Maitrāyaṇīya Upaniṣad 7

अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८॥ इति षष्ठः प्रपाठकः ॥ 7 प्रपाठक ७ । अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो गुणभुग्मयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मेघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः

agnihotraṃ juhvāno lobhajālaṃ bhinatti ataḥ saṃmohaṃ chitvā na krodhānstunaṣvānaḥ kāmamabhidhyāyamānastataścaturjālaṃ brahmakośaṃ bhindadataḥ paramākāśamatra hi saura saumyāgneyasātvikāni maṇḍalāni bhittvā tataḥ śuddhaḥ sattvāntarasthamacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitam sarvāparaṃ dhāma satyakāmasarvajñatvasaṃyuktam svatantram caitanyam sve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyati atrodāharanti -- ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ | tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ || śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramaṇorapyaṇuṃ dhyātvā'taḥ paramatāṃ gacchati atra hi sarve kāmāḥ samāhitā iti atrodāharanti -- aṅguṣṭhaprādeśaśarīramātraṃ pradīpapratāpavaddvistridhā hi| tadbrahmābhiṣṭūyamānaṃ maho devo bhuvanānyāviveśa | oṃ namo brahmaṇe namaḥ || || 6.38|| iti ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ || 7 prapāṭhaka 7 | agnirgāyatraṃ trivṛdrathantaraṃ vasantaḥ prāṇo nakṣatrāṇi vasavaḥ purastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti acintyo'mūrto gabhīro guṇabhugmayo'nirvṛttiryogīśvaraḥ sarvajño megho'prameyo'nādyantaḥ śrīmān ajo dhīmānanirdeśyaḥ sarvasṛk sarvasyātmā sarvabhuk sarvasyeśānaḥ sarvasyāntarāntaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेण ईक्षन्ति अनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः

indrastriṣṭup pañcadaśo bṛhadgrīṣmo vyānaḥ somo rudrā dakṣiṇata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇa īkṣanti anādyanto'parimito'paricchinno'paraprayojyaḥ svatantro'liṅgo'mūrto'nantaśaktirdhātā bhāskaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम् स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम

maruto jagatī saptadaśo vairūpam varṣā apānaḥ śukra ādityāḥ paścādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandam tṛptam sthiramacalamamṛtamacyutam dhruvam viṣṇusaṃjñitam sarvāparaṃ dhāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्मानन्तः

viśve devā anuṣṭubekaviṃśo vairājaḥ śaratsamāno varuṇaḥ sādhyā uttarata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti antaḥśuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmānantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम् भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम्

mitrāvaruṇau paṅktistriṇavatrayastriṃśo śākvararaivate hemanta śiśirā udāno'ṅgirasaścandramā ūrdhvā udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti praṇavākhyaṃ praṇetāram bhārūpam vigatanidram vijaram vimṛtyum viśokam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनिराहुकेतूरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः क्षान्तः शान्तः

śanirāhuketūragarakṣoyakṣanaravihagaśarabhebhādayo'dhastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti yaḥ prājño vidharaṇaḥ sarvāntaro'kṣaraḥ śuddhaḥ pūtaḥ bhāntaḥ kṣāntaḥ śāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः। एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः विधरणः एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः

eṣa hi khalvātmantarhṛdaye'ṇīyāniddho'gniriva viśvarūpo'syaivānnamidaṃ sarvamasminnotā imāḥ prajāḥ| eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko'vicikitso'vipāśaḥ satyasaṅkalpaḥ satyakāmaḥ eṣa parameśvaraḥ eṣa bhūtādhipatiḥ eṣa bhūtapālaḥ eṣa setuḥ vidharaṇaḥ eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavo rudraḥ prajāpatir viśvasṛgghiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śastācyuto viṣṇurnārāyaṇaḥ yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekaḥ tasmai te viśvarūpāya satye nabhasi hitāya namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्च्हन्ति तैः सह न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह \ः नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत् ॥

athedānīṃ jñānopasargā rājanmohajālasyaiṣa vai yoniḥ yadasvargaiḥ saha svargasyaiṣa vāṭye purastādukte'pyadhaḥ stambenāśliṣyanti atha ye cānye ha nityapramuditā nityapravasitā nityayācanakā nityaṃ śilpopajīvino'tha ye cānye ha purayācakā ayājyayācakāḥ śudraśiṣyāḥ śūdraśca śāstravidvāṃso'tha ye cānye ha cāṭajaṭanaṭabhaṭapravrajitaraṅgāvatāriṇo rājakarmaṇi patitādayo'thaye cānye ha yakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāmarthaṃ puraskṛtya śamayāma ityevaṃ bruvāṇā atha ye cānye ha vṛthā kaṣāyakuṇḍalinaḥ kāpālino'tha ye cānye ha vṛthā tarkadṛṣṭāntakuhakendrajālairvaidikeṣu paristhātumicchanti taiḥ saha na saṃvast prakāśyabhūtā vai te taskarā asvargyā ityevaṃ hyāha \ḥ nairātmyavādakuhakairmithyādṛṣṭāntahetubhiḥ | bhrāmyanloko na jānāti vedavidyāntarantu yat ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह \ः दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥

bṛhaspatirvai śukro bhūtvendrasyābhayāyāsurebhyaḥ kṣayāyemāmavidyāmasṛjat tayā śivamaśivamityuddiśantyaśivaṃ śivamiti vedādiśāstrahiṃsakadharmābhidhyānamastviti vadanti ato naināmabhidhīyetānyathaiṣā bandhyevaiṣā ratimātraṃ phalamasyā vṛttacyutasyeva nārambhaṇīyetyevaṃ hyāha \ḥ dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā | vidyābhīpsituṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo lolupante || vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha | avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā amṛtamaśnute || avidyāyāmantare veṣṭyamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ | dandramyamānāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम् तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति

devāsurā ha vai ya ātmakāmā brahmaṇo'ntikaṃ prayātāḥ tasmai namaskṛtvocuḥ bhagavan vayamātmakāmāḥ sa tvaṃ no brūhīti ataściraṃ dhyātvā'manyatānyatāmāno vai te'surā ato'nyatamameteṣāmuktam tadime mūḍhā upajīvantyabhiṣvaṅgiṇastaryābhighātino'nṛtābhiśaṃsinaḥ satyamivānṛtaṃ paśyantīndrajālavadityato yadvedeṣvābhihitaṃ tatsatyaṃ yadvedeṣūktaṃ tadvidvāṃsa upajīvanti tasmādbrāhmaṇo nāvaidikamadhīyītāyamarthaḥ syāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता । सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥ ४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥ ५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे । जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥ ६ न पश्यन्मृत्युमं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥ ७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः । भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥ ८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे । सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति द्वैतीभावो महात्मन इति ॥

3 hṛdayādāyāti tāvaccakṣuṣyasminpratiṣṭhitā | sāraṇī sā tayornāḍī dvayorekā dvidhā satī || 4 manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam | mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram || 5 khajāgniyogād hṛdi samprayuktamaṇorhyaṇurdviraṇuḥ kaṇṭhadeśe | jihvāgradeśe tryaṇukaṃ ca viddhi vinirgataṃ mātṛkamevamāhuḥ || 6 na paśyanmṛtyumaṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām | sarvaṃ hi paśyanpaśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ || 7 cākṣuṣaḥ svapnacārī ca suptaḥ suptātparaśca yaḥ | bhedāścaite'sya catvārastebhyasturyaṃ mahattaram || 8 triṣvekapāccaredbrahma tripāccarati cottare | satyānṛtopabhogārthāḥ dvaitībhāvo mahātmana iti dvaitībhāvo mahātmana iti ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.