यथारुचि व्यपदेशम् एव दर्शयति -- ज्ञानम् इति। उभयं वा ज्ञानशब्दे वाच्यम् अस्तु अर्थो ज्ञानं च। अर्थ एव वा ज्ञानशब्दवाच्यः न ज्ञानम् २,१५५ इत्य् अर्थः। ग्राहक एव वार्थशब्दवाच्यो ऽभिधीयताम्। नैवम् अपि काचित् पक्षक्षतिः। सिद्धत्वाद् द्वैतस्येत्य् अभिप्रायेणाह -- ग्राहक इति। भाष्यकारेण त्व् अतीतबुद्धेर् ग्राह्यत्वनिराकरणार्थं क्षणिकत्वं कारणम् उक्तं येनैवम् आह -- अर्थविषया हि प्रत्यक्षबुद्धिः, न बुद्धिविषया। क्षणिका हि सा, न बुद्ध्यन्तरकालम् अवस्थास्यते इति। तद् उपन्यस्यति -- बुद्ध्योर् इति। अतीता हि पूर्वा बुद्धिर् नासाव् उत्तरया ग्रहीतुं शक्यते। तत्काले ऽसत्या वर्तमानवद् ग्रहीतुम् अशक्यत्वाद् ग्राह्यस्य चेदं नीलम् इति वर्तमानवद्भासाद् इति। अतः क्षणिकत्वात् कारणाद् बुद्धेः ग्रहीतुम् अशक्यत्वात् अस्मन्मताश्रयणेनार्थात्मकतैव बुद्धेर् उपेयेत्य् आह -- अर्थ इति। यदि तूच्यते मा भूद् अतीताया बुद्धेर् ग्राह्यत्वं, सहभाविनोस् तु ज्ञानयोर् ग्राह्यग्राहकत्वं न नोपपन्नम् इति। तदयुक्तं सहभावानुपपत्तेः। कथं हि समनन्तरप्रत्ययाधीनात्मलाभम् उत्तरं तेन सहोत्पद्यत इति सम्भावयामः। सहत्वे ऽपेक्षानुपपत्तेः। अस्तु वा जन्मयौगपद्यं ज्ञानयोः। एवम् अपि न मानमेयता सम्भवति। हेतुत्वम् एव हि ग्राह्यत्वम् उक्तम्। न चासति पौर्वापर्ये तत् सम्भवति, सहजन्मनोर् अन्योन्यनिरपेक्षत्वात्। तद् इदम् आह -- अन्योन्येति। कथं निरपेक्षम् अत आह -- क्रियेति। यदि हि ज्ञानयोः कश्चित् क्रियाकारकसम्बन्धो भवेत्, एवम् अपेक्षा भवेत्। न चासौ सहोत्पत्तौ सम्भवति। स्वाकारार्पणेन हेतुत्वं निराकृतम् एवेति। ननु तवाप्य् अर्थज्ञानयोः कार्यकारणभावे क्रियाकारकसम्बन्धः कः, अत आह -- अर्थेति। येन व्यापारेण बुद्धेः प्रमाणत्वं सा मितिः कश् चासौ। यद् एतद् बुद्धिजन्मेति प्रत्यक्ष उक्तम्। तद् अस्यां मितौ यार्थविज्ञानयोः सङ्गतिः। सानयोः कार्यकारणभावः। सा हि बुद्ध्यर्थाभ्यां सहिताभ्यां भाव्यते। यावद् धि नार्थो धीविषयः, तत्कर्म भवति। बुद्धिश् च जन्मनि कर्त्री। न तावन् निर्विषया २,१५६ अकर्तृका चोत्पत्तिः सम्भवति। तद् अनेन क्रियाकारकसम्बन्धेनास्ति ज्ञानार्थयोः कार्यकारणभावः। तद् एतदर्थस्य बुद्धेर् उत्पत्तौ कर्मकारकत्वम् एतद् एवास्य ज्ञानकारणत्वम्। अत्रेति। मीमांसकसिद्धान्त इत्य् अर्थः। न चैष प्रकारो बौद्धमते सम्भवति, युगपज्जन्मनोर् जानयोर् जन्मन एवाभावाद् ज्ञानातिरिक्तस्य यौगपद्ये चान्यतरोक्ताव् अन्यतरस्य कारणत्वासम्भवाद् इत्य् अभिप्रायेणाह -- नेति। अपि च, इदं कार्यम् अयं हेतुर् इत्य् अपि नियमो यौगपद्ये दुरधिगमः अनपेक्षत्वाविशेषात्। न खलु सव्येतरविषाणयोर् युगपज्जन्मनोः शक्यम् अवगन्तुम् इदं कार्यम् इदं कारणम् इत्य् अगृह्यमाणे विशेषे, तद् एतद् आह -- नियम इति। नन्व् अगृह्यमाणे विशेषे उभयस्योभयं कारणं भविष्यतीत्य् अत आह -- द्वयम् इति। यदि पूर्वम् उत्तराधीनात्मलाभम्, उत्तरं च पूर्वाधीनं, ततो दुरुत्तरम् इतरेतराश्रयम् इति
yathāruci vyapadeśam eva darśayati -- jñānam iti. ubhayaṃ vā jñānaśabde vācyam astu artho jñānaṃ ca. artha eva vā jñānaśabdavācyaḥ na jñānam 2,155 ity arthaḥ. grāhaka eva vārthaśabdavācyo 'bhidhīyatām. naivam api kācit pakṣakṣatiḥ. siddhatvād dvaitasyety abhiprāyeṇāha -- grāhaka iti. bhāṣyakāreṇa tv atītabuddher grāhyatvanirākaraṇārthaṃ kṣaṇikatvaṃ kāraṇam uktaṃ yenaivam āha -- arthaviṣayā hi pratyakṣabuddhiḥ, na buddhiviṣayā. kṣaṇikā hi sā, na buddhyantarakālam avasthāsyate iti. tad upanyasyati -- buddhyor iti. atītā hi pūrvā buddhir nāsāv uttarayā grahītuṃ śakyate. tatkāle 'satyā vartamānavad grahītum aśakyatvād grāhyasya cedaṃ nīlam iti vartamānavadbhāsād iti. ataḥ kṣaṇikatvāt kāraṇād buddheḥ grahītum aśakyatvāt asmanmatāśrayaṇenārthātmakataiva buddher upeyety āha -- artha iti. yadi tūcyate mā bhūd atītāyā buddher grāhyatvaṃ, sahabhāvinos tu jñānayor grāhyagrāhakatvaṃ na nopapannam iti. tadayuktaṃ sahabhāvānupapatteḥ. kathaṃ hi samanantarapratyayādhīnātmalābham uttaraṃ tena sahotpadyata iti sambhāvayāmaḥ. sahatve 'pekṣānupapatteḥ. astu vā janmayaugapadyaṃ jñānayoḥ. evam api na mānameyatā sambhavati. hetutvam eva hi grāhyatvam uktam. na cāsati paurvāparye tat sambhavati, sahajanmanor anyonyanirapekṣatvāt. tad idam āha -- anyonyeti. kathaṃ nirapekṣam ata āha -- kriyeti. yadi hi jñānayoḥ kaścit kriyākārakasambandho bhavet, evam apekṣā bhavet. na cāsau sahotpattau sambhavati. svākārārpaṇena hetutvaṃ nirākṛtam eveti. nanu tavāpy arthajñānayoḥ kāryakāraṇabhāve kriyākārakasambandhaḥ kaḥ, ata āha -- artheti. yena vyāpāreṇa buddheḥ pramāṇatvaṃ sā mitiḥ kaś cāsau. yad etad buddhijanmeti pratyakṣa uktam. tad asyāṃ mitau yārthavijñānayoḥ saṅgatiḥ. sānayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ. sā hi buddhyarthābhyāṃ sahitābhyāṃ bhāvyate. yāvad dhi nārtho dhīviṣayaḥ, tatkarma bhavati. buddhiś ca janmani kartrī. na tāvan nirviṣayā 2,156 akartṛkā cotpattiḥ sambhavati. tad anena kriyākārakasambandhenāsti jñānārthayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ. tad etadarthasya buddher utpattau karmakārakatvam etad evāsya jñānakāraṇatvam. atreti. mīmāṃsakasiddhānta ity arthaḥ. na caiṣa prakāro bauddhamate sambhavati, yugapajjanmanor jānayor janmana evābhāvād jñānātiriktasya yaugapadye cānyataroktāv anyatarasya kāraṇatvāsambhavād ity abhiprāyeṇāha -- neti. api ca, idaṃ kāryam ayaṃ hetur ity api niyamo yaugapadye duradhigamaḥ anapekṣatvāviśeṣāt. na khalu savyetaraviṣāṇayor yugapajjanmanoḥ śakyam avagantum idaṃ kāryam idaṃ kāraṇam ity agṛhyamāṇe viśeṣe, tad etad āha -- niyama iti. nanv agṛhyamāṇe viśeṣe ubhayasyobhayaṃ kāraṇaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- dvayam iti. yadi pūrvam uttarādhīnātmalābham, uttaraṃ ca pūrvādhīnaṃ, tato duruttaram itaretarāśrayam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.