ननु प्रमाणबलाद् आपतन्ती ग्राहकान्तरकल्पना युक्तैवात आह -- तेनेति। अयम् अभिप्रायः -- भवेद् एवं यदि प्रमाणवती कल्पना भवेत्। निष्प्रमाणं तु निराकारं वस्तु ज्ञानाभिधानम् आकारवतो बाह्यात् कल्पनीयं भवेत्। बाह्यं हि तेनाविदितप्रति(?ब।सम्ब)न्धं न तत् तावद् अनुमापयति, अतिप्रसङ्गात्। न च नित्यपरोक्षज्ञानवादिनः क्वचिद् अपि बुद्ध्या व्याप्तिसिद्धिः। अपि च अर्थो २,९६ ज्ञानानुमाने लिङ्गम् अर्थधर्मो वा। पूर्वस्मिन् कल्पे व्यभिचारी हेतुः, असत्य् अपि ज्ञाने ऽर्थभावात्। अज्ञातस्य च लिङ्गतानुपपत्तिः एकदेशदर्शनाद् इत्य् अभ्युपगमात्। ज्ञातस् तु नासति ज्ञानज्ञाने लिङ्गं भवति, अगृहीतविशेषणस्य जातत्वायोगात्। ज्ञातो हि लिङ्गं न स्वरूपेण, व्यभिचाराद् इत्य् उक्तम्। किञ्चेदं ज्ञातत्वम् अन्यद् अतो ज्ञानसम्बन्धात्। तदवश्यं ज्ञानं जिज्ञासमानस्यापन्नम् अग्रे ज्ञानसंवेदनं ज्ञानम् अज्ञानं वा ज्ञातस्य। ननु न ब्रूमः स्वरूपेणार्थो लिङ्गं ज्ञानविशिष्टो वा। व्यक्तस् तु विषयो लिङ्गम्। ननु सा व्यक्तिबुद्धिर् एव विषयस्य, तदसिद्धौ तदुपाधिको व्यक्तो विषयः कथं हि सेत्स्यति। न व्यक्तिबुद्धिर् अर्थात्मेति चेत्, स बुद्धिजन्मा न वा। न तावत् तज्जन्मा, असम्बद्धया बुद्ध्यार्थे धर्मान्तराधानायोगात्। अतज्जन्मनश् चातल्लिङ्गत्वात्, हेतुतद्वतोर् असति तादात्म्ये ऽप्रतिबन्धात्। यथाहुः -- स किं वा बुद्धिजन्मापि न बुद्धिं गमयेत् प्रतिबन्धाभावात् इति। अर्थधर्मश् चाज्ञातुर् अपि साधारणः अविशेषात् परबुद्धिम् अप्य् अनुमापयेत्। उक्तं च -- अर्थात्मनश् च साधारणत्वाद् अन्यबुद्धेर् अप्य् अनुमानप्रसङ्गः इति। स्याद् एतत्। नेदम् अनुमानम्, अर्थापत्तिस् तु। साचागृहीतसम्बन्धस्यापि जायत एवेति। तन् न तावत् प्रमाणान्तरम्। यथाहुः -- तद् द्विविधं सम्यग्ज्ञानं प्रत्यक्षम् अनुमानं चेति। प्रमाणस्य सतो ऽत्रैव शब्दादेर् अन्तर्भावात् प्रमाणे एवेति च। अस्तु वा प्रमाणान्तरम्। कयानुपपत्त्यार्थो ज्ञानं गमयति। स हि स्वकारणसामग्रीतो लब्धात्मा। किं तस्यासति ज्ञाने नोपपद्यते। अस्ति खल्व् असाव् अज्ञातो ऽपि। सत्यं, ज्ञातता तु तस्यानुपपन्ना। नासाव् अन्या ज्ञानसम्बन्धाद् इत्य् उक्तम् एव। अर्थधर्मत्वे चातिप्रसङ्गो वर्णितः। स प्रमाणान्तरे ऽपि समानः। परस्परस्याप्य् अर्थगतानुपलभ्यमानधर्मदर्शिनः परबुद्ध्यर्थापत्त्युपपत्तेः। अपि च प्रमाणान्तरप्रतीघातो ऽनुपपत्तिः। तत्र केन प्रमाणेन ज्ञातो विषयः प्रतिहन्यते, यज्ज्ञानकल्पनयोपपद्येत। अतो नाप्रत्यक्षा बुद्धिः सिध्यतीति। यस् तु वदति सत्यम् अप्रत्यक्षा धीर् न सिध्यति। तद्वद् एव त्व् अर्थो ऽपि प्रत्यक्षसिद्ध एव। एकस्मिन्न् एव हि प्रतिभासे मेयमातृप्रमाप्रकाशः नीलम् अहं जानामीति। अतः प्रत्यक्षबलसिद्धम् एव द्वैतम् इति। तदुपरिष्टान् निराकारष्यामः न चोपलब्धिर् अस्तीहेति। अतो ऽर्थाकाराभ्युपगमे निष्प्रमाणकं वस्त्वन्तरं कल्पनीयम् इति सूक्तम् इति
nanu pramāṇabalād āpatantī grāhakāntarakalpanā yuktaivāta āha -- teneti. ayam abhiprāyaḥ -- bhaved evaṃ yadi pramāṇavatī kalpanā bhavet. niṣpramāṇaṃ tu nirākāraṃ vastu jñānābhidhānam ākāravato bāhyāt kalpanīyaṃ bhavet. bāhyaṃ hi tenāviditaprati(?ba/samba)ndhaṃ na tat tāvad anumāpayati, atiprasaṅgāt. na ca nityaparokṣajñānavādinaḥ kvacid api buddhyā vyāptisiddhiḥ. api ca artho 2,96 jñānānumāne liṅgam arthadharmo vā. pūrvasmin kalpe vyabhicārī hetuḥ, asaty api jñāne 'rthabhāvāt. ajñātasya ca liṅgatānupapattiḥ ekadeśadarśanād ity abhyupagamāt. jñātas tu nāsati jñānajñāne liṅgaṃ bhavati, agṛhītaviśeṣaṇasya jātatvāyogāt. jñāto hi liṅgaṃ na svarūpeṇa, vyabhicārād ity uktam. kiñcedaṃ jñātatvam anyad ato jñānasambandhāt. tadavaśyaṃ jñānaṃ jijñāsamānasyāpannam agre jñānasaṃvedanaṃ jñānam ajñānaṃ vā jñātasya. nanu na brūmaḥ svarūpeṇārtho liṅgaṃ jñānaviśiṣṭo vā. vyaktas tu viṣayo liṅgam. nanu sā vyaktibuddhir eva viṣayasya, tadasiddhau tadupādhiko vyakto viṣayaḥ kathaṃ hi setsyati. na vyaktibuddhir arthātmeti cet, sa buddhijanmā na vā. na tāvat tajjanmā, asambaddhayā buddhyārthe dharmāntarādhānāyogāt. atajjanmanaś cātalliṅgatvāt, hetutadvator asati tādātmye 'pratibandhāt. yathāhuḥ -- sa kiṃ vā buddhijanmāpi na buddhiṃ gamayet pratibandhābhāvāt iti. arthadharmaś cājñātur api sādhāraṇaḥ aviśeṣāt parabuddhim apy anumāpayet. uktaṃ ca -- arthātmanaś ca sādhāraṇatvād anyabuddher apy anumānaprasaṅgaḥ iti. syād etat. nedam anumānam, arthāpattis tu. sācāgṛhītasambandhasyāpi jāyata eveti. tan na tāvat pramāṇāntaram. yathāhuḥ -- tad dvividhaṃ samyagjñānaṃ pratyakṣam anumānaṃ ceti. pramāṇasya sato 'traiva śabdāder antarbhāvāt pramāṇe eveti ca. astu vā pramāṇāntaram. kayānupapattyārtho jñānaṃ gamayati. sa hi svakāraṇasāmagrīto labdhātmā. kiṃ tasyāsati jñāne nopapadyate. asti khalv asāv ajñāto 'pi. satyaṃ, jñātatā tu tasyānupapannā. nāsāv anyā jñānasambandhād ity uktam eva. arthadharmatve cātiprasaṅgo varṇitaḥ. sa pramāṇāntare 'pi samānaḥ. parasparasyāpy arthagatānupalabhyamānadharmadarśinaḥ parabuddhyarthāpattyupapatteḥ. api ca pramāṇāntarapratīghāto 'nupapattiḥ. tatra kena pramāṇena jñāto viṣayaḥ pratihanyate, yajjñānakalpanayopapadyeta. ato nāpratyakṣā buddhiḥ sidhyatīti. yas tu vadati satyam apratyakṣā dhīr na sidhyati. tadvad eva tv artho 'pi pratyakṣasiddha eva. ekasminn eva hi pratibhāse meyamātṛpramāprakāśaḥ nīlam ahaṃ jānāmīti. ataḥ pratyakṣabalasiddham eva dvaitam iti. tadupariṣṭān nirākāraṣyāmaḥ na copalabdhir astīheti. ato 'rthākārābhyupagame niṣpramāṇakaṃ vastvantaraṃ kalpanīyam iti sūktam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.