Nīlakaṇṭha: Mātaṅgalīlā (the play of elephants) 11

वन्यास्तत्र सुखोषिता विधिवशाद् ग्रामावतीर्णा गजा बद्धास्तीक्ष्णकटूग्रवाग्भिरतिशुग्भीमोहबन्धादिभिः । उद्विग्नाश्च मनःशरीरजनितैर्दुःखैरतीवाक्षमाः प्राणान् धारयितुं चिरं नरवशं प्राप्ताः स्वयूथादथ

vanyāstatra sukhoṣitā vidhivaśād grāmāvatīrṇā gajā baddhāstīkṣṇakaṭūgravāgbhiratiśugbhīmohabandhādibhiḥ | udvignāśca manaḥśarīrajanitairduḥkhairatīvākṣamāḥ prāṇān dhārayituṃ ciraṃ naravaśaṃ prāptāḥ svayūthādatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलानां कटकेषु निर्झरजले पद्माकरे सिन्धुषु स्वच्छन्देन करेणुकाभिरटवीमध्येषु विक्रीडितम् । स्मारंस्मारमनेकधाग्रनिहितं पुण्ड्रेक्षुकाण्डादिकं नो काङ्क्षत्यतिदुर्मना बहुविधैर्दुःखैरुपेतः करी

śailānāṃ kaṭakeṣu nirjharajale padmākare sindhuṣu svacchandena kareṇukābhiraṭavīmadhyeṣu vikrīḍitam | smāraṃsmāramanekadhāgranihitaṃ puṇḍrekṣukāṇḍādikaṃ no kāṅkṣatyatidurmanā bahuvidhairduḥkhairupetaḥ karī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वानुभूतमटवीषु सुखं विचिन्त्य ध्यायन् मुहुः स्तिमितवालधिकर्णताळः । ग्रामव्यथाभिरधिकं कृशतामुपेत्य कैश्चिद्दिनैर्मृतिमुपैति करी नवीनः

pūrvānubhūtamaṭavīṣu sukhaṃ vicintya dhyāyan muhuḥ stimitavāladhikarṇatāl̤aḥ | grāmavyathābhiradhikaṃ kṛśatāmupetya kaiściddinairmṛtimupaiti karī navīnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्ठ्यूतनेत्रयुगलश्च गुदे च नाभौ गात्रापरे श्वयथुमान् भवति द्विपोऽयम् । नाश्नाति नैव रमते न च वेत्ति संज्ञां राज्यच्युतो नृप इवाधिमुपैति कामम्

niṣṭhyūtanetrayugalaśca gude ca nābhau gātrāpare śvayathumān bhavati dvipo'yam | nāśnāti naiva ramate na ca vetti saṃjñāṃ rājyacyuto nṛpa ivādhimupaiti kāmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अण्डं तैजसमण्डजाश्च करिणो जन्मप्रभृत्यौष्ण्यतः सन्तप्ताः शिशिराम्बुसेचनरजःपङ्कादिभिर्हर्षिताः । तस्मादङ्गप! तोयमेव करिणां प्राणास्ततः कामत- स्तोयेनोपचरेद् गजान् भवति तद्धातुप्रसादो ह्यतः

aṇḍaṃ taijasamaṇḍajāśca kariṇo janmaprabhṛtyauṣṇyataḥ santaptāḥ śiśirāmbusecanarajaḥpaṅkādibhirharṣitāḥ | tasmādaṅgapa! toyameva kariṇāṃ prāṇāstataḥ kāmata- stoyenopacared gajān bhavati taddhātuprasādo hyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनीतान् वनतो गजान् हिमजलैः सिञ्चेत् तथा पायये- दाकर्णं त्ववगाहयेदुषसि तद्ग्लान्यादिशान्त्यै जले । एवं चाथ दिनावसानसमये स्वैरं तथालानयेत् पश्चात् सेचनलेपनादि शतधौताज्येन कुर्यादपि

ānītān vanato gajān himajalaiḥ siñcet tathā pāyaye- dākarṇaṃ tvavagāhayeduṣasi tadglānyādiśāntyai jale | evaṃ cātha dināvasānasamaye svairaṃ tathālānayet paścāt secanalepanādi śatadhautājyena kuryādapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतावगाहस्य मतङ्गजस्य शाल्योदनं मुद्गरसाज्यमिश्रम् । पानं च दद्यात् सहशर्करं च पुण्ड्रेक्षुकाण्डानि मनोहराणि

kṛtāvagāhasya mataṅgajasya śālyodanaṃ mudgarasājyamiśram | pānaṃ ca dadyāt sahaśarkaraṃ ca puṇḍrekṣukāṇḍāni manoharāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शय्या तोयावलोकश्चलनमनुगुणं भेषजं धूलिमृष्टिः शालास्तम्भप्रवेशो घृतगुळसहितं भोजनं पूलदानम् । निर्वाणं तोयपानं तिलजपदयुतं भोजनं चापराह्णे भैषज्यं चाथ संवेशनमिति दिनचर्या गजानां क्रमेण

śayyā toyāvalokaścalanamanuguṇaṃ bheṣajaṃ dhūlimṛṣṭiḥ śālāstambhapraveśo ghṛtagul̤asahitaṃ bhojanaṃ pūladānam | nirvāṇaṃ toyapānaṃ tilajapadayutaṃ bhojanaṃ cāparāhṇe bhaiṣajyaṃ cātha saṃveśanamiti dinacaryā gajānāṃ krameṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्माद्युत्पलनालकन्दकदलीशालूकशृङ्गाटकान् दूर्वोदुम्बरसल्लकीक्षुनळदन्यग्रोधवेण्वादिकान् । प्लक्षाश्वत्थकपित्थपल्लवफलान्यार्तिप्रशान्त्यै सदा देयान्यङ्गप! दन्तिनां तु मधुराण्यन्यान्यभीष्टानि च

padmādyutpalanālakandakadalīśālūkaśṛṅgāṭakān dūrvodumbarasallakīkṣunal̤adanyagrodhaveṇvādikān | plakṣāśvatthakapitthapallavaphalānyārtipraśāntyai sadā deyānyaṅgapa! dantināṃ tu madhurāṇyanyānyabhīṣṭāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये पर्यश्रुदृशः कृशाश्च शिशवो भारार्दिताः पित्तळा- स्तन्वङ्गाः सतताध्वकर्मविहता वृद्धा वशानिस्स्पृहाः । सासृङ्मांसमदक्षयाश्च विवशा ये स्तब्धगात्राः परे तेषां साध्यतमं हितं घृतमिति ब्रूते कलिङ्गेश्वरः

ye paryaśrudṛśaḥ kṛśāśca śiśavo bhārārditāḥ pittal̤ā- stanvaṅgāḥ satatādhvakarmavihatā vṛddhā vaśānisspṛhāḥ | sāsṛṅmāṃsamadakṣayāśca vivaśā ye stabdhagātrāḥ pare teṣāṃ sādhyatamaṃ hitaṃ ghṛtamiti brūte kaliṅgeśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागानामिह तण्डुलस्य कुडुबं देयं तृणान्तर्गतं चैकैकं परिवर्धयेच्च कुडुबं यावद्भवेदाढकम् । एवञ्चौदनपिण्डमप्यनुदिनं संवर्धयेत् तद्वदे- वान्यद्रक्षणसाधनं च विहितं सन्दापयेद् युक्तितः

nāgānāmiha taṇḍulasya kuḍubaṃ deyaṃ tṛṇāntargataṃ caikaikaṃ parivardhayecca kuḍubaṃ yāvadbhavedāḍhakam | evañcaudanapiṇḍamapyanudinaṃ saṃvardhayet tadvade- vānyadrakṣaṇasādhanaṃ ca vihitaṃ sandāpayed yuktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधूमं च यवं गुळाज्यसहितं स्विन्नं सदा दापयेत् तद्वत् केवलतण्डुलेन सहितं गोमूत्रसृष्टं तु वा । प्राग्वत् तत् प्रतिवासरं कुडुबसंवृद्ध्याढकान्तं क्रमे- णैलात्र्यूषणहिङ्गुजीरकयुगाजाजीविलङ्गान्वितम्

godhūmaṃ ca yavaṃ gul̤ājyasahitaṃ svinnaṃ sadā dāpayet tadvat kevalataṇḍulena sahitaṃ gomūtrasṛṣṭaṃ tu vā | prāgvat tat prativāsaraṃ kuḍubasaṃvṛddhyāḍhakāntaṃ krame- ṇailātryūṣaṇahiṅgujīrakayugājājīvilaṅgānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उषसि यवसतैलं मात्रयार्धाढकं स्यात् प्रवरवयसि मध्ये तच्चतुर्भागहीनम् । अधमवयसि तद्वत् तत्त्रिभागोनमुक्तं बलमदजवकारि व्याधिविध्वंसनं च

uṣasi yavasatailaṃ mātrayārdhāḍhakaṃ syāt pravaravayasi madhye taccaturbhāgahīnam | adhamavayasi tadvat tattribhāgonamuktaṃ balamadajavakāri vyādhividhvaṃsanaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानं तु मध्यवयसः पलविंशतिः स्याद् व्याध्यौषधं प्रतिदिनं परिकल्प्य मेयम् । प्रस्थद्वयं प्रतिदिनं तु घृतस्य मात्रा तद्वृद्धिहानिकरणं च यथाबलं स्यात्

mānaṃ tu madhyavayasaḥ palaviṃśatiḥ syād vyādhyauṣadhaṃ pratidinaṃ parikalpya meyam | prasthadvayaṃ pratidinaṃ tu ghṛtasya mātrā tadvṛddhihānikaraṇaṃ ca yathābalaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृसरो दधिपिण्याकयुक्तो गुळसमन्वितः । प्रदेयो बृंहणायाथ प्रतिपानं च दन्तिने

kṛsaro dadhipiṇyākayukto gul̤asamanvitaḥ | pradeyo bṛṃhaṇāyātha pratipānaṃ ca dantine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यरात्रि यवसस्य च भारं तण्डुलस्य चतुराढकमुक्तम् । स्नेहमष्टकुडुबं लवणस्य स्युः पलानि दश चापि गुळस्य

pratyarātri yavasasya ca bhāraṃ taṇḍulasya caturāḍhakamuktam | snehamaṣṭakuḍubaṃ lavaṇasya syuḥ palāni daśa cāpi gul̤asya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विळङ्गाक्षीबकुन्माषमाषगोधूमसंस्कृतम् । मोदकार्थं महीपाल! पिष्टमाढकमिष्यते

vil̤aṅgākṣībakunmāṣamāṣagodhūmasaṃskṛtam | modakārthaṃ mahīpāla! piṣṭamāḍhakamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भेदमायान्ति नखास्तलं च न क्षीयते नाध्वनि पाददाहः । भवन्ति केशाश्च न चापि दृष्टि- र्निहन्यते सन्ततपादसेकात्

na bhedamāyānti nakhāstalaṃ ca na kṣīyate nādhvani pādadāhaḥ | bhavanti keśāśca na cāpi dṛṣṭi- rnihanyate santatapādasekāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वग्दोषबन्धवर्धभिद्व्रणशोषगात्र- स्तम्भादिजित् क्षपितशीतसमीरकोपः । सक्थ्यङ्गमार्दवकरो लघुबृंहणश्च स्निग्धत्वसत्त्वबलसौख्यकृदङ्गसेकः

tvagdoṣabandhavardhabhidvraṇaśoṣagātra- stambhādijit kṣapitaśītasamīrakopaḥ | sakthyaṅgamārdavakaro laghubṛṃhaṇaśca snigdhatvasattvabalasaukhyakṛdaṅgasekaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभीक्ष्णं साधु पश्यन्ति घृताभ्यङ्गेन नित्यशः । अक्षिरोगा न जायन्ते स्थिरा दृष्टिश्च दन्तिनाम्

abhīkṣṇaṃ sādhu paśyanti ghṛtābhyaṅgena nityaśaḥ | akṣirogā na jāyante sthirā dṛṣṭiśca dantinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरवेष्टौ दृढौ दन्तौ स्निग्धौ व्यधविवर्जितौ । दन्तघातसमर्थौ च दन्ताभ्यङ्गेन नित्यशः

sthiraveṣṭau dṛḍhau dantau snigdhau vyadhavivarjitau | dantaghātasamarthau ca dantābhyaṅgena nityaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयति च बहु भुक्तं शोधनं मूत्रवस्तेः कृमिहृदनिलहारि व्याधिविध्वंसनं च । अरुचिशमनमाशु क्लेदनं वारणानां लवणममृततुल्यं पक्तिधर्मावतारे

jayati ca bahu bhuktaṃ śodhanaṃ mūtravasteḥ kṛmihṛdanilahāri vyādhividhvaṃsanaṃ ca | aruciśamanamāśu kledanaṃ vāraṇānāṃ lavaṇamamṛtatulyaṃ paktidharmāvatāre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वाह्णभक्ते लवणं वर्जयेद्दोषवर्धनम् । अपराह्णे तु लवणं दीपनं दोषनाशनम्

pūrvāhṇabhakte lavaṇaṃ varjayeddoṣavardhanam | aparāhṇe tu lavaṇaṃ dīpanaṃ doṣanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितमिह ससितं घृतं पयोभि- र्निहितमनुष्णतरेषु भोजनेषु । कथयति परिपूजितं च दुग्धं करटिषु पानविधौ मुनिः सुशीतम्

hitamiha sasitaṃ ghṛtaṃ payobhi- rnihitamanuṣṇatareṣu bhojaneṣu | kathayati paripūjitaṃ ca dugdhaṃ karaṭiṣu pānavidhau muniḥ suśītam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालातपः शशिकला रुचिरश्च शालि- र्गोधूमधान्यमपि यत् क्रिमिभिर्न दुष्टम् । स्विन्नैरमीभिरुपक्ऌप्तमनल्पमांसं भोज्यं गजस्य विनियोज्यमिभागमज्ञैः

bālātapaḥ śaśikalā ruciraśca śāli- rgodhūmadhānyamapi yat krimibhirna duṣṭam | svinnairamībhirupakḷptamanalpamāṃsaṃ bhojyaṃ gajasya viniyojyamibhāgamajñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्याणानां तु दद्यात् त्रिकटुकरजनीद्वन्द्वकुष्ठाजमोद- प्रत्यक्पुष्पाकरञ्जद्वयलशुनवचास्थापनीरामठानाम् । सिद्धार्थारिष्टबीजज्वलनपटुवरालोहरेणुक्रिमिघ्न- न्यग्रोधीनां च चूर्णं तिलरससहितं शस्तमेतत्प्रबोधे

kalyāṇānāṃ tu dadyāt trikaṭukarajanīdvandvakuṣṭhājamoda- pratyakpuṣpākarañjadvayalaśunavacāsthāpanīrāmaṭhānām | siddhārthāriṣṭabījajvalanapaṭuvarālohareṇukrimighna- nyagrodhīnāṃ ca cūrṇaṃ tilarasasahitaṃ śastametatprabodhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एलावचालशुनसैन्धवनागरैश्च सिद्धार्थहिङ्गुमरिचक्रिमिशत्रुभिश्च । क्ऌप्तं तु तैललुळितं कबलं गजाय सुप्तोत्थिताय वितरेत् कफवातशान्त्यै

elāvacālaśunasaindhavanāgaraiśca siddhārthahiṅgumaricakrimiśatrubhiśca | kḷptaṃ tu tailalul̤itaṃ kabalaṃ gajāya suptotthitāya vitaret kaphavātaśāntyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातः साज्यगुळं शरत्सु विहितं ग्रीष्मे च शाल्योदनं सायं तल्लवणेन तैलसहितं त्वन्येषु तद्व्यत्ययात् । कुल्माषं गुळयुक्तमोदनयुतं चादापयेद् दन्तिनां तत्तेजोबलवह्निकृद्गुळयुतानन्यान् परागानपि

prātaḥ sājyagul̤aṃ śaratsu vihitaṃ grīṣme ca śālyodanaṃ sāyaṃ tallavaṇena tailasahitaṃ tvanyeṣu tadvyatyayāt | kulmāṣaṃ gul̤ayuktamodanayutaṃ cādāpayed dantināṃ tattejobalavahnikṛdgul̤ayutānanyān parāgānapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्जातवीर्यरसगुल्मलताप्रतान- भोजी तुषारशिशिरार्ककरे हिमर्तौ । जम्बालपांसुजलकेलिकुतूहलेन प्रायः कफोपचयमेव गजो बिभर्ति

sañjātavīryarasagulmalatāpratāna- bhojī tuṣāraśiśirārkakare himartau | jambālapāṃsujalakelikutūhalena prāyaḥ kaphopacayameva gajo bibharti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या जाङ्गलस्थलभुवो विलसन्ति देशे तत्सम्भवेन यवसेन शरीरवृत्तिः । पादेषु मूर्धनि गजस्य हितश्च सेक- स्तैलान्वितेन च मषीपटलेन लेपः

yā jāṅgalasthalabhuvo vilasanti deśe tatsambhavena yavasena śarīravṛttiḥ | pādeṣu mūrdhani gajasya hitaśca seka- stailānvitena ca maṣīpaṭalena lepaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चुचुन्दरीचित्रकवाजिगन्धाकार्पासदन्तीरजनीवराणाम् । मषिप्रलेपस्तिलतैलयुक्तः स्तम्बेरमाणां शिरसि प्रशस्तः

cucundarīcitrakavājigandhākārpāsadantīrajanīvarāṇām | maṣipralepastilatailayuktaḥ stamberamāṇāṃ śirasi praśastaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाला छन्ना सवह्निस्त्रिकटुपटुयुता वारुणी वा प्रसन्ना मन्दोष्णा सायमन्नं दधिरससहितं कम्बलैरावृतिश्च । इक्षोः सेवा समात्रा कबलकुवलयोः शीलनं नित्यचारः पाथःक्रीडाविमुक्तिर्यवसपरिहृतिः शैशिरोऽयं विधिः स्यात्

śālā channā savahnistrikaṭupaṭuyutā vāruṇī vā prasannā mandoṣṇā sāyamannaṃ dadhirasasahitaṃ kambalairāvṛtiśca | ikṣoḥ sevā samātrā kabalakuvalayoḥ śīlanaṃ nityacāraḥ pāthaḥkrīḍāvimuktiryavasaparihṛtiḥ śaiśiro'yaṃ vidhiḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्यानेषु सुगन्धिषु प्रतिदिनं वासः सगोधूमकं शाल्यन्नं दधितैलयुक्तमशनं भाराध्वकर्माल्पता । नागानामवगाहनं हिततरं नद्यादिषु स्वेच्छया खाद्यास्तत्र बलाकलायचणका वासन्तिकोऽयं विधिः

udyāneṣu sugandhiṣu pratidinaṃ vāsaḥ sagodhūmakaṃ śālyannaṃ dadhitailayuktamaśanaṃ bhārādhvakarmālpatā | nāgānāmavagāhanaṃ hitataraṃ nadyādiṣu svecchayā khādyāstatra balākalāyacaṇakā vāsantiko'yaṃ vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वाशीलनमम्बुपूरितदृतिस्यन्दक्रिया मस्तके लेपो मूर्धनि सर्पिषा च शतधौताख्येन कालत्रये । शीतांशोः करसङ्गतिश्च सगुळाज्यं सक्तुसंसेवनं स्थानं शीतलमम्बुपङ्कविहृतिः सोऽयं विधिर्ग्रैष्मिकः

adhvāśīlanamambupūritadṛtisyandakriyā mastake lepo mūrdhani sarpiṣā ca śatadhautākhyena kālatraye | śītāṃśoḥ karasaṅgatiśca sagul̤ājyaṃ saktusaṃsevanaṃ sthānaṃ śītalamambupaṅkavihṛtiḥ so'yaṃ vidhirgraiṣmikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूपोत्थं सलिलं तृणं स्थलभवं पङ्कोज्झितं चास्पदं शालायामपि मक्षिकामशकयोर्नाशाय धूमोद्गमः । वस्त्यास्थापनकर्म जाङ्गलरसस्नेहान्वितं चौदनं यूषो जाठरवह्निवर्धनकरश्चायं विधिर्वार्षिकः

kūpotthaṃ salilaṃ tṛṇaṃ sthalabhavaṃ paṅkojjhitaṃ cāspadaṃ śālāyāmapi makṣikāmaśakayornāśāya dhūmodgamaḥ | vastyāsthāpanakarma jāṅgalarasasnehānvitaṃ caudanaṃ yūṣo jāṭharavahnivardhanakaraścāyaṃ vidhirvārṣikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकण्ठं भृशमञ्जरीस्फुटरसः शालिः सुशीतास्पदं देयाः सप्रसवाश्च माषसहिता मुद्गा मकुष्ठादयः । गोधूमः सलिलाप्लुतिः प्रतिदिनं सायं स एवाशनं स्विन्नक्षीरयुतं तथा घृतरसाढ्यं शारदोऽयं विधिः

ākaṇṭhaṃ bhṛśamañjarīsphuṭarasaḥ śāliḥ suśītāspadaṃ deyāḥ saprasavāśca māṣasahitā mudgā makuṣṭhādayaḥ | godhūmaḥ salilāplutiḥ pratidinaṃ sāyaṃ sa evāśanaṃ svinnakṣīrayutaṃ tathā ghṛtarasāḍhyaṃ śārado'yaṃ vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेवा बालातपस्य प्रसभजलचरानूपजो वेशवार- स्तद्ज्ञैः पाथस्यगाधे सकृदपि करिणां शस्यते चावगाहः । स्नेहस्तैलेन कार्यः शिरसि च सततं हैमनोऽयं विधिः स्या- देवं सर्वर्तुचर्या क्रमश इति बुधैर्दर्शिता वारणानाम्

sevā bālātapasya prasabhajalacarānūpajo veśavāra- stadjñaiḥ pāthasyagādhe sakṛdapi kariṇāṃ śasyate cāvagāhaḥ | snehastailena kāryaḥ śirasi ca satataṃ haimano'yaṃ vidhiḥ syā- devaṃ sarvartucaryā kramaśa iti budhairdarśitā vāraṇānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीरुर्भिन्ननखोऽनवस्थितमनाः प्रत्यर्थवेदी चलत्- स्थूलाङ्घ्रिः परुषच्छविर्न सहनः स्तब्धाल्परोमोत्सुकः । लक्ष्यस्नायुसिराविरूक्षरदनः शीघ्रो विरूपेक्षणो दुर्मेधा विषमश्च कर्मसु गजो यः स स्मृतो वातिकः

bhīrurbhinnanakho'navasthitamanāḥ pratyarthavedī calat- sthūlāṅghriḥ paruṣacchavirna sahanaḥ stabdhālparomotsukaḥ | lakṣyasnāyusirāvirūkṣaradanaḥ śīghro virūpekṣaṇo durmedhā viṣamaśca karmasu gajo yaḥ sa smṛto vātikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चण्डो निर्भुण्डिताक्षस्तनुकररदनत्वङ्नखश्रोत्ररोम- ग्रीवागात्रापराङ्घ्रिर्बहुभुगरुणदृग् दुर्बलो बह्वलीकः । छायेच्छुर्द्वेष्टि घर्मं विसृजति न चिराद् दानमुत्तानवेदी हीयेतोच्चैः प्रहीणं श्रयति पुनरिभः पैत्तिको नातिशोभः

caṇḍo nirbhuṇḍitākṣastanukararadanatvaṅnakhaśrotraroma- grīvāgātrāparāṅghrirbahubhugaruṇadṛg durbalo bahvalīkaḥ | chāyecchurdveṣṭi gharmaṃ visṛjati na cirād dānamuttānavedī hīyetoccaiḥ prahīṇaṃ śrayati punaribhaḥ paittiko nātiśobhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्यक्षः सुमहाङ्गुलीकरशिरःकुम्भादिरीषत्प्रियो नातिक्रुध्यति मन्दवह्निरभयो गम्भीरवेदी स्थिरः । अक्षोभ्यः सुहरो विलीनतरलो वीणादिगीतप्रियः पीनस्निग्धरदोऽतिमन्दगमनः कामी गजः श्लैष्मिकः

haryakṣaḥ sumahāṅgulīkaraśiraḥkumbhādirīṣatpriyo nātikrudhyati mandavahnirabhayo gambhīravedī sthiraḥ | akṣobhyaḥ suharo vilīnataralo vīṇādigītapriyaḥ pīnasnigdharado'timandagamanaḥ kāmī gajaḥ ślaiṣmikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्वक्षिदन्तः समसुस्थिताङ्गः शूरोऽकृशो भूरिमदः समाग्निः । अन्वर्थवेदी च सुचापवंशः समः प्रकृत्या भवति द्विपोऽयम्

madhvakṣidantaḥ samasusthitāṅgaḥ śūro'kṛśo bhūrimadaḥ samāgniḥ | anvarthavedī ca sucāpavaṃśaḥ samaḥ prakṛtyā bhavati dvipo'yam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृतिं दोषदूष्याणां लक्षणानां फलाफलम् । तत्त्वतो नैव जानन्ति मुनयः किन्नु मानवाः

vikṛtiṃ doṣadūṣyāṇāṃ lakṣaṇānāṃ phalāphalam | tattvato naiva jānanti munayaḥ kinnu mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागानां वनवास एव विहितस्तस्याप्यलाभादसा- त्म्याकामाशनपानतश्च विषमाजीर्णादिभिर्भोजनैः । दुःस्थानेष्वटनादिभिश्च शयनाद् दोषाः समीरादिकाः कुप्यन्त्याशु शरीरमानसभवान् रोगांश्च कुर्वन्ति च

nāgānāṃ vanavāsa eva vihitastasyāpyalābhādasā- tmyākāmāśanapānataśca viṣamājīrṇādibhirbhojanaiḥ | duḥsthāneṣvaṭanādibhiśca śayanād doṣāḥ samīrādikāḥ kupyantyāśu śarīramānasabhavān rogāṃśca kurvanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रक्षरणतो नित्यं कोशो मत्तस्य पच्यते । गैरिकस्य पलेनास्य सदा साज्येन सेचनम्

mūtrakṣaraṇato nityaṃ kośo mattasya pacyate | gairikasya palenāsya sadā sājyena secanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचूषणं चाक्षिनिमीलनं च घ्राणं तथा भूद्रुमखानिलानाम् । आलस्यमास्यान्तरशोषणं च कर्णाग्रयोः स्पन्दनमप्यरागः

ācūṣaṇaṃ cākṣinimīlanaṃ ca ghrāṇaṃ tathā bhūdrumakhānilānām | ālasyamāsyāntaraśoṣaṇaṃ ca karṇāgrayoḥ spandanamapyarāgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहुर्मुहुश्चैव विजृम्भणं च ध्यानं च पांसोः परिमर्षणं च । मूत्रारुणत्वं नयनारुणत्वं तृष्णाभिभूतस्य गजस्य चिह्नम्

muhurmuhuścaiva vijṛmbhaṇaṃ ca dhyānaṃ ca pāṃsoḥ parimarṣaṇaṃ ca | mūtrāruṇatvaṃ nayanāruṇatvaṃ tṛṣṇābhibhūtasya gajasya cihnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रणाः सर्वे जलेनैव प्रायो रोहन्ति दन्तिनाम् । नश्यन्ति क्षुत्पिपासाद्याः पद्मयोनेरनुग्रहात्

vraṇāḥ sarve jalenaiva prāyo rohanti dantinām | naśyanti kṣutpipāsādyāḥ padmayoneranugrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायशः कृमिजा रोगा भवन्त्यङ्गप! दन्तिनाम् । तस्मात् कृमिहराण्येव नित्यं देयानि दन्तिनाम्

prāyaśaḥ kṛmijā rogā bhavantyaṅgapa! dantinām | tasmāt kṛmiharāṇyeva nityaṃ deyāni dantinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिङ्ग्वष्टकं चूर्णराजं सप्तविंशतिगुग्गुलुम् । इत्यादीनि च चूर्णानि दद्यात् तैलघृतानि च

hiṅgvaṣṭakaṃ cūrṇarājaṃ saptaviṃśatiguggulum | ityādīni ca cūrṇāni dadyāt tailaghṛtāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाकलाख्यज्वरं मर्त्यज्वरोक्तैरेव लक्षणैः । लक्षयेन्मतिमांस्तस्मात् तदेव च चिकित्सितम्

pākalākhyajvaraṃ martyajvaroktaireva lakṣaṇaiḥ | lakṣayenmatimāṃstasmāt tadeva ca cikitsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये ये भेदा मानुषेभ्यो गजानां ते ते प्रोक्ता दोषदूष्यादिकेषु । तस्मात् तज्ज्ञैर्व्याधिभेदं विदित्वा मर्त्यानामेवात्र कार्या चिकित्सा

ye ye bhedā mānuṣebhyo gajānāṃ te te proktā doṣadūṣyādikeṣu | tasmāt tajjñairvyādhibhedaṃ viditvā martyānāmevātra kāryā cikitsā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.