्गतमञ्जुपर्णावस्थाभूतवत् यत्नतः परिपालनीयत्वेन दर्शयित्वा तत्समये आसन्नीभूतत्रियानावसक्तसत्त्वस्कन्धानां महायान एव नियोजनार्थं बोधिसत्त्वानां प्रशंसा कृता । यथा आर्यरत्नकूटसूत्रे- "तद्यथापि नाम काश्यप! नवचन्द्रो नमस्क्रियते सा चेव पूर्णचन्द्रो न तथा नमस्क्रियते, एवमेव काश्यप! ये मम श्रद्दधन्ति ते बलवन्ततरं बोधिसत्त्वं नमस्कर्तव्य, न तथागतः, तत् कस्य हेतोः, बोधिसत्त्वनिर्जाता हि तथागताः । तथागतनिर्जाताः श्रावकप्रत्येकबुद्धाः ।" अत एव एवं युक्त्यागमाभ्यां तथागता बोधिसत्त्वेभ्यो जाता इति सिद्धम् । अथवा ते बोधिसत्त्वाः किं हेतुकाः? उक्तम् । कारुण्यचित्ताद्वयबुद्धिबोधिचित्तानि हेतुर्जिनपुत्रकाणाम् । तत्र करुणा तु अनुकम्पा, अत्रैव वक्ष्यमाणप्रकारस्वभावा । अद्वयबुद्धिस्तु भावाभावाद्यन्तद्वयापेता प्रज्ञा । बोधिचित्तं तु आर्यधर्मसंगीतिसूत्रे- "बोधिसत्त्वो बोधिचित्तेन सर्वधर्मान् अवबुध्येत् । सर्वे धर्मा धर्मधातुसमाः । सर्वेषाम् आगन्तुकभूताप्रतिष्ठितधर्माणां ज्ञेयमात्रत्वाद् ज्ञातृशून्यत्वात् परिज्ञेयमात्राव-सायित्वेन एतादृशीयं धर्मता प्राणिभिरवबोद्धव्येति बोधिसत्त्वेषु यो ऽयं चित्तोत्पादः स बोधिसत्त्वबोधिचित्तोत्पाद इत्युच्यते । सर्वप्राणिभ्यो हितसुखचित्तम् । अनुत्तरं चित्तं , मैत्र्या कोमलं चित्तं, करुणतयाविपर्ययसंचित्तं, आनन्दतयाननुतप्तं चित्तम् । उपेक्षातया विमलं चित्तं, शून्यतयाविपरिणामं चित्तम्, अनिमित्ततया निरावरणं चित्तं, अप्रणिधानतयाप्रतिष्ठितं चित्तमिति यथोक्तवत्" । बोधिसत्त्वानां मुख्यहेतुस्तु करुणा अद्वयप्रज्ञा बोधिचित्तमितीमे त्रयो धर्माः सन्ति । यथोक्तं रत्नावल्याम्- शैलेन्द्रराजवन्मूलं बोधिचित्तं दृढं ततः । दिगन्तव्यापि कारुण्यं ज्ञानं चाद्वयनिश्रितम् ॥ इति ॥ बोधिचित्तस्य अद्वयज्ञानस्य च द्वयोरपि मूलं करुणया भूतत्वात् करुणा मुख्यत्वेन देष्टुमिष्यते । बीजं कृपा यज्जिनशस्यराशेस्तद्वृद्धये वारिसमा, चिराय । भोगाय पाकश्च यथैव मान्य, मादौ ममातः करुणाप्रशंसा
ityādi ślokadvayam / tatra anuttaradharmaiśvaryasaṃpadarjanāt, śrāvakapratyekabuddhabodhisattvebhyo 'pi paramaiśvaryasaṃpatteḥ, śrāvakādīnāṃ tadājñāvaśavartitvācca buddhā bhagavanto munīndra iti kathyante / tebhyaḥ śrāvakādīnāṃ janma tu tebhya utpattiḥ / katham? buddhānāṃ samutpāde pratītyasamutpādasya aviparyastadeśanāyāṃ praveśārthaṃ śruticintābhāvanānusāramapi yathādhimuktivacchrāvakatvādiparipūrttiḥ / yadyapi kasyacit pratītyasamutpādopadeśaśravaṇamātreṇa paramārthādhigamavaiduṣye satyapi dṛṣṭajanmanyeva nirvāṇaprāptirna bhavati, tathāpi upadeśasādhako vipākaniyataphalavat parajanmani abhīṣṭaphalaparipākaṃ niyataṃ prāpnoti / yathā āryadevena uktam- iha yadyapi tattvajño nirvāṇaṃ nādhigacchati / prāpnotyayatnato 'vaśyaṃ punarjanmani karmavat // iti // ataeva madhyamake 'pi uktam- sambuddhānāmanutpāde śrāvakāṇāṃ punaḥ kṣaye / jñānaṃ pratyekabuddhānāmasaṃsargāt pravartate // iti // tarhi samyagavavādaphalaprāptikāraṇācchrāvakā iti / "kṛtaṃ me karaṇīyaṃ tasmān me nāparaṃ janma" ityādi bhavati / punaraparaṃ, satphalam anuttarasamyaksaṃbuddhamārgaṃ vā sarvatathāgatebhyaḥ śrutvā tadarthinaḥ śrāvaṇatvācchrāvakāḥ / yathā- saddharmapuṇḍarīkasūtra uktam- adyo vayaṃ śrāvakabhūtanātha saṃśrāvayiṣyāmatha cāgrabodhim / bodhīyaśabdaṃ ca prakāśayāmasteno vayaṃ śrāvakabhīṣmakalpāḥ // iti // sarve bodhisattvā api tathā, kintu tathā santo 'pi śrāvayanti eva, anurūpaṃ rañcamātramapi na pratipadyante, teṣāṃ śrāvakabhūtatvād bodhisattveṣu doṣo na prasajyate / ayaṃ buddhaśabdo buddhasvabhāvaḥ śrāvakapratyekabuddhānuttarasamyaksaṃbuddhān trīnapi samākhyāti, ato buddhaśabdena pratyekabuddhā ākhyātāḥ / te puṇyajñānayoru uttaravṛddhiviśeṣatvāt, śrāvakebhyo viśiṣṭa taratvāt, puṇyajñānasambhāramahākaruṇāsarvākāratādyabhāvāt sarvasamyaksambuddhebhyo hīnatvāt madhyāḥ / tasmādeva te upadeśaṃ vinā jñānotpādād ātmamātrārthaṃ buddhatvāt pratyekabuddhā iti / yathoktasvabhāvatvāt te śrāvakāḥ pratyekabuddhāśca tathāgatadharmadeśanātaḥ samudbhūtatvāt munīndrajā iti / punaśca te munīndrāḥ kuto jātā iti?- buddhodbhavāḥ khalvapi bodhisattvād ityuktam / nanu bodhisattvā api tathāgatopadeśata utpatrabhūtatvāt jinaputrā iti kiṃ noktāḥ? atoḥ kathaṃ buddhā bhagavanto bodhisattvebhyo jātā uktā iti? satyamidam, tathāpi hetudvayena bodhisattvā buddhabhagavatāṃ hetavo bhavanti- avasthāviśeṣatvāt, samādāpakāvatāratvācca / tatra avasthāviśeṣastu tathāgatāvasthābodhisattvāvasthayoḥ sahetukatvāt / samādāpakastu yathā āryamañjuśrīrbodhisattvabhūta eva bhagavataḥ śākyamuneḥ tatpareṣāṃ tathāgatānāṃ pūrva eva kāle bodhicittasamādāpako manyate / ata evaṃ tanniṣṭhāphalaṃ mukhyahetubhūtaṃ dṛṣṭvā tathāgatā bodhisattvajātā diṣṭāḥ / ataeva hetusampado 'tigarīyastvāt hetupūjākṛte 'pi phalapūjāyām arthāpattiṃ mattvā tairbuddhairbhagavadbhiḥ niścitam aparimitaphaladāyakamahauṣadhavṛkṣam aṃkurādisamudgatamañjuparṇāvasthābhūtavat yatnataḥ paripālanīyatvena darśayitvā tatsamaye āsannībhūtatriyānāvasaktasattvaskandhānāṃ mahāyāna eva niyojanārthaṃ bodhisattvānāṃ praśaṃsā kṛtā / yathā āryaratnakūṭasūtre- "tadyathāpi nāma kāśyapa! navacandro namaskriyate sā ceva pūrṇacandro na tathā namaskriyate, evameva kāśyapa! ye mama śraddadhanti te balavantataraṃ bodhisattvaṃ namaskartavya, na tathāgataḥ, tat kasya hetoḥ, bodhisattvanirjātā hi tathāgatāḥ / tathāgatanirjātāḥ śrāvakapratyekabuddhāḥ /" ata eva evaṃ yuktyāgamābhyāṃ tathāgatā bodhisattvebhyo jātā iti siddham / athavā te bodhisattvāḥ kiṃ hetukāḥ? uktam / kāruṇyacittādvayabuddhibodhicittāni heturjinaputrakāṇām / tatra karuṇā tu anukampā, atraiva vakṣyamāṇaprakārasvabhāvā / advayabuddhistu bhāvābhāvādyantadvayāpetā prajñā / bodhicittaṃ tu āryadharmasaṃgītisūtre- "bodhisattvo bodhicittena sarvadharmān avabudhyet / sarve dharmā dharmadhātusamāḥ / sarveṣām āgantukabhūtāpratiṣṭhitadharmāṇāṃ jñeyamātratvād jñātṛśūnyatvāt parijñeyamātrāva-sāyitvena etādṛśīyaṃ dharmatā prāṇibhiravaboddhavyeti bodhisattveṣu yo 'yaṃ cittotpādaḥ sa bodhisattvabodhicittotpāda ityucyate / sarvaprāṇibhyo hitasukhacittam / anuttaraṃ cittaṃ , maitryā komalaṃ cittaṃ, karuṇatayāviparyayasaṃcittaṃ, ānandatayānanutaptaṃ cittam / upekṣātayā vimalaṃ cittaṃ, śūnyatayāvipariṇāmaṃ cittam, animittatayā nirāvaraṇaṃ cittaṃ, apraṇidhānatayāpratiṣṭhitaṃ cittamiti yathoktavat" / bodhisattvānāṃ mukhyahetustu karuṇā advayaprajñā bodhicittamitīme trayo dharmāḥ santi / yathoktaṃ ratnāvalyām- śailendrarājavanmūlaṃ bodhicittaṃ dṛḍhaṃ tataḥ / digantavyāpi kāruṇyaṃ jñānaṃ cādvayaniśritam // iti // bodhicittasya advayajñānasya ca dvayorapi mūlaṃ karuṇayā bhūtatvāt karuṇā mukhyatvena deṣṭumiṣyate / bījaṃ kṛpā yajjinaśasyarāśestadvṛddhaye vārisamā, cirāya / bhogāya pākaśca yathaiva mānya, mādau mamātaḥ karuṇāpraśaṃsā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.